गरुडपुराणम्

सुखहर्षादिकं किंचिद्दैत्यानां भवति प्रभो । देवावेशो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,१६.

कधी कधी दैत्यांना थोडं सुख, आनंद वगैरे मिळू शकतं, प्रभो. तेव्हा त्यांच्यात देवांचा प्रभाव असतो; यात विचार करण्याचं काही कारण नाही.

देवानां निरयो नास्ति दैत्यानां विनतासुत । सुखस्वरूपं तन्नास्ति विषयोत्थमपि द्विज ॥ ३,१६.

देवतांना नरक नाही, विनतेच्या पुत्रा; दैत्यांना कोणत्याही प्रकारचं खरं सुख मिळत नाही, अगदी इंद्रियजन्य सुखही नाही, द्विजा.

विषयोत्थं किञ्चिदपि देवावेशादुदीरितम् । तमो नास्त्येव देवानां दुःखं नास्ति स्वरूपतः ॥ ३,१६.

इंद्रियजन्य थोडं सुख जरी मिळालं, तरी ते देवांचा प्रभावामुळेच आहे. देवांना अज्ञान नाही आणि त्यांच्या मूळ स्वरूपात दुःखही नाही.

विषयोत्थं महादुःखं देवानां नास्ति सर्वदा । दुःखशोकादिकं किं चिदसुरावेशतो भवेत् ॥ ३,१६.

इंद्रियजन्य मोठं दुःख देवांना कधीच होत नाही; पण असुरांचा प्रभाव पडल्यावर थोडं दुःख, शोक वगैरे होऊ शकतं.

अतः कलिः सदा दुःखी सुखी वायुस्तु सर्वदा । मनुष्याणामृषीणां च सुखं दुःखं खगेश्वर ॥ ३,१६.

म्हणून कली नेहमी दुःखी असतो, आणि वायू नेहमी सुखी असतो. मनुष्य आणि ऋषी यांना, खगेश्वर, सुख-दुःख दोन्ही येतात.

भवेत्तत्पुण्यपापाभ्यां पुण्यभोगी च मारुतः । कष्टभङ्गः कलिलयो नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,१६.

हे सर्व पुण्य आणि पापामुळेच होतं; वायू पुण्याचा भोग घेतो. कष्टांचं संपणं कलीकडे असतं; यात काहीच शंका नाही.

प्राणादिसुखपर्यन्ता अंशा एकोनविंशतिः । प्रविष्टाः संति लोकेषु पृथक्संति खगेश्वर ॥ ३,१६.

श्वासाचं सुख वगैरे मिळून एकूण एकोणवीस भाग आहेत. हे सर्व भाग वेगवेगळ्या लोकांत प्रवेशले आहेत, खगेश्वर.

मारुतरेवतारांश्च शृणु पक्षीन्द्रसत्तम । चतुर्दशसु चन्द्रेषु द्वितीयौ यो विरोचनः ॥ ३,१६.

माऱुत आणि रेवताचे भाग ऐक, पक्षीराज. चौदा चंद्रांमध्ये दुसरा चंद्र विरोचन आहे.

स वायुरिति संप्रोक्त इन्द्रादीनां खगेश्वर । हरितत्त्वेषु सर्वेषु स विष्वग्याव्यतेक्षणः ॥ ३,१६.

तोच वायू म्हणून ओळखला जातो, इंद्र वगैरे देवांमध्ये, खगेश्वर. सर्व हरिच्या रूपांत तो सर्वत्र व्यापलेला आणि कायम साक्षी आहे.

अतो रोचननामासौ मरुदंशः प्रकीर्तितः। रामावतारे हनुमान्रामकार्यार्थसाधकः । स एव भीमसेनस्तु जातो भूम्यां महाबलः ॥ ३,१६.

म्हणून त्याला 'रोचन' असं नाव आहे, तो माऱुताचा अंश आहे. रामावतारात हनुमान म्हणून रामाचं कार्य साध्य केलं. तोच महाबलवान भीमसेन म्हणून पृथ्वीवर जन्माला आला.

कृष्णावतारे विज्ञेयो मरुदंशः प्रकीर्तितः ॥ ३,१६.

कृष्णावतारातही तोच माऱुताचा अंश म्हणून ओळखावा.

मणिमान्नाम दैत्यस्तु संकराख्यो भविष्यति । सर्वेषां संकरं यस्तु करिष्यति न संशयः ॥ ३,१६.

मणिमान नावाचा दैत्य पुढे 'संकर' या नावाने प्रसिद्ध होईल. तो सर्व लोकांमध्ये गोंधळ निर्माण करेल, यात शंका नाही.

तेन संकरनामासौ भविष्यति खगेश्वर । धर्मान्भागवतान्सर्वान्विनाशयति सर्वथा ॥ ३,१६.

म्हणून त्याला 'संकर' असं नाव पडेल, खगेश्वर. तो भगवंताच्या सर्व धर्मांचा नाश करील.

तदा भूमौ वासुदेवो भविष्यति न संशयः । यज्ञार्थैः सदृशो यस्य नास्ति लोके चतुर्दशे ॥ ३,१६.

त्या वेळी वासुदेव पृथ्वीवर अवतरतील, यात शंका नाही. यज्ञासाठी चौदा लोकांत त्याच्यासारखा कोणीच नसेल.

अतः स प्रज्ञया पूर्णो भविष्यति न संशयः । अवतारास्त्रयो वायोर्मतं भागवताभिधम् ॥ ३,१६.

