गरुडपुराणम्

ब्रह्माण्डान्तः पद्मनाभो यो जातः कमलासनः । स चर्तुमुखसंज्ञां चाप्यवाप खगसत्तम ॥ ३,१६.

ब्रह्मांडाच्या आत, पद्मनाभ, जो कमळावर बसलेला जन्मला, त्याला चतुर्मुख असे नाव मिळाले, हे पक्षीराज.

एवं चत्वारिरूपाणि ब्रह्मणः कीर्तितानि च । वायोर्नामानि वक्ष्येहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१६.

या प्रकारे ब्रह्माची चार रूपं सांगितली गेली; आता मी वायूची नावे सांगतो, हे पक्षीराज, नीट ऐक.

संकर्षणाच्च गरुड जयायां यो वभूव ह । स वायुः प्रथमो ज्ञेयो प्रधान इति कीर्तितः ॥ ३,१६.

संक्रमणातून जयामध्ये जो जन्माला आला, तोच पहिला वायू समजावा, त्याला प्रधान असं नाव आहे.

लोकचेष्टाप्रदत्वात्स सूत्रनाम्नापि कीर्तितः । बदरीस्थस्य विष्णोश्च धैर्येण स्तवनाय सः ॥ ३,१६.

जगाला हालचाल देणारा म्हणून त्याला सूत्र असंही नाव आहे; बदरीमध्ये राहणाऱ्या विष्णूच्या धैर्यामुळे त्याची स्तुती केली जाते.

धृतिरूपं ययौ वायुस्तस्माद्धृतिरिति स्मृतः । योग्यानां हरिभक्तानां धृतिरूपेण संस्थितः ॥ ३,१६.

वायूने धैर्याचं रूप घेतलं म्हणून त्याला धृति असंही म्हणतात; योग्य आणि हरिभक्तांच्या मनात तो धैर्याच्या रूपाने वास करतो.

यतो हृदि स्थितो वायुस्ततो वै धृतिसंज्ञकः । सर्वेषां च हृदि स्थित्वा स्मरते सर्वदा हरिम् ॥ ३,१६.

वायू हृदयात वास करतो म्हणून त्याला धृति असं नाव पडलं; तो सर्वांच्या हृदयात राहून नेहमी हरिचं स्मरण करतो.

अतो वायुःस्थितिर्नाम बभूव खगसत्तम । अथवा वायुरेवैकः श्वेतद्वीपगतं हरिम् ॥ ३,१६.

म्हणून, हे श्रेष्ठ पक्षीराज, वायूचं नाव स्थिती पडलं; किंवा वायू एकटाच नेहमी श्वेतद्वीपात राहणाऱ्या हरिचं स्मरण करतो.

सदा स्मरति वै वीन्द्र अतोसौ स्मृतिसंज्ञकः । सर्वेषां च हृदिस्थित्वा ज्ञातो विष्णोरुदीरणात् ॥ ३,१६.

तो नेहमी स्मरण करतो म्हणून त्याला स्मृती असं नाव आहे, हे पक्षीराज; सर्वांच्या हृदयात राहून तो विष्णूचं नामस्मरण करतो.

अतो मे मुक्तिनामाभूद्वायुरेव न संशयः । ज्ञानद्वारेण भक्तानां मुक्तिदो मदनुज्ञया ॥ ३,१६.

म्हणून वायूचं नाव मुक्ती पडलं, यात शंका नाही; माझ्या अनुमतीने, भक्तांना तो ज्ञानाच्या मार्गाने मुक्ती देतो.

यतो सौ वायुरेवैको मुक्तिनामा भूवह । विष्णौ भक्तिं वर्ध्यति भक्तानां हृदि संस्थितः ॥ ३,१६.

वायूचं नाव मुक्ती पडलं कारण तो भक्तांच्या हृदयात राहून त्यांच्या विष्णूभक्तीत वाढ करतो.

अतोसौ विष्णुभक्तश्च कीर्तितो नात्र संशयः । एषोसौ सर्वजीवानां चित्तसंज्ञानमेव च ॥ ३,१६.

म्हणून त्याला विष्णूभक्त असंही म्हणतात, यात काहीच शंका नाही; आणि तो सर्व जीवांच्या चैतन्याचंही नाव आहे.

चित्तरूपो यतो वायुरतश्चित्तमिति स्मृतः । प्रभुः प्रभूणां गरुड सोदराणां च सर्वशः ॥ ३,१६.

वायूचं स्वरूप चित्त आहे म्हणून त्याला चित्त असंही म्हणतात; तो सर्वांचा स्वामी आहे, हे गरुड, आणि सर्व भावांचा देखील.

अतस्तु वायुरेवैको महाप्रभुरिति स्मृतः । सर्वेषां च हृहि स्थित्वा बलं पश्यति सत्तम ॥ ३,१६.

म्हणून वायूला एकटा मोठा स्वामी असंही म्हणतात; तो सर्वांच्या हृदयात राहून त्यांचं बळ जाणतो, हे श्रेष्ठा.

अतो बलमिति ह्याख्यामवाप विनतासुत । सर्वेषां च हृदि स्थित्वा पुत्रपौत्रादिकैर्जनैः ॥ ३,१६.

म्हणून, हे विनतेचा पुत्र, त्याला बळ असं नाव मिळालं; तो सर्वांच्या हृदयात राहून, मुलं, नातवंडं आणि इतर लोकांमधून कार्य करतो.

याजनं कुरुते नित्यमतोसौ यष्टृसंज्ञकः । अनन्तकल्पमारभ्य वायुपर्यन्तमेव च ॥ ३,१६.

तो नेहमी यज्ञ करतो म्हणून त्याला यष्टा असं नाव आहे; अनंत काळापासून वायूपर्यंत तो यज्ञ करतो.

