गरुडपुराणम्

कृष्णावतारे विज्ञेयो मरुदंशः प्रकीर्तितः ॥ ३,१६.

कृष्णावतारातही तोच माऱुताचा अंश म्हणून ओळखावा.

मणिमान्नाम दैत्यस्तु संकराख्यो भविष्यति । सर्वेषां संकरं यस्तु करिष्यति न संशयः ॥ ३,१६.

मणिमान नावाचा दैत्य पुढे 'संकर' या नावाने प्रसिद्ध होईल. तो सर्व लोकांमध्ये गोंधळ निर्माण करेल, यात शंका नाही.

तेन संकरनामासौ भविष्यति खगेश्वर । धर्मान्भागवतान्सर्वान्विनाशयति सर्वथा ॥ ३,१६.

म्हणून त्याला 'संकर' असं नाव पडेल, खगेश्वर. तो भगवंताच्या सर्व धर्मांचा नाश करील.

तदा भूमौ वासुदेवो भविष्यति न संशयः । यज्ञार्थैः सदृशो यस्य नास्ति लोके चतुर्दशे ॥ ३,१६.

त्या वेळी वासुदेव पृथ्वीवर अवतरतील, यात शंका नाही. यज्ञासाठी चौदा लोकांत त्याच्यासारखा कोणीच नसेल.

अतः स प्रज्ञया पूर्णो भविष्यति न संशयः । अवतारास्त्रयो वायोर्मतं भागवताभिधम् ॥ ३,१६.

म्हणून तो पूर्ण ज्ञानाने युक्त असेल, यात शंका नाही. वायूचे तीन अवतार आहेत, असं भागवत परंपरेत मानलं जातं.

स्थापनं दुष्टदमनं द्वयमेव प्रयोजनम् । नान्यत्प्रयोजनं वायोस्तथा वैरोचनात्मके ॥ ३,१६.

स्थापना आणि दुष्टांचा नाश — हेच दोन हेतू आहेत; वायू आणि वैरोचन स्वभाव असणाऱ्यांसाठी याशिवाय दुसरा कोणताही हेतू नाही.

अवतारत्रये वीन्द्र दुःखं गर्भादिसंभवम् । नास्ति नास्त्येव वायोस्तु तथा वैरोचनादिके ॥ ३,१६.

हे पक्षीराज, वायू आणि वैरोचन जातीच्या लोकांना त्या तीन अवतारांत गर्भातून जन्म घेण्याचे दुःख अजिबात होत नाही.

शुक्रशोणितसंबन्धो ह्यवतारचतुष्टये । नास्ति नास्त्येव पक्षीन्द्र यतो नास्त्यशुभं ततः ॥ ३,१६.

त्या चार अवतारांत, हे पक्षीराज, शुक्र आणि रक्ताचा संबंध मुळीच नसतो; म्हणून तेथे काहीही अपवित्रता राहत नाही.

पूर्वं गर्भं समाशोष्य समये प्रभवस्य च । प्रादुर्भवति देवेशी ह्यवतारचतुष्टये ॥ ३,१६.

पूर्वी, अवताराच्या वेळी गर्भ पूर्णपणे शोषून घेऊन, देवी त्या चार अवतारांत प्रकट होते.

त्रयोविंशतिरूपाणां वायोश्चैव खगेश्वर । रूपैर्ऋजुस्वरूपैश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ३,१६.

हे पक्षीराज, वायूच्या तेवीस रूपांपैकी सर्व रूपे सरळ आणि खरी आहेत; ती ब्रह्मा या परब्रह्माशी संबंधित आहेत.

सत्यमेव न संदेहो नित्यानन्दसुखादिषु । एवमेव विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन ॥ ३,१६.

हे खरेच आहे, यात शंका नाही, नित्य आनंद आणि सुख याबद्दल; हे असेच जाणावे, कधीही वेगळ्या प्रकारे समजू नये.

एतस्य श्रवणादेव मोक्षं यान्ति न संशयः । तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१६.

हे ऐकले कीच मुक्ती मिळते — यात काहीच शंका नाही; आता पुढे काय आहे ते सांगतो, ऐक, हे श्रेष्ठ पक्षीराज.

कृतौ प्रद्युम्नतश्चैव समुत्पन्ने खगेश्वर । स्त्रियौ द्वे यमले चैव तयोर्मध्ये तु यद्यिका ॥ ३,१६.

कृतयुगात, हे पक्षीराज, प्रद्युम्न प्रकट झाला तेव्हा दोन जुळ्या स्त्रिया होत्या; त्यांच्यातील एक—

वाणीतिसंज्ञकां वीन्द्र ब्रह्माणीसंज्ञकां विदुः । पुरुषाख्यविरिञ्चस्य भार्या सावित्रिका मता । चतुर्मुखस्य भार्या तु कीर्तिता सा सरस्वती ॥ ३,१६.

हे पक्षीराज, एकीला वाणी असे नाव आहे, दुसरीला ब्रह्माणी म्हणतात; पुरुष नावाच्या विरिञ्चाची पत्नी सावित्री मानली जाते, आणि चतुर्मुखाची पत्नी सरस्वती म्हणून ओळखली जाते.

एवं त्रिरूपं विज्ञेयं वाण्याश्च खगसत्तम । वक्ष्येऽवतारान् भारत्याः समाहितमनाः शृणु ॥ ३,१६.

