गरुडपुराणम्

ततो हरिः प्रादुरभून्महात्मा नृसिंहनामा भगवाननन्तः । दैत्यो हिरण्यकशिपुश्च तथोरुदेशे संस्थापितः करजैर्दारितश्च ॥ ३,१५.

मग हरि, अनंत भगवंत, नरसिंह रूपात प्रकट झाला. त्याने हिरण्यकशिपू या दैत्याला आपल्या मांडीवर बसवून नखांनी फाडून टाकले.

ततो हरिर्भगवान्वामनोभूददित्यां वै कश्यपाद्दवदेवः । इन्द्रायेदं दातुकामः खगेन्द्र तदर्थं वै पावितुं सोवितुं च ॥ ३,१५.

मग हरि, भगवंत, वामन रूपाने अदितीच्या पोटी कश्यपापासून जन्मला, हे पक्षीराजा, इंद्राला परत मिळवून देण्यासाठी आणि पृथ्वी शुद्ध करण्यासाठी तो प्रकट झाला.

ततो हरिर्जमदग्नेः सुतोभूल्लोके सर्वे पर्शुरामं वदन्ति । ब्रह्मद्विषां क्षत्रियाणां च वीन्द्र भूमिं निः क्षत्रां कर्तुकामो महेशः ॥ ३,१५.

मग हरि, जमदग्नीचा मुलगा म्हणून, जगात परशुराम म्हणून ओळखला गेला. हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, ब्राह्मणांचे शत्रू असलेल्या क्षत्रियांना पृथ्वीवरून दूर करण्यासाठी तो आला.

ततोभवद्व्यासरूपी स विष्णुश्चतुर्वारं राघवास्यापि पूर्णः । पराशरात्सत्यवत्यां बभूव पैलादिभिर्वेदभागांश्च कर्तुम् ॥ ३,१५.

मग विष्णूने व्यासाचे रूप घेतले, चार वेळा राघवांच्या घरात, आणि पराशर व सत्यवतीपासून जन्म घेऊन पैल आणि इतरांसह वेदांचे विभाग केले.

ततो हरी रघुवंशेवतीर्णः कौसल्यायां राघवः सूर्यवंशे । समुद्रादोर्विग्रहं कर्तुमीशो हं तुं भूम्यां रावणादींश्च वीन्द्र ॥ ३,१५.

मग हरि रघुवंशात अवतरला, कौसल्येच्या पोटी सूर्यवंशात राघव म्हणून जन्मला, हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, समुद्रावर विजय मिळवण्यासाठी आणि रावण व इतरांचा नाश करण्यासाठी तो पृथ्वीवर आला.

ततो हरिर्व्यासरूपी बभूव अष्टाविंशे द्वपरे ज्ञानरूपी । पराशरात्सत्यवत्यां महात्मा स्वयं वेदान् संविभक्तुं च देवः ॥ ३,१५.

मग हरिने अठ्ठाविसाव्या द्वापारमध्ये व्यासाचे रूप घेतले, ज्ञानमूर्ती म्हणून, पराशर व सत्यवतीपासून जन्मून, स्वतः वेदांचे विभाग केले.

ततो हरिः कृष्णरूपी बभूव देवक्यां वै वसुदेवात्स विष्णुः । कंसादीन्वै नितरां हन्तुकामः सम्यक्पातुं पाण्डवांश्चापि वीन्द्र ॥ ३,१५.

मग हरि, कृष्णरूपाने, देवकीच्या पोटी वसुदेवापासून जन्मला, तोच विष्णू, कंस व इतरांचा पूर्णपणे नाश करण्यासाठी आणि पांडवांचे रक्षण करण्यासाठी आला.

ततः कलौ संप्रवृत्ते हरिस्तु संमोहनार्थं चासुराणां खगेन्द्र । नाम्ना बुद्धो कीकटेषु प्रजातो वेदप्रमाणं निराकर्तुमेव ॥ ३,१५.

मग कलियुग सुरू झाल्यावर, हे पक्षीराजा, हरि बुद्ध नावाने कीकट देशात जन्मला, दैत्यांना भ्रमित करण्यासाठी आणि वेदांचा अधिकार नाकारण्यासाठी.

