गरुडपुराणम्

स एव विष्णुः सूकरत्वं ह्यवाप क्षोपणीमुद्धर्तुं दैत्यवपुर्निहन्तुम् । हिरण्याक्षं सज्जनानां खगेन्द्र तथा भूमेः स्थापनार्थं च देवः ॥ ३,१५.

तोच विष्णू वराह रूप धारण करून, पृथ्वीला वर काढण्यासाठी, हिरण्याक्ष नावाच्या दैत्याचा नाश करण्यासाठी आणि सज्जनांसाठी पृथ्वीची स्थापना करण्यासाठी प्रकट झाला, हे पक्षीराज.

ततो हरिर्मद्विदासत्वमापानृषेर्भार्यायां यामिन्यां यो महात्मा । तत्रावतारे पञ्चरात्रं समग्रमुपादेष्टुं नाप दानं स्वतन्त्रः ॥ ३,१५.

मग हरि, जो महान आत्मा आहे, त्याने ऋषीच्या पत्नी यामीच्या गर्भातून मद्विदास नावाचं रूप घेतलं, त्या अवतारात पूर्ण पञ्चरात्र तत्त्व शिकवण्यासाठी, स्वतंत्रपणे प्रकट झाला.

स एव विष्णुः समभूद्ब्रदर्यां नारायणाख्यः शमलापहश्च । तपस्तप्तुं शिक्षयितुं त्वृषीणां तिरस्कर्तुं ह्यप्सरसां सहस्रम् ॥ ३,१५.

तोच विष्णू बदरीमध्ये नारायण नावाने प्रकट झाला, पाप दूर करणारा. त्याने तपश्चर्या केली, ऋषींना शिकवलं आणि हजारो अप्सरांचा नाश केला.

ततो हरिः कपिलत्वं ह्यवाप्य तिरोहितान्कालबलेन तत्त्वान् । चतुर्विशतिं संशयं चोद्धरिष्यन्नुपादिशच्चासुरये महात्मा ॥ ३,१५.

मग हरिने कपिल रूप धारण केलं, काळाच्या प्रभावाने तत्वं लपवली, चोवीस तत्वांबद्दलचा संशय दूर करण्यासाठी आणि असुरी या महान व्यक्तीला उपदेश केला.

स एव दतः समभूद्रमेशोनसूयायामत्रिरूपः परात्मा । आन्वीक्षिकिं नाम सुतर्कविद्यामलर्कनाम्ने प्रददात्तां महात्मा ॥ ३,१५.

तोच दत्तात्रेय, अनसूयेचा पुत्र अत्री या रूपात, रामेश म्हणून प्रकट झाला. त्याने अन्विक्षिकी नावाची तर्कविद्या अलर्क नावाच्या राजाला दिली, हे महात्मा.

स एव वंशेप्यभवद्रवेश्च आकूत्यां यः सच्चिदानन्दरूपः । स्वायंभुवं यत्तु मन्वन्तरं च देवैः साकं पालयामास वीन्द्र ॥ ३,१५.

तोच त्या वंशात पुढे झाला आणि आकूतीमध्ये, जी सच्चिदानंदरूप आहे, त्यानेच, हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, देवांबरोबर स्वायंभुव मन्वंतराचे रक्षण केले.

स एव विष्णुः स उरुक्रमोभूदाग्नीध्रपुत्र्यां मेरुदेव्यां च नाभेः । विद्यारतानां मानिनां सर्वदैवमत्याश्चर्यं दर्शयितुं च वीन्द्र ॥ ३,१५.

तोच विष्णू, मोठ्या पराक्रमाचा, अग्नीध्राच्या कन्या मेरुदेवीपासून नाभीला जन्मला. हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, विद्वान आणि देव यांना आश्चर्यकारक कृत्ये दाखवण्यासाठी तो प्रकट झाला.

ततो हरिर्जगृहे कूर्मरूपं सुरासुराणामुदधिं विमथ्नताम् । पृष्ठे धर्तुं मन्दरं पर्वतं च ब्रह्माण्डं वा धर्तुमीशो महात्मा ॥ ३,१५.

मग हरिने कूर्म म्हणजे कासवाचे रूप घेतले, जेव्हा देव आणि दैत्य समुद्र मथू लागले, तेव्हा त्या महात्म्याने आपल्या पाठीवर मंदार पर्वत आणि अख्खं ब्रह्मांडही सहज उचललं.

ततो हरिः प्रादुरभून्महात्मा धन्वन्तरिर्नाम हरिन्मणिद्युतिः । अपथ्यदोषान्परिहर्तुमेव हस्ते गृहीत्वा पूर्णकुभं सुधाभिः ॥ ३,१५.

