गरुडपुराणम्

अवतारा ह्यसंख्याता विष्णोर्नारायणस्य च । स्वयं नारायणास्ते ते नाणुमात्रं विभिद्यते ॥ ३,१५.

विष्णू आणि नारायण यांच्या अवतारांची संख्या खरोखरच मोजता येणार नाही. जे स्वतः नारायण आहेत, त्यांचे विभाजन अगदी लहान प्रमाणातही होत नाही.

बलतोरूपतश्चापि गुणतश्च कथञ्चन । अनन्तोनन्तगुणतः पूर्णो विष्णुर्न चान्यथा ॥ ३,१५.

शक्तीने, रूपाने आणि गुणांनी सर्व प्रकारे, विष्णू अनंत आणि असंख्य गुणांनी परिपूर्ण आहे, आणि कधीही वेगळा नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६ श्रीकृष्ण उवाच । महालक्ष्म्याः स्वरूपं च अवतारान्खगेश्वर । शृणु सम्यङ्महाभाग तज्ज्ञानस्य विनिर्णयम् ॥ ३,१६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षीराजा, महालक्ष्मीचे खरे स्वरूप आणि तिचे अवतार, तसेच त्या ज्ञानाचा निर्णय, हे सर्व नीट ऐक.

ईशादन्यस्य जगतो ह्यात्मो लोचन एव तु । विषयीकुरुते तत्स्याज्ज्ञानं लक्ष्म्याः प्रकीर्तितम् ॥ ३,१६.

ईश्वराशिवाय या जगाची आत्मा आहे, ती फक्त डोळ्यासारखी आहे; तीच वस्तू ओळखून देते — हे लक्ष्मीचे ज्ञान म्हणून सांगितले आहे.

नित्यावियोगिनी देवी हरिपादैकसंश्रया । नित्यमुक्ता नित्यबुद्धा महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

जी देवी नेहमीच विभक्त न होता, फक्त हरिच्या पायांवरच आश्रय घेते, कायम मुक्त आणि शहाणी आहे, तिलाच महालक्ष्मी म्हणतात.

मूलस्य च हरेर्भार्या लक्ष्मीः संप्रकीर्तिता । पुंसो हि भार्या प्रकृतिः प्रकृतेश्चाभिमानिनी ॥ ३,१६.

हरीची पत्नी, जी मूळ आहे, तिलाच लक्ष्मी म्हणतात; पुरुषासाठी पत्नी हीच प्रकृती असते आणि तीच प्रकृतीशी एकरूप मानणारी असते.

सृष्टिं कर्तुं गुणान्वीन्द्र पुरुषेण सह प्रभो । तमः पानं तथा कर्तुं प्रकृत्याख्या तदाभवत् ॥ ३,१६.

सृष्टी निर्माण करण्यासाठी, प्रभु, गुणांनी पुरुषासोबत प्रवेश केला; आणि अंधार पिण्याचे कार्य करण्यासाठी, तिला प्रकृती असे नाव मिळाले.

वासुदेवस्य भार्या तु माया नाम्नी प्रकीर्तिता । संकर्षणस्य भार्या तु जयेति परिकीर्तिता ॥ ३,१६.

वासुदेवाची पत्नी मायानावाने ओळखली जाते; संकर्षणाची पत्नी जय म्हणून प्रसिद्ध आहे.

अनिरुद्धस्य भार्या तु शान्ता नाम्नीति कीर्तिता । कृतिः प्रद्युम्नभार्यापिं सृष्टिं कर्तुं बभूव ह ॥ ३,१६.

अनिरुद्धाची पत्नी शांतानावाने ओळखली जाते; आणि कृति ही प्रद्युम्नाची पत्नी झाली, सृष्टीसाठी.

विष्णुपत्नी कीर्तिता च श्रीदेवी सत्त्वमानिनी । तमोभिमानिनी दुर्गा कन्यकेति प्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

विष्णूची पत्नी श्रीदेवी म्हणून ओळखली जाते, जी सत्त्वगुणाशी एकरूप आहे; तर तमोगुणाशी एकरूप असलेली दुर्गा कन्यका म्हणून प्रसिद्ध आहे.

कृष्णावतारे कन्येव नन्दपुत्रानुजा हि सा । रजोभिमानिभूदेवी भार्या सा सूकरस्य च ॥ ३,१६.

कृष्णावतारात तीच कन्या, नंदपुत्राची लहान बहीण आहे; आणि रजोगुणाशी एकरूप असलेली देवी सूकराची (वराहाची) पत्नी आहे.

वेदाभिमानिनी वीन्द्र अन्नपूर्णा प्रकीर्तिता । नारायणस्य भार्या तु लक्ष्मीरूपा त्वजा स्मृता ॥ ३,१६.

वेदांशी एकरूप असलेली ती अन्नपूर्णा म्हणून ओळखली जाते; नारायणाची पत्नी लक्ष्मी, अजा रूपात स्मरणात आहे.

यज्ञाख्यस्य हरेर्भार्या दक्षिणा संप्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

यज्ञ नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या हरिची पत्नी दक्षिणा म्हणून प्रसिद्ध आहे.

जयन्ती वृषभस्यैव पत्नी संपरिकीर्तिता । विदेहपुत्री सीता तु रामभार्या प्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

जयंती ही वृषभाची पत्नी म्हणून ओळखली जाते; आणि विदेहकन्या सीता ही रामाची पत्नी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

रुक्मिणीसत्यभामा च भार्ये कृष्णस्य कीर्तिते । इत्यादिका ह्यनन्ताश्चाप्यावताराः पृथग्विधाः ॥ ३,१६.

