गरुडपुराणम्

सुराणां सुरभोग्याश्च भोगं जानन्ति देवताः । न जानन्त्येव मर्त्यांस्तु तेषु देहेषु ते पुनः ॥ ३,१७.

देवतांना आणि देवांच्या संगासाठी असणाऱ्यांना दिव्य आनंद काय असतो हे माहीत असतं; पण माणसांना ते देह कळत नाहीत, आणि त्या देहात ते वेगळेच असतात.

नीरक्षीरविविकं च हंसो वेत्ति न चापरः । अतः स्वभर्तृसंयोगं कृष्णादेहेन चिन्तयेत्कृष्णादेहेन्यगामित्वं नैव चिन्त्यं खगेश्वर ॥ ३,१७.

पाणी आणि दूध यातला फरक फक्त हंस ओळखतो, दुसरा कुणी नाही; म्हणून, कृष्णेच्या देहात आपल्या पतीशी संग झाला हेच मनात ठेवावं, कृष्णेच्या देहात दुसऱ्याशी संग झाला असं कधीच समजू नये, हे पक्षिराज.

श्रीगरुडमहापुराणम् १८ श्रीकृष्ण उवाच । अथानन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम । शृणु तान्सावधानेन श्रुत्वा तानवधारय ॥ ३,१८.

श्रीकृष्ण म्हणाले: आता मी पुढचा जन्म सांगतो, हे पक्षिराज श्रेष्ठ, नीट ऐक आणि ऐकून मनात ठेवा.

पुरुषाख्यविरिञ्चानुजातः शेषो महाबलः । हरे रमायाश्च यस्य स्वस्मिन्निद्रां प्रकुर्वतः ॥ ३,१८.

पुरुष नावाच्या विरिञ्चीच्या धाकट्या भावापासून, मोठ्या सामर्थ्याचा शेष जन्माला आला, ज्याच्यावर हरिपत्नी लक्ष्मी झोपते.

शयनार्थमभूदेष तेन कृत्यं हरेर्न तु । सर्वदा हरिदासोहं सर्वदा हरिपूजकः ॥ ३,१८.

तो हरिचं शयनस्थान झाला; ही त्याची जबाबदारी होती, हरिची नव्हे; मी नेहमी हरिचा सेवक आहे, नेहमी हरिची पूजा करणारा आहे.

हरे सदा नमामि त्वां बहु जन्मनि जन्मनि । एवं बुद्ध्वा तु गरुडो ह्यभूच्च शयनं हरेः ॥ ३,१८.

हे हरी, मी तुला अनेक जन्मात, जन्मोन्मुखी नेहमी वंदन करतो; असं समजूनच गरुड हरिचं शयनस्थान झाला.

सूत्रनाम्नस्तथा वायोः सदायं विनतासुत । कालनामा च गरुडो वाहनार्थं हरेरभूत् ॥ ३,१८.

म्हणून, हे विनतेचा पुत्र, सूत्र नावाचा आणि वायू नावाचा नेहमी सेवा करतात; काळ नावाचा गरुड हरिचं वाहन झाला.

ततो महत्तत्त्वतनोर्विरिञ्चात्तु खगेश्वर । अहं कारात्मको रुद्रः समभूत्सोवितुं हरिम् ॥ ३,१८.

त्यामुळे, हे पक्षिराज, महत्तत्त्वाच्या देहातून आणि विरिञ्चीपासून, मी अहंकाररूप रुद्र हरिची सेवा करण्यासाठी जन्माला आलो.

त्रय एते महाभाग परस्परसमाः स्मृताः । गायत्रीभारतीभ्यां ते त्रयः शतगुणा वराः ॥ ३,१८.

हे भाग्यवान, हे तिघे एकमेकांइतकेच श्रेष्ठ मानले जातात; गायत्री आणि भारती यांच्या मते हे तिघे शंभरपट अधिक श्रेष्ठ आहेत.

शेषः स एव विज्ञेयो भक्तो नारायणस्य च । विष्णोर्वायोरनन्तस्य त्रिभिरंशैर्युतः सदा ॥ ३,१८.

तोच शेष नारायणाचा भक्त म्हणून ओळखावा; तो नेहमी विष्णू, वायू आणि अनंत या तिघांच्या अंशांनी युक्त असतो.