मग हरि, मोठ्या तेजाचा, धन्वंतरी नावाने प्रकट झाला. त्याच्या हातात अमृताने भरलेला कलश होता, आणि तो अपथ्यामुळे होणारे दोष दूर करण्यासाठी आला.

ततो हरिर्जगृहे श्रीवपुश्च यन्मोहिनीति प्रवदन्ति लोके । उद्वृत्तानां दितिजानां महात्मा सम्यक्तेषां वञ्चयितुं हरिर्बलम् ॥ ३,१५.

मग हरिने श्रीचे, ज्याला लोक मोहीनी म्हणतात, ते रूप घेतले. त्या महात्म्याने दितीच्या गर्विष्ठ मुलांना चकवण्यासाठी आणि त्यांची शक्ती काढून घेण्यासाठी हे रूप घेतले.

ततो हरिः प्रादुरभून्महात्मा नृसिंहनामा भगवाननन्तः । दैत्यो हिरण्यकशिपुश्च तथोरुदेशे संस्थापितः करजैर्दारितश्च ॥ ३,१५.

मग हरि, अनंत भगवंत, नरसिंह रूपात प्रकट झाला. त्याने हिरण्यकशिपू या दैत्याला आपल्या मांडीवर बसवून नखांनी फाडून टाकले.

ततो हरिर्भगवान्वामनोभूददित्यां वै कश्यपाद्दवदेवः । इन्द्रायेदं दातुकामः खगेन्द्र तदर्थं वै पावितुं सोवितुं च ॥ ३,१५.

मग हरि, भगवंत, वामन रूपाने अदितीच्या पोटी कश्यपापासून जन्मला, हे पक्षीराजा, इंद्राला परत मिळवून देण्यासाठी आणि पृथ्वी शुद्ध करण्यासाठी तो प्रकट झाला.

ततो हरिर्जमदग्नेः सुतोभूल्लोके सर्वे पर्शुरामं वदन्ति । ब्रह्मद्विषां क्षत्रियाणां च वीन्द्र भूमिं निः क्षत्रां कर्तुकामो महेशः ॥ ३,१५.

मग हरि, जमदग्नीचा मुलगा म्हणून, जगात परशुराम म्हणून ओळखला गेला. हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, ब्राह्मणांचे शत्रू असलेल्या क्षत्रियांना पृथ्वीवरून दूर करण्यासाठी तो आला.

ततोभवद्व्यासरूपी स विष्णुश्चतुर्वारं राघवास्यापि पूर्णः । पराशरात्सत्यवत्यां बभूव पैलादिभिर्वेदभागांश्च कर्तुम् ॥ ३,१५.

मग विष्णूने व्यासाचे रूप घेतले, चार वेळा राघवांच्या घरात, आणि पराशर व सत्यवतीपासून जन्म घेऊन पैल आणि इतरांसह वेदांचे विभाग केले.

ततो हरी रघुवंशेवतीर्णः कौसल्यायां राघवः सूर्यवंशे । समुद्रादोर्विग्रहं कर्तुमीशो हं तुं भूम्यां रावणादींश्च वीन्द्र ॥ ३,१५.

मग हरि रघुवंशात अवतरला, कौसल्येच्या पोटी सूर्यवंशात राघव म्हणून जन्मला, हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, समुद्रावर विजय मिळवण्यासाठी आणि रावण व इतरांचा नाश करण्यासाठी तो पृथ्वीवर आला.

ततो हरिर्व्यासरूपी बभूव अष्टाविंशे द्वपरे ज्ञानरूपी । पराशरात्सत्यवत्यां महात्मा स्वयं वेदान् संविभक्तुं च देवः ॥ ३,१५.

मग हरिने अठ्ठाविसाव्या द्वापारमध्ये व्यासाचे रूप घेतले, ज्ञानमूर्ती म्हणून, पराशर व सत्यवतीपासून जन्मून, स्वतः वेदांचे विभाग केले.

ततो हरिः कृष्णरूपी बभूव देवक्यां वै वसुदेवात्स विष्णुः । कंसादीन्वै नितरां हन्तुकामः सम्यक्पातुं पाण्डवांश्चापि वीन्द्र ॥ ३,१५.

मग हरि, कृष्णरूपाने, देवकीच्या पोटी वसुदेवापासून जन्मला, तोच विष्णू, कंस व इतरांचा पूर्णपणे नाश करण्यासाठी आणि पांडवांचे रक्षण करण्यासाठी आला.

ततः कलौ संप्रवृत्ते हरिस्तु संमोहनार्थं चासुराणां खगेन्द्र । नाम्ना बुद्धो कीकटेषु प्रजातो वेदप्रमाणं निराकर्तुमेव ॥ ३,१५.