म्हणून, हे श्रेष्ठ पक्षीराज, वाणीचे तीन रूपे आहेत असे समजावे; आता मी भारतीच्या अवतारांची माहिती सांगतो, एकाग्र मनाने ऐक.

सर्ववेदाभिमानित्वात्सर्ववेदात्मिका स्मृता । महाध्यातुश्च वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता ॥ ३,१६.

सर्व वेदांची मान्यता असल्यामुळे तिला सर्व वेदांची आत्मा म्हणून ओळखले जाते; ती महाध्याता वायूची पत्नी म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.

ज्ञानरूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । सदा सुखस्वरूपत्वाद्भारती तु सुखात्मिका ॥ ३,१६.

ज्ञानस्वरूप वायूची ती पत्नी म्हणून ओळखली जाते; आणि नेहमीच सुखस्वरूप असल्यामुळे भारती सुखाची मूर्ती आहे.

सुखस्वरूप वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । गुरुस्तु वायुरेवोक्तस्तस्मिन् भक्तियुता सती ॥ ३,१६.

सुखस्वरूप वायूची ती पत्नी म्हणून ओळखली जाते; आणि गुरु म्हणजे वायूच आहे, त्याच्याशी ती नेहमी भक्तिभावाने एकरूप असते.

ततस्तु भारती नित्या गुरुभक्तिरिति स्मृता । महागुरोर्हि वायोश्च भार्या वै परिकीर्तिता ॥ ३,१६.

म्हणूनच, भारतीला नित्य गुरु-भक्ती असे म्हणतात; ती महागुरु वायूची पत्नी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

हरौ स्नेहयुतत्वाच्च हरिप्रीतिरिति स्मृता । धृतिरूपस्य वायोश्च भार्या सा परिकीर्तिता ॥ ३,१६.

हरीवर असलेल्या प्रेमामुळे तिला हरिप्रीती असे ओळखतात; आणि धैर्यस्वरूप वायूची ती पत्नी म्हणूनही ती प्रसिद्ध आहे.

सर्वमन्त्राभिमानित्वात्सर्वमन्त्रात्मिका स्मृता । महाप्रभोश्च वायोश्च भार्या वै सा प्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

सर्व मंत्रांची मान्यता असल्यामुळे तिला सर्व मंत्रांची आत्मा म्हणून ओळखले जाते; ती महाप्रभू वायूची पत्नी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

भुज्यन्ते सर्वभोगास्तु विष्णुप्रीत्यर्थमेव च । अतस्तु भारती ज्ञेया भुजिनाम्ना प्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

सर्व भोग फक्त विष्णूच्या आनंदासाठीच अनुभवले जातात; म्हणून भारतीला भुजिनी असे नाव आहे, असे समजावे.

चित्ररूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । रोचनेन्द्रस्य भार्या च श्रद्धाख्या परिकीर्तिता ॥ ३,१६.

अनेक रूप असलेल्या वायूची ती पत्नी म्हणून ओळखली जाते; आणि रोचनेंद्राची पत्नी श्रद्धा म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.

हनुमांश्च तदा जज्ञे त्रेतायां पक्षिसत्तम । तदा शिवाख्यविप्राच्च जज्ञे सा भारती स्मृता ॥ ३,१६.

तेव्हा त्रेतायुगात हनुमानाचा जन्म झाला, हे पक्षिराज. त्याच वेळी, शिव नावाच्या ब्राह्मणापासून भारतिकाही जन्माला आली असे स्मरणात आहे.

न केवलं भारती सा शच्याद्यैश्चैव संयुता । तस्मिन्संजनिताः सर्वाः प्रापुर्योगं स्वभर्तृभिः ॥ ३,१६.

फक्त भारतीच नाही, तर शची आणि इतरही तिच्याबरोबर एकरूप झाल्या; तिथे जन्मलेल्या सर्वजणी आपल्या-आपल्या पतींशी एकरूप झाल्या.

अन्यगेति च विज्ञेया कन्या तन्मतिसंज्ञिका । त्रेतान्ते सैव पक्षीन्द्र शच्याद्यैश्चैव संयुता ॥ ३,१६.

तन्मति नावाची दुसरी कन्या तशीच समजावी; त्रेतायुगाच्या शेवटी, हे पक्षिराज, तीही शची व इतरांसोबत एकरूप झाली.

दमयन्त्यनलाज्जाता इन्द्रसेनेति चोच्यते । नलं नन्दयते यस्मात्तस्माच्च नलनन्दिनी ॥ ३,१६.

दमयंती व अनलापासून जन्मलेली ती कन्या इंद्रसेना म्हणून ओळखली जाते; तिने नलाला आनंद दिला म्हणून तिला नलनंदिनी असेही म्हणतात.

तत्र स्वभर्तृसंयोगं नैव चाप खगेश्वर । तत्रान्यगात्वं विज्ञेयं पुरुषस्थेन वायुना ॥ ३,१६.

पक्षिराज, तिथे तिला आपल्या पतीशी एकरूपता मिळाली नाही; त्या वेळी तिचे दुसरे रूप येणे, हे पुरुषरूपात असलेल्या वायूमुळे झाले असे समजावे.

किञ्चित्कालं तथा स्थित्वा कन्यैव मृतिमाप सा । शच्यादिसंयुता सैव द्रुपदस्य महात्मनः ॥ ३,१६.

काही काळ ती कन्या म्हणूनच राहिली आणि मग तिचा मृत्यू झाला; शची व इतरांसोबत ती महान द्रुपदाची कन्या झाली.