सुमित्रांशो दशरथाज्जातो यो लक्ष्मणः खग । सोपि शेषस्तु विज्ञेयो वाय्वनन्तांशसंयुतः ॥ ३,१८.

हे पक्षी, सुमित्रेचा अंश म्हणून दशरथाकडून जो लक्ष्मण जन्मला, तोही शेषच मानावा, वायू आणि अनंत यांच्या अंशांनी युक्त.

रामस्य सेवां कर्तुं सा सीता भूम्यां खगाधिप । बलभद्रस्तु रोहिण्यां वसुदेवादभूत्खग ॥ ३,१८.

रामाची सेवा करण्यासाठी ती सीता पृथ्वीवर जन्मली, हे पक्षिराज; आणि बलभद्र रोहिणीपासून वसुदेवाकडून जन्मला, हे पक्षी.

सोयमेप तु विज्ञेयस्त्वंशद्वयसमन्वितः । आविष्टः शुक्लकृष्णे हरिणा रोहिणीसुतः ॥ ३,१८.

तोच दोन अंशांनी युक्त म्हणून ओळखावा; रोहिणीचा पुत्र हरिने शुक्ल आणि कृष्ण या दोन्ही रूपांत व्यापला.

त्रय एते माहाभागावताराः फणिनः स्मृताः । न वीन्द्रास्यावतारोस्ति भूम्यां चाज्ञा तथा हरेः ॥ ३,१८.

हे तिघे फणींच्या महात्म्याचे अवतार मानले जातात; पृथ्वीवर इंद्राचा अवतार नाही, आणि हरिकडून तशी आज्ञा सुद्धा नाही.

रुद्रावतारान्वक्ष्येहं ताञ्छृणु त्वं समाहितः । योहङ्कारात्मको रुद्रः स एवाभूत्खगेश्वर ॥ ३,१८.

आता मी रुद्राचे अवतार सांगतो, तू लक्ष देऊन ऐक; जो अहंकाररूप रुद्र आहे, तोच खरोखर असाच झाला, हे पक्षिराज.

सदाशिव इति त्वाख्यामवाप स विनाशकः । तमोभिमानी स ज्ञेयस्त्वशिवत्वात्सदाशिवः ॥ ३,१८.

जो 'सदाशिव' म्हणून ओळखला जातो, तो प्रत्यक्षात संहार करणारा आहे; त्याला अंधाराचा अधिपती समजावं, कारण तो खऱ्या अर्थाने शुभ नाही, जरी त्याचं नाव 'सदाशिव' असलं तरी.

कपालमालामशिवां सदा धारयते यतः । अतः सदाऽशिवो ज्ञेयो न च भागवतः शिवः ॥ ३,१८.

कारण तो नेहमी कवटींची माळ घालतो, जी अशुभ मानली जाते; म्हणून त्याला 'सदाशिव' म्हणतात, पण तो 'भागवत शिव' नाही.

गजाजिनं चापवित्रं यतो धारयते हरः । लोकानमङ्गलान्सर्वान्हरते च सदा हरः ॥ ३,१८.

हराने हत्तीचं कातडं घातलं आहे, जे अपवित्र मानलं जातं; आणि तो नेहमी जगातील सर्व अशुभ गोष्टी दूर करतो, म्हणून त्याला 'हऱ' म्हणतात.

हर्याज्ञया सदा लोकान्विषयासक्तचेतसः । विमुखान्कुरुते यस्माद्विष्णोस्तस्मात्सदाशिवः ॥ ३,१८.

हरीच्या आज्ञेने, तो नेहमी ज्यांचं मन विषयांच्या आसक्तीत अडकलेलं आहे, त्यांना विष्णूपासून दूर करतो; म्हणून त्याला 'सदाशिव' म्हणतात.

कदाचिदसुरावेशाद्विरुद्धं कुरुते हरः । अतः सदाशिवो ज्ञेयो न च भागवतः शिवः ॥ ३,१८.

कधी कधी, असुरांच्या प्रभावामुळे, हरा विरोधी वागतो; म्हणून त्याला 'सदाशिव' म्हणतात, पण तो 'भागवत शिव' नाही.