म्हणून तो पूर्ण ज्ञानाने युक्त असेल, यात शंका नाही. वायूचे तीन अवतार आहेत, असं भागवत परंपरेत मानलं जातं.

स्थापनं दुष्टदमनं द्वयमेव प्रयोजनम् । नान्यत्प्रयोजनं वायोस्तथा वैरोचनात्मके ॥ ३,१६.

स्थापना आणि दुष्टांचा नाश — हेच दोन हेतू आहेत; वायू आणि वैरोचन स्वभाव असणाऱ्यांसाठी याशिवाय दुसरा कोणताही हेतू नाही.

अवतारत्रये वीन्द्र दुःखं गर्भादिसंभवम् । नास्ति नास्त्येव वायोस्तु तथा वैरोचनादिके ॥ ३,१६.

हे पक्षीराज, वायू आणि वैरोचन जातीच्या लोकांना त्या तीन अवतारांत गर्भातून जन्म घेण्याचे दुःख अजिबात होत नाही.

शुक्रशोणितसंबन्धो ह्यवतारचतुष्टये । नास्ति नास्त्येव पक्षीन्द्र यतो नास्त्यशुभं ततः ॥ ३,१६.

त्या चार अवतारांत, हे पक्षीराज, शुक्र आणि रक्ताचा संबंध मुळीच नसतो; म्हणून तेथे काहीही अपवित्रता राहत नाही.

पूर्वं गर्भं समाशोष्य समये प्रभवस्य च । प्रादुर्भवति देवेशी ह्यवतारचतुष्टये ॥ ३,१६.

पूर्वी, अवताराच्या वेळी गर्भ पूर्णपणे शोषून घेऊन, देवी त्या चार अवतारांत प्रकट होते.

त्रयोविंशतिरूपाणां वायोश्चैव खगेश्वर । रूपैर्ऋजुस्वरूपैश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ३,१६.

हे पक्षीराज, वायूच्या तेवीस रूपांपैकी सर्व रूपे सरळ आणि खरी आहेत; ती ब्रह्मा या परब्रह्माशी संबंधित आहेत.

सत्यमेव न संदेहो नित्यानन्दसुखादिषु । एवमेव विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन ॥ ३,१६.

हे खरेच आहे, यात शंका नाही, नित्य आनंद आणि सुख याबद्दल; हे असेच जाणावे, कधीही वेगळ्या प्रकारे समजू नये.

एतस्य श्रवणादेव मोक्षं यान्ति न संशयः । तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१६.

हे ऐकले कीच मुक्ती मिळते — यात काहीच शंका नाही; आता पुढे काय आहे ते सांगतो, ऐक, हे श्रेष्ठ पक्षीराज.

कृतौ प्रद्युम्नतश्चैव समुत्पन्ने खगेश्वर । स्त्रियौ द्वे यमले चैव तयोर्मध्ये तु यद्यिका ॥ ३,१६.

कृतयुगात, हे पक्षीराज, प्रद्युम्न प्रकट झाला तेव्हा दोन जुळ्या स्त्रिया होत्या; त्यांच्यातील एक—

वाणीतिसंज्ञकां वीन्द्र ब्रह्माणीसंज्ञकां विदुः । पुरुषाख्यविरिञ्चस्य भार्या सावित्रिका मता । चतुर्मुखस्य भार्या तु कीर्तिता सा सरस्वती ॥ ३,१६.

हे पक्षीराज, एकीला वाणी असे नाव आहे, दुसरीला ब्रह्माणी म्हणतात; पुरुष नावाच्या विरिञ्चाची पत्नी सावित्री मानली जाते, आणि चतुर्मुखाची पत्नी सरस्वती म्हणून ओळखली जाते.

एवं त्रिरूपं विज्ञेयं वाण्याश्च खगसत्तम । वक्ष्येऽवतारान् भारत्याः समाहितमनाः शृणु ॥ ३,१६.

म्हणून, हे श्रेष्ठ पक्षीराज, वाणीचे तीन रूपे आहेत असे समजावे; आता मी भारतीच्या अवतारांची माहिती सांगतो, एकाग्र मनाने ऐक.

सर्ववेदाभिमानित्वात्सर्ववेदात्मिका स्मृता । महाध्यातुश्च वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता ॥ ३,१६.

सर्व वेदांची मान्यता असल्यामुळे तिला सर्व वेदांची आत्मा म्हणून ओळखले जाते; ती महाध्याता वायूची पत्नी म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.

ज्ञानरूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । सदा सुखस्वरूपत्वाद्भारती तु सुखात्मिका ॥ ३,१६.

ज्ञानस्वरूप वायूची ती पत्नी म्हणून ओळखली जाते; आणि नेहमीच सुखस्वरूप असल्यामुळे भारती सुखाची मूर्ती आहे.

सुखस्वरूप वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । गुरुस्तु वायुरेवोक्तस्तस्मिन् भक्तियुता सती ॥ ३,१६.

सुखस्वरूप वायूची ती पत्नी म्हणून ओळखली जाते; आणि गुरु म्हणजे वायूच आहे, त्याच्याशी ती नेहमी भक्तिभावाने एकरूप असते.

ततस्तु भारती नित्या गुरुभक्तिरिति स्मृता । महागुरोर्हि वायोश्च भार्या वै परिकीर्तिता ॥ ३,१६.

म्हणूनच, भारतीला नित्य गुरु-भक्ती असे म्हणतात; ती महागुरु वायूची पत्नी म्हणून प्रसिद्ध आहे.