वक्रत्वं नास्ति योगस्य ऋजुर्योग्य इति स्मृतः । योगस्य वक्रता नाम काम्यता हरिपूजने । ईशरुद्रादिकानां च काम्येन हरिपूजनम् ॥ ३,१६.

योगात काहीही वाकडेपण नाही म्हणून त्याला ऋजुयोग्य असं म्हणतात; योगातील वाकडेपण म्हणजे हरिपूजेत इच्छा असणे, आणि ईश, रुद्र वगैरेही इच्छेने हरिपूजा करतात.

कस्यचित्त्वथ पक्षीन्द्र ह्यतस्त्वनृजवः स्मृताः ॥ ३,१६.

पण, हे पक्षीराज, काही जणांना म्हणून अनृजव असंही म्हणतात.

ऋष्यादीनां च मध्येपि काम्येन हरिपूजनम् । अतो न ऋजवो ज्ञेया मनुष्याणां च का कथा ॥ ३,१६.

ऋषी आणि इतरांमध्येही इच्छेने हरिपूजा होते; म्हणून त्यांना सरळ म्हणता येणार नाही, मग माणसांचं तर विचारायलाच नको.

यावत्काम्यसपर्यां वै न जहाति नरोत्तमः । तथा ऋष्यादयश्चैव मोक्षस्य परिपन्थिनीम् ॥ ३,१६.

जोपर्यंत श्रेष्ठ पुरुष इच्छेने पूजा सोडत नाही, तोपर्यंत ऋषी वगैरेही मुक्तीच्या मार्गात अडथळा ठरतात.

अनादिकालमारभ्य कर्मजन्या च वासना । मोक्षाधिकारिणः सर्वे कुर्वते कस्य पूजनम् ॥ ३,१६.

अनादी काळापासून कर्मामुळे निर्माण झालेल्या वासनांचा प्रभाव असतो. मोक्ष मिळवू इच्छिणारे सर्वजण कोणाचातरी पूजन करतात.

नष्टप्रायं च तत्सर्वं गुरोः संज्ञानबोधकात् । प्राप्ययोगं समाचर्य अन्ते मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ३,१६.

गुरूच्या ज्ञानप्रकाशामुळे त्या वासनांचा बहुतांश भाग नाहीसा होतो. योग्याचा अभ्यास करून शेवटी मोक्ष मिळतो.

काम्येन पूजनं विष्णोरैश्वर्यं प्रददाति च । ज्ञानं च विपरीतं स्यात्तेन यात्यधरं तमः ॥ ३,१६.

इच्छेने विष्णूचे पूजन केल्यास ऐश्वर्य मिळते, पण मिळणारे ज्ञान चुकीचे असते आणि त्यामुळे मनुष्य अधःपाताला जातो.

तदेव विपरीतं चेज्ज्ञानाय परिकीर्तितम् । शिलायां विष्णुबुद्धिस्तु विष्णुबुद्धिर्द्विजे तथा ॥ ३,१६.

तेच विपरीत ज्ञान 'ज्ञान' म्हणून ओळखले जाते; दगडात किंवा ब्राह्मणात विष्णूचे भान ठेवणे हेच विष्णूभान मानले जाते.

सलिले तीर्थबुद्धिस्तु रोणुकायां तथैव च । शिवे सूर्ये षण्मुखे च विष्णुबुद्धिः खगेश्वर ॥ ३,१६.

पाण्यात तीर्थाचे भान, मातीच्या गोळ्यातही तसेच; शंकर, सूर्य आणि षण्मुख यांच्यातही विष्णूचे भान असते, हे खगेश्वरा.

इत्याद्यमखिलं ज्ञानं विपरीतमिति स्मृतम् । शिलाद्येषु च सर्वेषु ऐक्येनैव विचिन्तनम् ॥ ३,१६.

अशा प्रकारचे सर्व ज्ञान विपरीत म्हणून ओळखले जाते; दगड वगैरे सर्व वस्तूंमध्ये एकतेनेच ध्यान केले जाते.

विष्णुबुद्धिरिति प्रोक्तं न तु तत्रस्थवेदनम् । अनाद्यनन्तकालेपि काम्येन हरिपूजनम् ॥ ३,१६.

हे विष्णूभान म्हणून ओळखले जाते, पण त्याठिकाणी खरी अनुभूती होत नाही; अनंत काळपर्यंतही इच्छेने हरिपूजन केले तरी खरी अनुभूती मिळत नाही.

यतो नास्ति ततो वायुर्ऋजुर्योग्यः प्रकीर्तितः । अन्येषां सर्वदा नास्ति अतो न ऋजवः स्मृताः ॥ ३,१६.

जिथे ते नाही, तिथे वायू सरळ आणि योग्य मानला जातो; इतरांना ते कधीच मिळत नाही, म्हणून त्यांना सरळ म्हणत नाहीत.

हरिं दर्शयते वापि अपरोक्षेण सर्वदा । मोक्षाधिकारिणां काले अतः प्रज्ञेति कथ्यते ॥ ३,१६.

तो नेहमी हरिचे प्रत्यक्ष दर्शन घडवतो; मोक्षाच्या पात्रांना त्या वेळी तो 'प्रज्ञा' म्हणून ओळखला जातो.

परोक्षेणापि सर्वेषां हरिं दर्शयते सदा । अतो वायुः सदा वीन्द्र ज्ञानमित्येव कीर्तितः ॥ ३,१६.

तो सर्वांना नेहमी अप्रत्यक्षपणे हरिचे दर्शन घडवतो; म्हणून, हे पक्षीराज, वायूला नेहमी 'ज्ञान' असे म्हणतात.