सोयं श्मशानवसतिं कर्तुमैच्छद्यतो हरः । अतः सदाशिवो ज्ञेयो न च भागवतः शिवः ॥ ३,१८.

हराला स्मशानात राहण्याची इच्छा झाली म्हणून त्याला 'सदाशिव' म्हणतात, पण तो 'भागवत शिव' नाही.

दशवर्षं तपः कर्तुं विवेश लवणांभसि । अतो रुद्रस्तपः संज्ञामवाप च खगोत्तम ॥ ३,१८.

दहा वर्ष तप करण्यासाठी त्याने खारं पाण्यात प्रवेश केला; म्हणून, हे श्रेष्ठ पक्ष्या, रुद्राला 'तपस' हे नाव मिळालं.

व्यासपुत्रः शुकः प्रोक्तो वायोरावेशसंयुतः । रुद्रावतारो विज्ञेयो ज्ञानार्थमभवद्भुवि ॥ ३,१८.

व्यासांचा पुत्र शुक, ज्याच्यात वायूचा प्रभाव आहे, तो रुद्राचा अवतार मानावा; तो पृथ्वीवर ज्ञानासाठी प्रकट झाला.

अत्रिपत्न्यनुसूयायां जज्ञे रुद्रो महातपाः । दुर्वासास्तु स विज्ञेयो मानभङ्गाय भूभृताम् ॥ ३,१८.

अत्रींच्या पत्नी अनसूयेत रुद्र, मोठा तपस्वी, जन्मला; तो दुर्वासा म्हणून ओळखला जातो, जो राजांचा गर्व मोडण्यासाठी आला.

द्रोणाज्जातो द्रौणिसंज्ञो रुद्र एव प्रकीर्तितः । प्रारब्धं भोक्तुकामोसौ परपक्षप्रकाशकः ॥ ३,१८.

द्रोणापासून जन्मलेला, 'द्रौणि' म्हणून ओळखला जाणारा, तोही रुद्रच आहे; त्याने आपल्या प्रारब्धाचा भोग घ्यावा म्हणून, शत्रूंच्या बाजूचे रहस्य उघड केले.

ईशानकोणे संस्थितो यस्तु रुद्रो ह्यवाप वै वामदेवेति संज्ञाम् । स्ववामभागे संस्थितं चैव वायुस्तं योग्यभक्तं सेवते सर्वदैव ॥ ३,१८.

जो रुद्र ईशान्य दिशेला वास करतो, त्याला 'वामदेव' हे नाव मिळालं; वायू स्वतःच्या डाव्या बाजूला स्थित राहून, नेहमी त्याची भक्ती करतो.

अतो रुद्रो वामदेवेति संज्ञा मवाप शिष्टत्वमथोत्तमत्वम् । कालात्मकत्वं च बलात्मकत्वमवाप रुद्रो न तु सुंदरत्वतः ॥ ३,१८.

म्हणून रुद्राला 'वामदेव' हे नाव मिळालं, आणि त्याला श्रेष्ठत्व व उत्तमपणा प्राप्त झाला; त्याने काळ आणि बळाचं स्वरूप घेतलं, पण सुंदरता त्याच्यात नव्हती.

सदा रुद्रो त्रिपुरस्थांश्च दैत्यान्विष्णुदुहो हन्तु कामो महात्मा । अघोररूपं धृपवान्रुद्र एव ततस्त्वघोरेति स आप संज्ञाम् ॥ ३,१८.

रुद्र नेहमी त्रिपुरातील दैत्यांचा नाश करण्याची इच्छा बाळगतो, विष्णूसाठी; म्हणून त्याचं रूप भयंकर झालं आणि त्याला 'अघोर' हे नाव मिळालं.

सेवां कर्तुं त्विच्छतो दैत्यसंघान्किञ्चित्कालं तपसा क्लिश्यमानान् । वरान्दातुं सद्य एवाभिजातः सद्योजातेत्येव संज्ञामवाप ॥ ३,१८.

दैत्यांच्या समूहांची सेवा करण्याची इच्छा ठेवून, जे काही काळ तपामुळे त्रासले होते, त्यांना वर द्यावा म्हणून तो त्वरित प्रकट झाला, आणि त्याला 'सद्योजात' हे नाव मिळालं.