ततो हरिः कल्किसंज्ञश्च वीन्द्र उत्पत्स्यते युगयोर्मध्यसंधौ । दस्युप्रायान्भूमिपान्वै निहन्तुं नाम्ना हरिर्विष्णुगुप्तस्य गेहे ॥ ३,१५.

मग हरि, कल्कि नावाने, हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, युगांच्या संधीवर, विष्णुगुप्ताच्या घरी जन्म घेईल आणि दस्यूप्राय राजांचा नाश करील.

केशवाद्याश्चतुर्विंशतिर्वै संकर्षणादयः । विश्वादय सहस्रं च पराद्या अमिताः स्मृताः ॥ ३,१५.

केशव आणि इतर चोवीस, संकर्षण वगैरे, आणि विश्व व इतर हजारो, परा वगैरे, हे सर्व अनंत म्हणून ओळखले जातात.

अवतारा ह्यसंख्याता विष्णोर्नारायणस्य च । स्वयं नारायणास्ते ते नाणुमात्रं विभिद्यते ॥ ३,१५.

विष्णू आणि नारायण यांच्या अवतारांची संख्या खरोखरच मोजता येणार नाही. जे स्वतः नारायण आहेत, त्यांचे विभाजन अगदी लहान प्रमाणातही होत नाही.

बलतोरूपतश्चापि गुणतश्च कथञ्चन । अनन्तोनन्तगुणतः पूर्णो विष्णुर्न चान्यथा ॥ ३,१५.

शक्तीने, रूपाने आणि गुणांनी सर्व प्रकारे, विष्णू अनंत आणि असंख्य गुणांनी परिपूर्ण आहे, आणि कधीही वेगळा नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६ श्रीकृष्ण उवाच । महालक्ष्म्याः स्वरूपं च अवतारान्खगेश्वर । शृणु सम्यङ्महाभाग तज्ज्ञानस्य विनिर्णयम् ॥ ३,१६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षीराजा, महालक्ष्मीचे खरे स्वरूप आणि तिचे अवतार, तसेच त्या ज्ञानाचा निर्णय, हे सर्व नीट ऐक.

ईशादन्यस्य जगतो ह्यात्मो लोचन एव तु । विषयीकुरुते तत्स्याज्ज्ञानं लक्ष्म्याः प्रकीर्तितम् ॥ ३,१६.

ईश्वराशिवाय या जगाची आत्मा आहे, ती फक्त डोळ्यासारखी आहे; तीच वस्तू ओळखून देते — हे लक्ष्मीचे ज्ञान म्हणून सांगितले आहे.

नित्यावियोगिनी देवी हरिपादैकसंश्रया । नित्यमुक्ता नित्यबुद्धा महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

जी देवी नेहमीच विभक्त न होता, फक्त हरिच्या पायांवरच आश्रय घेते, कायम मुक्त आणि शहाणी आहे, तिलाच महालक्ष्मी म्हणतात.

मूलस्य च हरेर्भार्या लक्ष्मीः संप्रकीर्तिता । पुंसो हि भार्या प्रकृतिः प्रकृतेश्चाभिमानिनी ॥ ३,१६.

हरीची पत्नी, जी मूळ आहे, तिलाच लक्ष्मी म्हणतात; पुरुषासाठी पत्नी हीच प्रकृती असते आणि तीच प्रकृतीशी एकरूप मानणारी असते.

सृष्टिं कर्तुं गुणान्वीन्द्र पुरुषेण सह प्रभो । तमः पानं तथा कर्तुं प्रकृत्याख्या तदाभवत् ॥ ३,१६.

सृष्टी निर्माण करण्यासाठी, प्रभु, गुणांनी पुरुषासोबत प्रवेश केला; आणि अंधार पिण्याचे कार्य करण्यासाठी, तिला प्रकृती असे नाव मिळाले.

वासुदेवस्य भार्या तु माया नाम्नी प्रकीर्तिता । संकर्षणस्य भार्या तु जयेति परिकीर्तिता ॥ ३,१६.

वासुदेवाची पत्नी मायानावाने ओळखली जाते; संकर्षणाची पत्नी जय म्हणून प्रसिद्ध आहे.

