गरुडपुराणम्

योगिनां हृदये स्थित्वा सध्यायति हरिं परम् । पार्थक्येनापि तं ध्यायन्महाध्यातेति स स्मृतः ॥ ३,१६.

योग्यांच्या हृदयात राहून तो परम हरिचे ध्यान करतो; वेगळेपणानेही त्याचे ध्यान केल्यास त्याला 'महाध्याता' म्हणतात.

यद्योग्यतानुसारेण विजानाति परं हरिम् । रुद्रादौ विद्यमानांश्च गुणाञ्जानाति सर्वदा ॥ ३,१६.

योग्यतेनुसार जो परम हरिला ओळखतो, तो रुद्र वगैरेमधील गुणही नेहमी ओळखतो.

अतो वै विज्ञनामासौ प्रोक्तो हि खगसत्तम । काम्यानां कर्मणां त्यागाद्विराग इति स स्मृतः ॥ ३,१६.

म्हणून, हे पक्षीराज, त्याला 'विज्ञान' म्हणतात; इच्छेने केलेल्या कर्मांचा त्याग केल्यावर त्याला 'वैराग्य' म्हणतात.

अथवायोगिनां नित्यं हृदि स्थित्वा स मारुतः । वैराग्यं संजनयति विराग इति स स्मृतः ॥ ३,१६.

किंवा, योग्यांच्या हृदयात नेहमी राहून वायू वैराग्य उत्पन्न करतो; म्हणून त्याला 'वैराग्य' म्हणतात.

देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम् । तत्सुखं तूत्तरेषां च वायुपर्यन्तमेव च ॥ ३,१६.

देवतांना पुण्य आणि पापामुळे सुख अधिकाधिक मिळत जाते; ते सुख वायूपर्यंतच्या श्रेष्ठ देवांना मिळते.

देवानां च ऋषीणां च उत्तमानां नृणां तथा । सुखांशं जनयेद्वायुर्यतोतः सुखसंज्ञकः ॥ ३,१६.

वायू देव, ऋषी आणि श्रेष्ठ मनुष्यांना सुखाचा भाग देतो; म्हणून त्याला 'सुख' म्हणतात.

भुनक्ति सर्वदा वीद्रं तत्र मुख्यस्तु मारुतः । दुः खशोकादिकं किञ्चिद्देवानां भवति प्रभो ॥ ३,१६.

तो नेहमीच आनंद घेतो, हे इंद्रा, आणि त्यात वायू सर्वात श्रेष्ठ आहे; देवांना थोडे दुःख, शोक वगैरेही होतात, हे प्रभो.

तच्चासुरावेशवशादित्यवेहि न संशयः । तज्जीवस्य भवेत्किञ्चिद्दैत्यानां क्रमशो भवेत् ॥ ३,१६.

असुरांचा प्रभाव पडल्यामुळे हे नक्कीच घडतं, यात काहीच शंका नाही. त्या जीवाच्या मनात दैत्यांचे गुण थोडे थोडे करत येतात.

यतः कलिश्चाधिकः स्यादतो दुः खीति स स्मृतः । दैत्यानां पुण्यपापाभ्यां दुःखमेवोत्तरोत्तरम् ॥ ३,१६.

कलियुगात अधर्म वाढतो म्हणून तो नेहमी दुःखी असतो असं म्हटलं जातं. दैत्यांना त्यांच्या पुण्य आणि पापामुळे दुःख सतत वाढत जातं.

तद्दुःखमुत्तरेषां च कलिपर्यन्तमेव च । भुनक्ति सर्वदा वीन्द्र ततः कलिरिति स्मृतः ॥ ३,१६.

त्या नंतरच्या लोकांचं दुःख कलियुगाच्या शेवटपर्यंत चालू राहतं. हे दुःख तो नेहमीच भोगतो, म्हणून त्याला 'कली' असं नाव पडलं.

सुखहर्षादिकं किंचिद्दैत्यानां भवति प्रभो । देवावेशो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,१६.

कधी कधी दैत्यांना थोडं सुख, आनंद वगैरे मिळू शकतं, प्रभो. तेव्हा त्यांच्यात देवांचा प्रभाव असतो; यात विचार करण्याचं काही कारण नाही.

देवानां निरयो नास्ति दैत्यानां विनतासुत । सुखस्वरूपं तन्नास्ति विषयोत्थमपि द्विज ॥ ३,१६.

देवतांना नरक नाही, विनतेच्या पुत्रा; दैत्यांना कोणत्याही प्रकारचं खरं सुख मिळत नाही, अगदी इंद्रियजन्य सुखही नाही, द्विजा.

विषयोत्थं किञ्चिदपि देवावेशादुदीरितम् । तमो नास्त्येव देवानां दुःखं नास्ति स्वरूपतः ॥ ३,१६.

इंद्रियजन्य थोडं सुख जरी मिळालं, तरी ते देवांचा प्रभावामुळेच आहे. देवांना अज्ञान नाही आणि त्यांच्या मूळ स्वरूपात दुःखही नाही.

विषयोत्थं महादुःखं देवानां नास्ति सर्वदा । दुःखशोकादिकं किं चिदसुरावेशतो भवेत् ॥ ३,१६.

इंद्रियजन्य मोठं दुःख देवांना कधीच होत नाही; पण असुरांचा प्रभाव पडल्यावर थोडं दुःख, शोक वगैरे होऊ शकतं.

अतः कलिः सदा दुःखी सुखी वायुस्तु सर्वदा । मनुष्याणामृषीणां च सुखं दुःखं खगेश्वर ॥ ३,१६.

