गरुडपुराणम्

सत्यमेव न संदेहो नित्यानन्दसुखादिषु । एवमेव विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन ॥ ३,१६.

हे खरेच आहे, यात शंका नाही, नित्य आनंद आणि सुख याबद्दल; हे असेच जाणावे, कधीही वेगळ्या प्रकारे समजू नये.

एतस्य श्रवणादेव मोक्षं यान्ति न संशयः । तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१६.

हे ऐकले कीच मुक्ती मिळते — यात काहीच शंका नाही; आता पुढे काय आहे ते सांगतो, ऐक, हे श्रेष्ठ पक्षीराज.

कृतौ प्रद्युम्नतश्चैव समुत्पन्ने खगेश्वर । स्त्रियौ द्वे यमले चैव तयोर्मध्ये तु यद्यिका ॥ ३,१६.

कृतयुगात, हे पक्षीराज, प्रद्युम्न प्रकट झाला तेव्हा दोन जुळ्या स्त्रिया होत्या; त्यांच्यातील एक—

वाणीतिसंज्ञकां वीन्द्र ब्रह्माणीसंज्ञकां विदुः । पुरुषाख्यविरिञ्चस्य भार्या सावित्रिका मता । चतुर्मुखस्य भार्या तु कीर्तिता सा सरस्वती ॥ ३,१६.

हे पक्षीराज, एकीला वाणी असे नाव आहे, दुसरीला ब्रह्माणी म्हणतात; पुरुष नावाच्या विरिञ्चाची पत्नी सावित्री मानली जाते, आणि चतुर्मुखाची पत्नी सरस्वती म्हणून ओळखली जाते.

एवं त्रिरूपं विज्ञेयं वाण्याश्च खगसत्तम । वक्ष्येऽवतारान् भारत्याः समाहितमनाः शृणु ॥ ३,१६.

म्हणून, हे श्रेष्ठ पक्षीराज, वाणीचे तीन रूपे आहेत असे समजावे; आता मी भारतीच्या अवतारांची माहिती सांगतो, एकाग्र मनाने ऐक.

सर्ववेदाभिमानित्वात्सर्ववेदात्मिका स्मृता । महाध्यातुश्च वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता ॥ ३,१६.

सर्व वेदांची मान्यता असल्यामुळे तिला सर्व वेदांची आत्मा म्हणून ओळखले जाते; ती महाध्याता वायूची पत्नी म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.

ज्ञानरूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । सदा सुखस्वरूपत्वाद्भारती तु सुखात्मिका ॥ ३,१६.

ज्ञानस्वरूप वायूची ती पत्नी म्हणून ओळखली जाते; आणि नेहमीच सुखस्वरूप असल्यामुळे भारती सुखाची मूर्ती आहे.

सुखस्वरूप वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । गुरुस्तु वायुरेवोक्तस्तस्मिन् भक्तियुता सती ॥ ३,१६.

सुखस्वरूप वायूची ती पत्नी म्हणून ओळखली जाते; आणि गुरु म्हणजे वायूच आहे, त्याच्याशी ती नेहमी भक्तिभावाने एकरूप असते.

ततस्तु भारती नित्या गुरुभक्तिरिति स्मृता । महागुरोर्हि वायोश्च भार्या वै परिकीर्तिता ॥ ३,१६.

म्हणूनच, भारतीला नित्य गुरु-भक्ती असे म्हणतात; ती महागुरु वायूची पत्नी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

हरौ स्नेहयुतत्वाच्च हरिप्रीतिरिति स्मृता । धृतिरूपस्य वायोश्च भार्या सा परिकीर्तिता ॥ ३,१६.

हरीवर असलेल्या प्रेमामुळे तिला हरिप्रीती असे ओळखतात; आणि धैर्यस्वरूप वायूची ती पत्नी म्हणूनही ती प्रसिद्ध आहे.

सर्वमन्त्राभिमानित्वात्सर्वमन्त्रात्मिका स्मृता । महाप्रभोश्च वायोश्च भार्या वै सा प्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

सर्व मंत्रांची मान्यता असल्यामुळे तिला सर्व मंत्रांची आत्मा म्हणून ओळखले जाते; ती महाप्रभू वायूची पत्नी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

भुज्यन्ते सर्वभोगास्तु विष्णुप्रीत्यर्थमेव च । अतस्तु भारती ज्ञेया भुजिनाम्ना प्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

सर्व भोग फक्त विष्णूच्या आनंदासाठीच अनुभवले जातात; म्हणून भारतीला भुजिनी असे नाव आहे, असे समजावे.

चित्ररूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । रोचनेन्द्रस्य भार्या च श्रद्धाख्या परिकीर्तिता ॥ ३,१६.

अनेक रूप असलेल्या वायूची ती पत्नी म्हणून ओळखली जाते; आणि रोचनेंद्राची पत्नी श्रद्धा म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.

हनुमांश्च तदा जज्ञे त्रेतायां पक्षिसत्तम । तदा शिवाख्यविप्राच्च जज्ञे सा भारती स्मृता ॥ ३,१६.

तेव्हा त्रेतायुगात हनुमानाचा जन्म झाला, हे पक्षिराज. त्याच वेळी, शिव नावाच्या ब्राह्मणापासून भारतिकाही जन्माला आली असे स्मरणात आहे.

न केवलं भारती सा शच्याद्यैश्चैव संयुता । तस्मिन्संजनिताः सर्वाः प्रापुर्योगं स्वभर्तृभिः ॥ ३,१६.

फक्त भारतीच नाही, तर शची आणि इतरही तिच्याबरोबर एकरूप झाल्या; तिथे जन्मलेल्या सर्वजणी आपल्या-आपल्या पतींशी एकरूप झाल्या.