मग कलियुग सुरू झाल्यावर, हे पक्षीराजा, हरि बुद्ध नावाने कीकट देशात जन्मला, दैत्यांना भ्रमित करण्यासाठी आणि वेदांचा अधिकार नाकारण्यासाठी.

ततो हरिः कल्किसंज्ञश्च वीन्द्र उत्पत्स्यते युगयोर्मध्यसंधौ । दस्युप्रायान्भूमिपान्वै निहन्तुं नाम्ना हरिर्विष्णुगुप्तस्य गेहे ॥ ३,१५.

मग हरि, कल्कि नावाने, हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, युगांच्या संधीवर, विष्णुगुप्ताच्या घरी जन्म घेईल आणि दस्यूप्राय राजांचा नाश करील.

केशवाद्याश्चतुर्विंशतिर्वै संकर्षणादयः । विश्वादय सहस्रं च पराद्या अमिताः स्मृताः ॥ ३,१५.

केशव आणि इतर चोवीस, संकर्षण वगैरे, आणि विश्व व इतर हजारो, परा वगैरे, हे सर्व अनंत म्हणून ओळखले जातात.

अवतारा ह्यसंख्याता विष्णोर्नारायणस्य च । स्वयं नारायणास्ते ते नाणुमात्रं विभिद्यते ॥ ३,१५.

विष्णू आणि नारायण यांच्या अवतारांची संख्या खरोखरच मोजता येणार नाही. जे स्वतः नारायण आहेत, त्यांचे विभाजन अगदी लहान प्रमाणातही होत नाही.

बलतोरूपतश्चापि गुणतश्च कथञ्चन । अनन्तोनन्तगुणतः पूर्णो विष्णुर्न चान्यथा ॥ ३,१५.

शक्तीने, रूपाने आणि गुणांनी सर्व प्रकारे, विष्णू अनंत आणि असंख्य गुणांनी परिपूर्ण आहे, आणि कधीही वेगळा नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६ श्रीकृष्ण उवाच । महालक्ष्म्याः स्वरूपं च अवतारान्खगेश्वर । शृणु सम्यङ्महाभाग तज्ज्ञानस्य विनिर्णयम् ॥ ३,१६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षीराजा, महालक्ष्मीचे खरे स्वरूप आणि तिचे अवतार, तसेच त्या ज्ञानाचा निर्णय, हे सर्व नीट ऐक.

ईशादन्यस्य जगतो ह्यात्मो लोचन एव तु । विषयीकुरुते तत्स्याज्ज्ञानं लक्ष्म्याः प्रकीर्तितम् ॥ ३,१६.

ईश्वराशिवाय या जगाची आत्मा आहे, ती फक्त डोळ्यासारखी आहे; तीच वस्तू ओळखून देते — हे लक्ष्मीचे ज्ञान म्हणून सांगितले आहे.

नित्यावियोगिनी देवी हरिपादैकसंश्रया । नित्यमुक्ता नित्यबुद्धा महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता ॥ ३,१६.

जी देवी नेहमीच विभक्त न होता, फक्त हरिच्या पायांवरच आश्रय घेते, कायम मुक्त आणि शहाणी आहे, तिलाच महालक्ष्मी म्हणतात.

मूलस्य च हरेर्भार्या लक्ष्मीः संप्रकीर्तिता । पुंसो हि भार्या प्रकृतिः प्रकृतेश्चाभिमानिनी ॥ ३,१६.

हरीची पत्नी, जी मूळ आहे, तिलाच लक्ष्मी म्हणतात; पुरुषासाठी पत्नी हीच प्रकृती असते आणि तीच प्रकृतीशी एकरूप मानणारी असते.

सृष्टिं कर्तुं गुणान्वीन्द्र पुरुषेण सह प्रभो । तमः पानं तथा कर्तुं प्रकृत्याख्या तदाभवत् ॥ ३,१६.

सृष्टी निर्माण करण्यासाठी, प्रभु, गुणांनी पुरुषासोबत प्रवेश केला; आणि अंधार पिण्याचे कार्य करण्यासाठी, तिला प्रकृती असे नाव मिळाले.

वासुदेवस्य भार्या तु माया नाम्नी प्रकीर्तिता । संकर्षणस्य भार्या तु जयेति परिकीर्तिता ॥ ३,१६.

वासुदेवाची पत्नी मायानावाने ओळखली जाते; संकर्षणाची पत्नी जय म्हणून प्रसिद्ध आहे.

अनिरुद्धस्य भार्या तु शान्ता नाम्नीति कीर्तिता । कृतिः प्रद्युम्नभार्यापिं सृष्टिं कर्तुं बभूव ह ॥ ३,१६.

अनिरुद्धाची पत्नी शांतानावाने ओळखली जाते; आणि कृति ही प्रद्युम्नाची पत्नी झाली, सृष्टीसाठी.