गरुडपुराणम्

कृष्णावतारे कन्येव नन्दपुत्रानुजा हि सा । रजोभिमानिभूदेवी भार्या सा सूकरस्य च ॥ ३,१६.

कृष्णावतारात तीच कन्या, नंदपुत्राची लहान बहीण आहे; आणि रजोगुणाशी एकरूप असलेली देवी सूकराची (वराहाची) पत्नी आहे.

वेदाभिमानिनी वीन्द्र अन्नपूर्णा प्रकीर्तिता । नारायणस्य भार्या तु लक्ष्मीरूपा त्वजा स्मृता ॥ ३,१६.

वेदांशी एकरूप असलेली ती अन्नपूर्णा म्हणून ओळखली जाते; नारायणाची पत्नी लक्ष्मी, अजा रूपात स्मरणात आहे.

यज्ञाख्यस्य हरेर्भार्या दक्षिणा संप्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

यज्ञ नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या हरिची पत्नी दक्षिणा म्हणून प्रसिद्ध आहे.

जयन्ती वृषभस्यैव पत्नी संपरिकीर्तिता । विदेहपुत्री सीता तु रामभार्या प्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

जयंती ही वृषभाची पत्नी म्हणून ओळखली जाते; आणि विदेहकन्या सीता ही रामाची पत्नी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

रुक्मिणीसत्यभामा च भार्ये कृष्णस्य कीर्तिते । इत्यादिका ह्यनन्ताश्चाप्यावताराः पृथग्विधाः ॥ ३,१६.

रुक्मिणी आणि सत्यभामा या कृष्णाच्या पत्नी म्हणून ओळखल्या जातात; आणि अशा प्रकारे अगणित आणि विविध अवतार आहेत.

रमायाः संति विप्रेन्द्र भेदहीनाः परस्परम् । अनन्तानन्तगुणकाद्विष्णोर्न्यूनाः प्रकीर्तिताः ॥ ३,१६.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, रमाच्या रूपांमध्ये काहीही भेद नाही; त्या अनंत, अनंत गुणांनी युक्त असूनही, विष्णूपेक्षा कमी मानल्या जातात.

अथ ब्रह्मा च वायुश्च श्रियः कोटिगुणाधमौ । वक्ष्ये च ब्रह्मणो रूपं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१६.

आता ब्रह्मा आणि वायू हे श्रीपेक्षा कोटीने कमी आहेत; मी ब्रह्माचे रूप सांगतो, ऐक, पक्षीराज.

वासुदेवात्समुत्पन्नो मायायां च खगेश्वर । स एव पुरुषोनाम विरिञ्च इति कीर्तितः ॥ ३,१६.

वासुदेवापासून, मायेमध्ये, जो पुरुष म्हणून ओळखला जातो आणि विरिंच नावाने प्रसिद्ध आहे, तो उत्पन्न झाला, हे खगेश्वर.

अनिरुद्धात्तु शान्तायां महत्तत्त्वतनुस्त्वभूत् । तदा महान्विरिञ्चेति संज्ञामाप खगेश्वर ॥ ३,१६.

अनिरुद्धापासून शांतामध्ये, महत्तत्त्वाचा देह उत्पन्न झाला; तेव्हा, हे खगेश्वर, त्याला महान विरिंच असे नाव मिळाले.

रजसात्र समुत्पन्नो मायायां वासुदेवतः । विधिसंज्ञो विरिञ्चः स ज्ञातव्यः पक्षिसत्तम ॥ ३,१६.

इथे, रजोगुणातून, मायेमध्ये, वासुदेवापासून जो विधी नावाने ओळखला जाणारा विरिंच उत्पन्न झाला, तोच समजावा, हे पक्षीराज.

ब्रह्माण्डान्तः पद्मनाभो यो जातः कमलासनः । स चर्तुमुखसंज्ञां चाप्यवाप खगसत्तम ॥ ३,१६.

ब्रह्मांडाच्या आत, पद्मनाभ, जो कमळावर बसलेला जन्मला, त्याला चतुर्मुख असे नाव मिळाले, हे पक्षीराज.

एवं चत्वारिरूपाणि ब्रह्मणः कीर्तितानि च । वायोर्नामानि वक्ष्येहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१६.

या प्रकारे ब्रह्माची चार रूपं सांगितली गेली; आता मी वायूची नावे सांगतो, हे पक्षीराज, नीट ऐक.

संकर्षणाच्च गरुड जयायां यो वभूव ह । स वायुः प्रथमो ज्ञेयो प्रधान इति कीर्तितः ॥ ३,१६.

संक्रमणातून जयामध्ये जो जन्माला आला, तोच पहिला वायू समजावा, त्याला प्रधान असं नाव आहे.

लोकचेष्टाप्रदत्वात्स सूत्रनाम्नापि कीर्तितः । बदरीस्थस्य विष्णोश्च धैर्येण स्तवनाय सः ॥ ३,१६.

जगाला हालचाल देणारा म्हणून त्याला सूत्र असंही नाव आहे; बदरीमध्ये राहणाऱ्या विष्णूच्या धैर्यामुळे त्याची स्तुती केली जाते.

धृतिरूपं ययौ वायुस्तस्माद्धृतिरिति स्मृतः । योग्यानां हरिभक्तानां धृतिरूपेण संस्थितः ॥ ३,१६.

वायूने धैर्याचं रूप घेतलं म्हणून त्याला धृति असंही म्हणतात; योग्य आणि हरिभक्तांच्या मनात तो धैर्याच्या रूपाने वास करतो.