म्हणून कली नेहमी दुःखी असतो, आणि वायू नेहमी सुखी असतो. मनुष्य आणि ऋषी यांना, खगेश्वर, सुख-दुःख दोन्ही येतात.

भवेत्तत्पुण्यपापाभ्यां पुण्यभोगी च मारुतः । कष्टभङ्गः कलिलयो नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,१६.

हे सर्व पुण्य आणि पापामुळेच होतं; वायू पुण्याचा भोग घेतो. कष्टांचं संपणं कलीकडे असतं; यात काहीच शंका नाही.

प्राणादिसुखपर्यन्ता अंशा एकोनविंशतिः । प्रविष्टाः संति लोकेषु पृथक्संति खगेश्वर ॥ ३,१६.

श्वासाचं सुख वगैरे मिळून एकूण एकोणवीस भाग आहेत. हे सर्व भाग वेगवेगळ्या लोकांत प्रवेशले आहेत, खगेश्वर.

मारुतरेवतारांश्च शृणु पक्षीन्द्रसत्तम । चतुर्दशसु चन्द्रेषु द्वितीयौ यो विरोचनः ॥ ३,१६.

माऱुत आणि रेवताचे भाग ऐक, पक्षीराज. चौदा चंद्रांमध्ये दुसरा चंद्र विरोचन आहे.

स वायुरिति संप्रोक्त इन्द्रादीनां खगेश्वर । हरितत्त्वेषु सर्वेषु स विष्वग्याव्यतेक्षणः ॥ ३,१६.

तोच वायू म्हणून ओळखला जातो, इंद्र वगैरे देवांमध्ये, खगेश्वर. सर्व हरिच्या रूपांत तो सर्वत्र व्यापलेला आणि कायम साक्षी आहे.

अतो रोचननामासौ मरुदंशः प्रकीर्तितः। रामावतारे हनुमान्रामकार्यार्थसाधकः । स एव भीमसेनस्तु जातो भूम्यां महाबलः ॥ ३,१६.

म्हणून त्याला 'रोचन' असं नाव आहे, तो माऱुताचा अंश आहे. रामावतारात हनुमान म्हणून रामाचं कार्य साध्य केलं. तोच महाबलवान भीमसेन म्हणून पृथ्वीवर जन्माला आला.

कृष्णावतारे विज्ञेयो मरुदंशः प्रकीर्तितः ॥ ३,१६.

कृष्णावतारातही तोच माऱुताचा अंश म्हणून ओळखावा.

मणिमान्नाम दैत्यस्तु संकराख्यो भविष्यति । सर्वेषां संकरं यस्तु करिष्यति न संशयः ॥ ३,१६.

मणिमान नावाचा दैत्य पुढे 'संकर' या नावाने प्रसिद्ध होईल. तो सर्व लोकांमध्ये गोंधळ निर्माण करेल, यात शंका नाही.

तेन संकरनामासौ भविष्यति खगेश्वर । धर्मान्भागवतान्सर्वान्विनाशयति सर्वथा ॥ ३,१६.

म्हणून त्याला 'संकर' असं नाव पडेल, खगेश्वर. तो भगवंताच्या सर्व धर्मांचा नाश करील.

तदा भूमौ वासुदेवो भविष्यति न संशयः । यज्ञार्थैः सदृशो यस्य नास्ति लोके चतुर्दशे ॥ ३,१६.

त्या वेळी वासुदेव पृथ्वीवर अवतरतील, यात शंका नाही. यज्ञासाठी चौदा लोकांत त्याच्यासारखा कोणीच नसेल.

अतः स प्रज्ञया पूर्णो भविष्यति न संशयः । अवतारास्त्रयो वायोर्मतं भागवताभिधम् ॥ ३,१६.

म्हणून तो पूर्ण ज्ञानाने युक्त असेल, यात शंका नाही. वायूचे तीन अवतार आहेत, असं भागवत परंपरेत मानलं जातं.

स्थापनं दुष्टदमनं द्वयमेव प्रयोजनम् । नान्यत्प्रयोजनं वायोस्तथा वैरोचनात्मके ॥ ३,१६.

स्थापना आणि दुष्टांचा नाश — हेच दोन हेतू आहेत; वायू आणि वैरोचन स्वभाव असणाऱ्यांसाठी याशिवाय दुसरा कोणताही हेतू नाही.

अवतारत्रये वीन्द्र दुःखं गर्भादिसंभवम् । नास्ति नास्त्येव वायोस्तु तथा वैरोचनादिके ॥ ३,१६.

हे पक्षीराज, वायू आणि वैरोचन जातीच्या लोकांना त्या तीन अवतारांत गर्भातून जन्म घेण्याचे दुःख अजिबात होत नाही.

शुक्रशोणितसंबन्धो ह्यवतारचतुष्टये । नास्ति नास्त्येव पक्षीन्द्र यतो नास्त्यशुभं ततः ॥ ३,१६.

त्या चार अवतारांत, हे पक्षीराज, शुक्र आणि रक्ताचा संबंध मुळीच नसतो; म्हणून तेथे काहीही अपवित्रता राहत नाही.

पूर्वं गर्भं समाशोष्य समये प्रभवस्य च । प्रादुर्भवति देवेशी ह्यवतारचतुष्टये ॥ ३,१६.

पूर्वी, अवताराच्या वेळी गर्भ पूर्णपणे शोषून घेऊन, देवी त्या चार अवतारांत प्रकट होते.