रुक्मिणी आणि सत्यभामा या कृष्णाच्या पत्नी म्हणून ओळखल्या जातात; आणि अशा प्रकारे अगणित आणि विविध अवतार आहेत.

रमायाः संति विप्रेन्द्र भेदहीनाः परस्परम् । अनन्तानन्तगुणकाद्विष्णोर्न्यूनाः प्रकीर्तिताः ॥ ३,१६.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, रमाच्या रूपांमध्ये काहीही भेद नाही; त्या अनंत, अनंत गुणांनी युक्त असूनही, विष्णूपेक्षा कमी मानल्या जातात.

अथ ब्रह्मा च वायुश्च श्रियः कोटिगुणाधमौ । वक्ष्ये च ब्रह्मणो रूपं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१६.

आता ब्रह्मा आणि वायू हे श्रीपेक्षा कोटीने कमी आहेत; मी ब्रह्माचे रूप सांगतो, ऐक, पक्षीराज.

वासुदेवात्समुत्पन्नो मायायां च खगेश्वर । स एव पुरुषोनाम विरिञ्च इति कीर्तितः ॥ ३,१६.

वासुदेवापासून, मायेमध्ये, जो पुरुष म्हणून ओळखला जातो आणि विरिंच नावाने प्रसिद्ध आहे, तो उत्पन्न झाला, हे खगेश्वर.

अनिरुद्धात्तु शान्तायां महत्तत्त्वतनुस्त्वभूत् । तदा महान्विरिञ्चेति संज्ञामाप खगेश्वर ॥ ३,१६.

अनिरुद्धापासून शांतामध्ये, महत्तत्त्वाचा देह उत्पन्न झाला; तेव्हा, हे खगेश्वर, त्याला महान विरिंच असे नाव मिळाले.

रजसात्र समुत्पन्नो मायायां वासुदेवतः । विधिसंज्ञो विरिञ्चः स ज्ञातव्यः पक्षिसत्तम ॥ ३,१६.

इथे, रजोगुणातून, मायेमध्ये, वासुदेवापासून जो विधी नावाने ओळखला जाणारा विरिंच उत्पन्न झाला, तोच समजावा, हे पक्षीराज.

ब्रह्माण्डान्तः पद्मनाभो यो जातः कमलासनः । स चर्तुमुखसंज्ञां चाप्यवाप खगसत्तम ॥ ३,१६.

ब्रह्मांडाच्या आत, पद्मनाभ, जो कमळावर बसलेला जन्मला, त्याला चतुर्मुख असे नाव मिळाले, हे पक्षीराज.

एवं चत्वारिरूपाणि ब्रह्मणः कीर्तितानि च । वायोर्नामानि वक्ष्येहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१६.

या प्रकारे ब्रह्माची चार रूपं सांगितली गेली; आता मी वायूची नावे सांगतो, हे पक्षीराज, नीट ऐक.

संकर्षणाच्च गरुड जयायां यो वभूव ह । स वायुः प्रथमो ज्ञेयो प्रधान इति कीर्तितः ॥ ३,१६.

संक्रमणातून जयामध्ये जो जन्माला आला, तोच पहिला वायू समजावा, त्याला प्रधान असं नाव आहे.

लोकचेष्टाप्रदत्वात्स सूत्रनाम्नापि कीर्तितः । बदरीस्थस्य विष्णोश्च धैर्येण स्तवनाय सः ॥ ३,१६.

जगाला हालचाल देणारा म्हणून त्याला सूत्र असंही नाव आहे; बदरीमध्ये राहणाऱ्या विष्णूच्या धैर्यामुळे त्याची स्तुती केली जाते.

धृतिरूपं ययौ वायुस्तस्माद्धृतिरिति स्मृतः । योग्यानां हरिभक्तानां धृतिरूपेण संस्थितः ॥ ३,१६.

वायूने धैर्याचं रूप घेतलं म्हणून त्याला धृति असंही म्हणतात; योग्य आणि हरिभक्तांच्या मनात तो धैर्याच्या रूपाने वास करतो.

यतो हृदि स्थितो वायुस्ततो वै धृतिसंज्ञकः । सर्वेषां च हृदि स्थित्वा स्मरते सर्वदा हरिम् ॥ ३,१६.

वायू हृदयात वास करतो म्हणून त्याला धृति असं नाव पडलं; तो सर्वांच्या हृदयात राहून नेहमी हरिचं स्मरण करतो.

अतो वायुःस्थितिर्नाम बभूव खगसत्तम । अथवा वायुरेवैकः श्वेतद्वीपगतं हरिम् ॥ ३,१६.

म्हणून, हे श्रेष्ठ पक्षीराज, वायूचं नाव स्थिती पडलं; किंवा वायू एकटाच नेहमी श्वेतद्वीपात राहणाऱ्या हरिचं स्मरण करतो.

सदा स्मरति वै वीन्द्र अतोसौ स्मृतिसंज्ञकः । सर्वेषां च हृदिस्थित्वा ज्ञातो विष्णोरुदीरणात् ॥ ३,१६.

तो नेहमी स्मरण करतो म्हणून त्याला स्मृती असं नाव आहे, हे पक्षीराज; सर्वांच्या हृदयात राहून तो विष्णूचं नामस्मरण करतो.

अतो मे मुक्तिनामाभूद्वायुरेव न संशयः । ज्ञानद्वारेण भक्तानां मुक्तिदो मदनुज्ञया ॥ ३,१६.

म्हणून वायूचं नाव मुक्ती पडलं, यात शंका नाही; माझ्या अनुमतीने, भक्तांना तो ज्ञानाच्या मार्गाने मुक्ती देतो.