अन्यगेति च विज्ञेया कन्या तन्मतिसंज्ञिका । त्रेतान्ते सैव पक्षीन्द्र शच्याद्यैश्चैव संयुता ॥ ३,१६.

तन्मति नावाची दुसरी कन्या तशीच समजावी; त्रेतायुगाच्या शेवटी, हे पक्षिराज, तीही शची व इतरांसोबत एकरूप झाली.

दमयन्त्यनलाज्जाता इन्द्रसेनेति चोच्यते । नलं नन्दयते यस्मात्तस्माच्च नलनन्दिनी ॥ ३,१६.

दमयंती व अनलापासून जन्मलेली ती कन्या इंद्रसेना म्हणून ओळखली जाते; तिने नलाला आनंद दिला म्हणून तिला नलनंदिनी असेही म्हणतात.

तत्र स्वभर्तृसंयोगं नैव चाप खगेश्वर । तत्रान्यगात्वं विज्ञेयं पुरुषस्थेन वायुना ॥ ३,१६.

पक्षिराज, तिथे तिला आपल्या पतीशी एकरूपता मिळाली नाही; त्या वेळी तिचे दुसरे रूप येणे, हे पुरुषरूपात असलेल्या वायूमुळे झाले असे समजावे.

किञ्चित्कालं तथा स्थित्वा कन्यैव मृतिमाप सा । शच्यादिसंयुता सैव द्रुपदस्य महात्मनः ॥ ३,१६.

काही काळ ती कन्या म्हणूनच राहिली आणि मग तिचा मृत्यू झाला; शची व इतरांसोबत ती महान द्रुपदाची कन्या झाली.

वेदिमध्यात्समुद्भूता भीमसेनार्थमेव च । तत्रान्यगात्वं नास्त्येव योगश्च सह भर्तृभिः ॥ ३,१६.

ती वेदीच्या मध्यातून भिमसेनासाठीच प्रकट झाली; तिथे दुसरे रूप नव्हते आणि तिला आपल्या पतींशी एकरूपता मिळाली.

केवला भारती ज्ञेया काशिराजस्य कन्यका । काली नाम्ना तु सा ज्ञेया भीमसेनप्रिया सदा ॥ ३,१६.

फक्त भारतीच काशीराजाची कन्या म्हणून ओळखावी; ती नेहमीच काली या नावाने ओळखली जाते आणि भिमसेनाची प्रिय आहे.

वाच्यादिभिः संयुतैव द्रौपदी द्रुपदात्मजा । देहं त्यक्त्वाविशिष्टैव कारटीग्रामसंज्ञकै ॥ ३,१६.

वाच व इतरांसह युक्त असलेली द्रौपदी, द्रुपदाची कन्या, देह सोडून, कारटी या गावात प्रवेशली.

संकरस्य गृहे वीन्द्र भविष्यति कलौ युगे । वायोस्तृतीयरूपार्थं सा कन्यैव मृतिं गता ॥ ३,१६.

हे पक्षिराज, शंकराच्या घरी ती कलियुगात जन्म घेईल; वायूच्या तिसऱ्या रूपासाठी त्या कन्येचा मृत्यू झाला.

इत्याद्या वायुभार्याश्च ब्रह्मभार्याश्च सत्तम । स्वभर्तृभ्यां च पक्षीन्द्र गुणैश्चैव शताधमाः ॥ ३,१६.

अशी वायूच्या आणि ब्रह्माच्या पत्नी, हे श्रेष्ठ जीव, आपल्या पतींसह, हे पक्षिराज, विविध गुणांनी युक्त — काही श्रेष्ठ, काही कनिष्ठ — आहेत.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७ गरुड उवाच । चतुर्जन्मसु वै कृष्ण शच्याद्यैः सह भारती । एकदेह विशिष्टैव भुवि जातेति चोक्तवान् ॥ ३,१७.

गरुड म्हणाला: चार जन्मांत, हे कृष्ण, भारती शची व इतरांसोबत एकाच देहाने पृथ्वीवर जन्मली, असे सांगितले आहे.

कारणं ब्रूहि मे ब्रह्मन् शिष्याय तव सुव्रत । गरुडेनैवमुक्तस्तमुवाच मधुसूदनः ॥ ३,१७.

हे ब्रह्मन्, तुझ्या शिष्याला हे कारण सांग, हे सुशील; गरुडाने असे विचारल्यावर मधुसूदनाने त्याला उत्तर दिले.

श्रीकृष्ण उवाच । विशिष्टदेहसं प्राप्तौ भारत्याः पक्षिसत्तम । वक्ष्यामि कारणं वीन्द्र सावधानमनाः शृणु ॥ ३,१७.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षिराज, भारतीला विशेष देह मिळण्याचे कारण मी सांगतो; लक्ष देऊन ऐक, हे पक्षिराज.

पुरा कृतयुगे वीन्द्र रुद्रभार्या च पार्वती । इन्द्रभार्या शची देवी यम भार्याच शामला ॥ ३,१७.

पूर्वी कृतयुगात, हे पक्षिराज, रुद्राची पत्नी पार्वती, इंद्राची पत्नी शची आणि यमाची पत्नी श्यामला होत्या.

अश्विभार्या उषा देवी भर्तृभिः सहिता खग । ब्रह्मलोकं ययुस्तत्र ब्रह्माणं ददृशुस्तदा ॥ ३,१७.

अश्विनांची पत्नी उषाही आपल्या पतींसह, हे पक्षी, ब्रह्मलोकात गेली; तिथे त्यांनी ब्रह्माला पाहिले.