गरुडपुराणम्

नष्टप्रायं च तत्सर्वं गुरोः संज्ञानबोधकात् । प्राप्ययोगं समाचर्य अन्ते मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ३,१६.

गुरूच्या ज्ञानप्रकाशामुळे त्या वासनांचा बहुतांश भाग नाहीसा होतो. योग्याचा अभ्यास करून शेवटी मोक्ष मिळतो.

काम्येन पूजनं विष्णोरैश्वर्यं प्रददाति च । ज्ञानं च विपरीतं स्यात्तेन यात्यधरं तमः ॥ ३,१६.

इच्छेने विष्णूचे पूजन केल्यास ऐश्वर्य मिळते, पण मिळणारे ज्ञान चुकीचे असते आणि त्यामुळे मनुष्य अधःपाताला जातो.

तदेव विपरीतं चेज्ज्ञानाय परिकीर्तितम् । शिलायां विष्णुबुद्धिस्तु विष्णुबुद्धिर्द्विजे तथा ॥ ३,१६.

तेच विपरीत ज्ञान 'ज्ञान' म्हणून ओळखले जाते; दगडात किंवा ब्राह्मणात विष्णूचे भान ठेवणे हेच विष्णूभान मानले जाते.

सलिले तीर्थबुद्धिस्तु रोणुकायां तथैव च । शिवे सूर्ये षण्मुखे च विष्णुबुद्धिः खगेश्वर ॥ ३,१६.

पाण्यात तीर्थाचे भान, मातीच्या गोळ्यातही तसेच; शंकर, सूर्य आणि षण्मुख यांच्यातही विष्णूचे भान असते, हे खगेश्वरा.

इत्याद्यमखिलं ज्ञानं विपरीतमिति स्मृतम् । शिलाद्येषु च सर्वेषु ऐक्येनैव विचिन्तनम् ॥ ३,१६.

अशा प्रकारचे सर्व ज्ञान विपरीत म्हणून ओळखले जाते; दगड वगैरे सर्व वस्तूंमध्ये एकतेनेच ध्यान केले जाते.

विष्णुबुद्धिरिति प्रोक्तं न तु तत्रस्थवेदनम् । अनाद्यनन्तकालेपि काम्येन हरिपूजनम् ॥ ३,१६.

हे विष्णूभान म्हणून ओळखले जाते, पण त्याठिकाणी खरी अनुभूती होत नाही; अनंत काळपर्यंतही इच्छेने हरिपूजन केले तरी खरी अनुभूती मिळत नाही.

यतो नास्ति ततो वायुर्ऋजुर्योग्यः प्रकीर्तितः । अन्येषां सर्वदा नास्ति अतो न ऋजवः स्मृताः ॥ ३,१६.

जिथे ते नाही, तिथे वायू सरळ आणि योग्य मानला जातो; इतरांना ते कधीच मिळत नाही, म्हणून त्यांना सरळ म्हणत नाहीत.

हरिं दर्शयते वापि अपरोक्षेण सर्वदा । मोक्षाधिकारिणां काले अतः प्रज्ञेति कथ्यते ॥ ३,१६.

तो नेहमी हरिचे प्रत्यक्ष दर्शन घडवतो; मोक्षाच्या पात्रांना त्या वेळी तो 'प्रज्ञा' म्हणून ओळखला जातो.

परोक्षेणापि सर्वेषां हरिं दर्शयते सदा । अतो वायुः सदा वीन्द्र ज्ञानमित्येव कीर्तितः ॥ ३,१६.

तो सर्वांना नेहमी अप्रत्यक्षपणे हरिचे दर्शन घडवतो; म्हणून, हे पक्षीराज, वायूला नेहमी 'ज्ञान' असे म्हणतात.

हिताहितोपदेष्टृत्वाद्भक्तानां हृदये स्थितः । ततश्च गुरुसंज्ञां चाप्यवाप स च मारुतः ॥ ३,१६.

हित-अहित सांगून तो भक्तांच्या हृदयात वास करतो; त्यामुळे वायूला 'गुरू' हे नाव मिळाले.

योगिनां हृदये स्थित्वा सध्यायति हरिं परम् । पार्थक्येनापि तं ध्यायन्महाध्यातेति स स्मृतः ॥ ३,१६.

योग्यांच्या हृदयात राहून तो परम हरिचे ध्यान करतो; वेगळेपणानेही त्याचे ध्यान केल्यास त्याला 'महाध्याता' म्हणतात.

यद्योग्यतानुसारेण विजानाति परं हरिम् । रुद्रादौ विद्यमानांश्च गुणाञ्जानाति सर्वदा ॥ ३,१६.

योग्यतेनुसार जो परम हरिला ओळखतो, तो रुद्र वगैरेमधील गुणही नेहमी ओळखतो.

अतो वै विज्ञनामासौ प्रोक्तो हि खगसत्तम । काम्यानां कर्मणां त्यागाद्विराग इति स स्मृतः ॥ ३,१६.

म्हणून, हे पक्षीराज, त्याला 'विज्ञान' म्हणतात; इच्छेने केलेल्या कर्मांचा त्याग केल्यावर त्याला 'वैराग्य' म्हणतात.

अथवायोगिनां नित्यं हृदि स्थित्वा स मारुतः । वैराग्यं संजनयति विराग इति स स्मृतः ॥ ३,१६.

किंवा, योग्यांच्या हृदयात नेहमी राहून वायू वैराग्य उत्पन्न करतो; म्हणून त्याला 'वैराग्य' म्हणतात.

देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम् । तत्सुखं तूत्तरेषां च वायुपर्यन्तमेव च ॥ ३,१६.