यतो हृदि स्थितो वायुस्ततो वै धृतिसंज्ञकः । सर्वेषां च हृदि स्थित्वा स्मरते सर्वदा हरिम् ॥ ३,१६.

वायू हृदयात वास करतो म्हणून त्याला धृति असं नाव पडलं; तो सर्वांच्या हृदयात राहून नेहमी हरिचं स्मरण करतो.

अतो वायुःस्थितिर्नाम बभूव खगसत्तम । अथवा वायुरेवैकः श्वेतद्वीपगतं हरिम् ॥ ३,१६.

म्हणून, हे श्रेष्ठ पक्षीराज, वायूचं नाव स्थिती पडलं; किंवा वायू एकटाच नेहमी श्वेतद्वीपात राहणाऱ्या हरिचं स्मरण करतो.

सदा स्मरति वै वीन्द्र अतोसौ स्मृतिसंज्ञकः । सर्वेषां च हृदिस्थित्वा ज्ञातो विष्णोरुदीरणात् ॥ ३,१६.

तो नेहमी स्मरण करतो म्हणून त्याला स्मृती असं नाव आहे, हे पक्षीराज; सर्वांच्या हृदयात राहून तो विष्णूचं नामस्मरण करतो.

अतो मे मुक्तिनामाभूद्वायुरेव न संशयः । ज्ञानद्वारेण भक्तानां मुक्तिदो मदनुज्ञया ॥ ३,१६.

म्हणून वायूचं नाव मुक्ती पडलं, यात शंका नाही; माझ्या अनुमतीने, भक्तांना तो ज्ञानाच्या मार्गाने मुक्ती देतो.

यतो सौ वायुरेवैको मुक्तिनामा भूवह । विष्णौ भक्तिं वर्ध्यति भक्तानां हृदि संस्थितः ॥ ३,१६.

वायूचं नाव मुक्ती पडलं कारण तो भक्तांच्या हृदयात राहून त्यांच्या विष्णूभक्तीत वाढ करतो.

अतोसौ विष्णुभक्तश्च कीर्तितो नात्र संशयः । एषोसौ सर्वजीवानां चित्तसंज्ञानमेव च ॥ ३,१६.

म्हणून त्याला विष्णूभक्त असंही म्हणतात, यात काहीच शंका नाही; आणि तो सर्व जीवांच्या चैतन्याचंही नाव आहे.

चित्तरूपो यतो वायुरतश्चित्तमिति स्मृतः । प्रभुः प्रभूणां गरुड सोदराणां च सर्वशः ॥ ३,१६.

वायूचं स्वरूप चित्त आहे म्हणून त्याला चित्त असंही म्हणतात; तो सर्वांचा स्वामी आहे, हे गरुड, आणि सर्व भावांचा देखील.

अतस्तु वायुरेवैको महाप्रभुरिति स्मृतः । सर्वेषां च हृहि स्थित्वा बलं पश्यति सत्तम ॥ ३,१६.

म्हणून वायूला एकटा मोठा स्वामी असंही म्हणतात; तो सर्वांच्या हृदयात राहून त्यांचं बळ जाणतो, हे श्रेष्ठा.

अतो बलमिति ह्याख्यामवाप विनतासुत । सर्वेषां च हृदि स्थित्वा पुत्रपौत्रादिकैर्जनैः ॥ ३,१६.

म्हणून, हे विनतेचा पुत्र, त्याला बळ असं नाव मिळालं; तो सर्वांच्या हृदयात राहून, मुलं, नातवंडं आणि इतर लोकांमधून कार्य करतो.

याजनं कुरुते नित्यमतोसौ यष्टृसंज्ञकः । अनन्तकल्पमारभ्य वायुपर्यन्तमेव च ॥ ३,१६.

तो नेहमी यज्ञ करतो म्हणून त्याला यष्टा असं नाव आहे; अनंत काळापासून वायूपर्यंत तो यज्ञ करतो.

वक्रत्वं नास्ति योगस्य ऋजुर्योग्य इति स्मृतः । योगस्य वक्रता नाम काम्यता हरिपूजने । ईशरुद्रादिकानां च काम्येन हरिपूजनम् ॥ ३,१६.

योगात काहीही वाकडेपण नाही म्हणून त्याला ऋजुयोग्य असं म्हणतात; योगातील वाकडेपण म्हणजे हरिपूजेत इच्छा असणे, आणि ईश, रुद्र वगैरेही इच्छेने हरिपूजा करतात.

कस्यचित्त्वथ पक्षीन्द्र ह्यतस्त्वनृजवः स्मृताः ॥ ३,१६.

पण, हे पक्षीराज, काही जणांना म्हणून अनृजव असंही म्हणतात.

ऋष्यादीनां च मध्येपि काम्येन हरिपूजनम् । अतो न ऋजवो ज्ञेया मनुष्याणां च का कथा ॥ ३,१६.

ऋषी आणि इतरांमध्येही इच्छेने हरिपूजा होते; म्हणून त्यांना सरळ म्हणता येणार नाही, मग माणसांचं तर विचारायलाच नको.

यावत्काम्यसपर्यां वै न जहाति नरोत्तमः । तथा ऋष्यादयश्चैव मोक्षस्य परिपन्थिनीम् ॥ ३,१६.

जोपर्यंत श्रेष्ठ पुरुष इच्छेने पूजा सोडत नाही, तोपर्यंत ऋषी वगैरेही मुक्तीच्या मार्गात अडथळा ठरतात.