अनिरुद्धस्य भार्या तु शान्ता नाम्नीति कीर्तिता । कृतिः प्रद्युम्नभार्यापिं सृष्टिं कर्तुं बभूव ह ॥ ३,१६.

अनिरुद्धाची पत्नी शांतानावाने ओळखली जाते; आणि कृति ही प्रद्युम्नाची पत्नी झाली, सृष्टीसाठी.

विष्णुपत्नी कीर्तिता च श्रीदेवी सत्त्वमानिनी । तमोभिमानिनी दुर्गा कन्यकेति प्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

विष्णूची पत्नी श्रीदेवी म्हणून ओळखली जाते, जी सत्त्वगुणाशी एकरूप आहे; तर तमोगुणाशी एकरूप असलेली दुर्गा कन्यका म्हणून प्रसिद्ध आहे.

कृष्णावतारे कन्येव नन्दपुत्रानुजा हि सा । रजोभिमानिभूदेवी भार्या सा सूकरस्य च ॥ ३,१६.

कृष्णावतारात तीच कन्या, नंदपुत्राची लहान बहीण आहे; आणि रजोगुणाशी एकरूप असलेली देवी सूकराची (वराहाची) पत्नी आहे.

वेदाभिमानिनी वीन्द्र अन्नपूर्णा प्रकीर्तिता । नारायणस्य भार्या तु लक्ष्मीरूपा त्वजा स्मृता ॥ ३,१६.

वेदांशी एकरूप असलेली ती अन्नपूर्णा म्हणून ओळखली जाते; नारायणाची पत्नी लक्ष्मी, अजा रूपात स्मरणात आहे.

यज्ञाख्यस्य हरेर्भार्या दक्षिणा संप्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

यज्ञ नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या हरिची पत्नी दक्षिणा म्हणून प्रसिद्ध आहे.

जयन्ती वृषभस्यैव पत्नी संपरिकीर्तिता । विदेहपुत्री सीता तु रामभार्या प्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

जयंती ही वृषभाची पत्नी म्हणून ओळखली जाते; आणि विदेहकन्या सीता ही रामाची पत्नी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

रुक्मिणीसत्यभामा च भार्ये कृष्णस्य कीर्तिते । इत्यादिका ह्यनन्ताश्चाप्यावताराः पृथग्विधाः ॥ ३,१६.

रुक्मिणी आणि सत्यभामा या कृष्णाच्या पत्नी म्हणून ओळखल्या जातात; आणि अशा प्रकारे अगणित आणि विविध अवतार आहेत.

रमायाः संति विप्रेन्द्र भेदहीनाः परस्परम् । अनन्तानन्तगुणकाद्विष्णोर्न्यूनाः प्रकीर्तिताः ॥ ३,१६.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, रमाच्या रूपांमध्ये काहीही भेद नाही; त्या अनंत, अनंत गुणांनी युक्त असूनही, विष्णूपेक्षा कमी मानल्या जातात.

अथ ब्रह्मा च वायुश्च श्रियः कोटिगुणाधमौ । वक्ष्ये च ब्रह्मणो रूपं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१६.

आता ब्रह्मा आणि वायू हे श्रीपेक्षा कोटीने कमी आहेत; मी ब्रह्माचे रूप सांगतो, ऐक, पक्षीराज.

वासुदेवात्समुत्पन्नो मायायां च खगेश्वर । स एव पुरुषोनाम विरिञ्च इति कीर्तितः ॥ ३,१६.

वासुदेवापासून, मायेमध्ये, जो पुरुष म्हणून ओळखला जातो आणि विरिंच नावाने प्रसिद्ध आहे, तो उत्पन्न झाला, हे खगेश्वर.

अनिरुद्धात्तु शान्तायां महत्तत्त्वतनुस्त्वभूत् । तदा महान्विरिञ्चेति संज्ञामाप खगेश्वर ॥ ३,१६.

अनिरुद्धापासून शांतामध्ये, महत्तत्त्वाचा देह उत्पन्न झाला; तेव्हा, हे खगेश्वर, त्याला महान विरिंच असे नाव मिळाले.