देवतांना पुण्य आणि पापामुळे सुख अधिकाधिक मिळत जाते; ते सुख वायूपर्यंतच्या श्रेष्ठ देवांना मिळते.

देवानां च ऋषीणां च उत्तमानां नृणां तथा । सुखांशं जनयेद्वायुर्यतोतः सुखसंज्ञकः ॥ ३,१६.

वायू देव, ऋषी आणि श्रेष्ठ मनुष्यांना सुखाचा भाग देतो; म्हणून त्याला 'सुख' म्हणतात.

भुनक्ति सर्वदा वीद्रं तत्र मुख्यस्तु मारुतः । दुः खशोकादिकं किञ्चिद्देवानां भवति प्रभो ॥ ३,१६.

तो नेहमीच आनंद घेतो, हे इंद्रा, आणि त्यात वायू सर्वात श्रेष्ठ आहे; देवांना थोडे दुःख, शोक वगैरेही होतात, हे प्रभो.

तच्चासुरावेशवशादित्यवेहि न संशयः । तज्जीवस्य भवेत्किञ्चिद्दैत्यानां क्रमशो भवेत् ॥ ३,१६.

असुरांचा प्रभाव पडल्यामुळे हे नक्कीच घडतं, यात काहीच शंका नाही. त्या जीवाच्या मनात दैत्यांचे गुण थोडे थोडे करत येतात.

यतः कलिश्चाधिकः स्यादतो दुः खीति स स्मृतः । दैत्यानां पुण्यपापाभ्यां दुःखमेवोत्तरोत्तरम् ॥ ३,१६.

कलियुगात अधर्म वाढतो म्हणून तो नेहमी दुःखी असतो असं म्हटलं जातं. दैत्यांना त्यांच्या पुण्य आणि पापामुळे दुःख सतत वाढत जातं.

तद्दुःखमुत्तरेषां च कलिपर्यन्तमेव च । भुनक्ति सर्वदा वीन्द्र ततः कलिरिति स्मृतः ॥ ३,१६.

त्या नंतरच्या लोकांचं दुःख कलियुगाच्या शेवटपर्यंत चालू राहतं. हे दुःख तो नेहमीच भोगतो, म्हणून त्याला 'कली' असं नाव पडलं.

सुखहर्षादिकं किंचिद्दैत्यानां भवति प्रभो । देवावेशो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,१६.

कधी कधी दैत्यांना थोडं सुख, आनंद वगैरे मिळू शकतं, प्रभो. तेव्हा त्यांच्यात देवांचा प्रभाव असतो; यात विचार करण्याचं काही कारण नाही.

देवानां निरयो नास्ति दैत्यानां विनतासुत । सुखस्वरूपं तन्नास्ति विषयोत्थमपि द्विज ॥ ३,१६.

देवतांना नरक नाही, विनतेच्या पुत्रा; दैत्यांना कोणत्याही प्रकारचं खरं सुख मिळत नाही, अगदी इंद्रियजन्य सुखही नाही, द्विजा.

विषयोत्थं किञ्चिदपि देवावेशादुदीरितम् । तमो नास्त्येव देवानां दुःखं नास्ति स्वरूपतः ॥ ३,१६.

इंद्रियजन्य थोडं सुख जरी मिळालं, तरी ते देवांचा प्रभावामुळेच आहे. देवांना अज्ञान नाही आणि त्यांच्या मूळ स्वरूपात दुःखही नाही.

विषयोत्थं महादुःखं देवानां नास्ति सर्वदा । दुःखशोकादिकं किं चिदसुरावेशतो भवेत् ॥ ३,१६.

इंद्रियजन्य मोठं दुःख देवांना कधीच होत नाही; पण असुरांचा प्रभाव पडल्यावर थोडं दुःख, शोक वगैरे होऊ शकतं.

अतः कलिः सदा दुःखी सुखी वायुस्तु सर्वदा । मनुष्याणामृषीणां च सुखं दुःखं खगेश्वर ॥ ३,१६.

म्हणून कली नेहमी दुःखी असतो, आणि वायू नेहमी सुखी असतो. मनुष्य आणि ऋषी यांना, खगेश्वर, सुख-दुःख दोन्ही येतात.

भवेत्तत्पुण्यपापाभ्यां पुण्यभोगी च मारुतः । कष्टभङ्गः कलिलयो नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,१६.

हे सर्व पुण्य आणि पापामुळेच होतं; वायू पुण्याचा भोग घेतो. कष्टांचं संपणं कलीकडे असतं; यात काहीच शंका नाही.

प्राणादिसुखपर्यन्ता अंशा एकोनविंशतिः । प्रविष्टाः संति लोकेषु पृथक्संति खगेश्वर ॥ ३,१६.

श्वासाचं सुख वगैरे मिळून एकूण एकोणवीस भाग आहेत. हे सर्व भाग वेगवेगळ्या लोकांत प्रवेशले आहेत, खगेश्वर.

मारुतरेवतारांश्च शृणु पक्षीन्द्रसत्तम । चतुर्दशसु चन्द्रेषु द्वितीयौ यो विरोचनः ॥ ३,१६.

माऱुत आणि रेवताचे भाग ऐक, पक्षीराज. चौदा चंद्रांमध्ये दुसरा चंद्र विरोचन आहे.

स वायुरिति संप्रोक्त इन्द्रादीनां खगेश्वर । हरितत्त्वेषु सर्वेषु स विष्वग्याव्यतेक्षणः ॥ ३,१६.

तोच वायू म्हणून ओळखला जातो, इंद्र वगैरे देवांमध्ये, खगेश्वर. सर्व हरिच्या रूपांत तो सर्वत्र व्यापलेला आणि कायम साक्षी आहे.