गरुडपुराणम्

अमुख्यभोजिनो जीवाः कुन्त्याद्या मुख्यभोजिनः । शुभानि च पिबेद्विष्णुरशुभं नो पिबेद्विभुः ॥ ३,१४.

जे जीव मुख्य भक्षण करणारे नाहीत, आणि कुंतीसारखे जे मुख्य भक्षण करणारे आहेत, त्यांच्याबद्दल सांगायचं तर, विष्णू शुभ गोष्टींचा स्वीकार करतो, पण प्रभू अशुभ काहीही स्वीकारत नाही.

को वदेत्तस्य चेष्टां तु पूर्णानन्दो हरिः स्वयम् । न तेन सदृशः कोपि देशे काले च विद्यते । तस्यावतारान्वक्ष्यहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१४.

त्याच्या कृतींचं वर्णन कोण करू शकतं? हरि हा पूर्ण आनंदस्वरूप आहे; कोणताही काळ असो, कोणतंही स्थान असो, त्याच्याशी सम तुला कोणीच नाही. आता मी त्याचे अवतार सांगतो, ऐक, पक्षीराज.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५ श्रीकृष्ण उवाच । अथावता रान्पुरुषाख्यो हरिश्च गतो ध्यानं कर्तुमीशो महात्मा । प्रादुर्बभूवाखिलसद्गुणार्णवः स एव विष्णुः स च बीजभूतः ॥ ३,१५.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मग पुरुष नावाचा हरि, जो महान आत्मा आहे, ध्यान करण्यासाठी गेला. सर्व सद्गुणांचा सागर असलेला तोच विष्णू, सर्व सृष्टीचा मूळ कारण आहे.

यो बीजभूतः पुरुषाख्य विष्णुः स एवाभूद्वासुदेवो महात्मा । सृष्टिं कर्तुं पुरुषाख्यस्य वायोर्मायाख्यायां मूलरूपो यथाऽस ॥ ३,१५.

जो पुरुष नावाचा, सर्व सृष्टीचा मूळ असलेला विष्णू आहे, तोच वासुदेव झाला, सृष्टी निर्माण करण्यासाठी. पुरुष नावाच्या मायेत तोच मूळ रूपाने प्रकट झाला.

यो वासुदेवस्तु स एव जातः संकर्षणाख्यो खिलसद्गुणात्मा । सृष्टिं कर्तुं सूत्रभूतस्य वायोर्जयाख्यायं पूर्णसंवित्परात्मा ॥ ३,१५.

तोच वासुदेव पुढे संकर्षण नावाने प्रकट झाला, सर्व सद्गुणांनी युक्त. सृष्टीसाठी, जय नावाच्या वायूत तोच सूत्ररूप झाला, पूर्ण ज्ञान आणि परात्मा म्हणून.

स एवं संकर्षणनामधेयः प्रद्युम्ननामा च स एव विश्रुतः । सरस्वतीभारतीसर्जनार्थं स एव देव्या मूलरूपो बभूव ॥ ३,१५.

तोच संकर्षण नावाने ओळखला जाणारा, प्रद्युम्न नावानेही प्रसिद्ध आहे. सरस्वती आणि भारती यांच्या सृष्टीसाठी, तोच देवीच्या मूळ रूपात प्रकट झाला.

सृष्ट्वा युक्तं षोडशभिः कलाभिर्महत्तत्त्वं सूक्ष्मरूपं स एव । साहङ्कारं क्रीडयामास देवः शृणु त्वं वै षोडशाख्याः कलाश्च ॥ ३,१५.

त्याने सोळा कलांनी युक्त असं सूक्ष्म महत्त्वत्त्व निर्माण केलं. मग त्या देवाने अहंकारासह खेळ केला. आता तू त्या सोळा कलांची माहिती ऐक.

भूतानि कर्मेन्द्रियपञ्चकानि ज्ञानेन्द्रियाणीह तथा मनश्च । ततो बभूव ह्यनिरुद्धसंज्ञको जीवांश्च संगृह्य सुपूर्णशक्तिः ॥ ३,१५.

पंचमहाभूत, पाच कर्मेंद्रिये, पाच ज्ञानेंद्रिये आणि मन — यानंतर अनिरुद्ध नावाने ओळखला जाणारा, सर्व जीवांना एकत्र करून, पूर्ण शक्तीने प्रकट झाला.

सोयं विरिञ्च्यादिसमस्तदेवान् स्थूलेन देहेन ससर्ज नाथः । तथा स विष्णुः पुरुषाभिधस्तु सनत्कुमारत्वमवाप वीन्द्र ॥ ३,१५.

तोच प्रभू, स्थूल देह धारण करून, विरिंचीपासून सर्व देवांची सृष्टी केली. अशा प्रकारे, विष्णू, जो पुरुष नावाने ओळखला जातो, त्याने सनत्कुमाराचं रूप घेतलं, हे पक्षीराज.

अनन्यसाध्यं ब्रह्मचर्यं च कर्तुं दशेन्द्रियाणां शोषणार्थं सदैव । सनन्दनादौ पठितः कुमारस्तस्मान्नान्यो नात्र विचार्यमस्ति ॥ ३,१५.

जे ब्रह्मचर्य सहज साध्य नाही, ते साध्य करण्यासाठी आणि दहा इंद्रियांचं नियंत्रण करण्यासाठी, कुमार हा सनंदन वगैरेमध्ये वर्णन केला गेला. याशिवाय दुसरं काहीही विचारात घ्यायचं नाही.

स एव विष्णुः सूकरत्वं ह्यवाप क्षोपणीमुद्धर्तुं दैत्यवपुर्निहन्तुम् । हिरण्याक्षं सज्जनानां खगेन्द्र तथा भूमेः स्थापनार्थं च देवः ॥ ३,१५.

तोच विष्णू वराह रूप धारण करून, पृथ्वीला वर काढण्यासाठी, हिरण्याक्ष नावाच्या दैत्याचा नाश करण्यासाठी आणि सज्जनांसाठी पृथ्वीची स्थापना करण्यासाठी प्रकट झाला, हे पक्षीराज.

ततो हरिर्मद्विदासत्वमापानृषेर्भार्यायां यामिन्यां यो महात्मा । तत्रावतारे पञ्चरात्रं समग्रमुपादेष्टुं नाप दानं स्वतन्त्रः ॥ ३,१५.

मग हरि, जो महान आत्मा आहे, त्याने ऋषीच्या पत्नी यामीच्या गर्भातून मद्विदास नावाचं रूप घेतलं, त्या अवतारात पूर्ण पञ्चरात्र तत्त्व शिकवण्यासाठी, स्वतंत्रपणे प्रकट झाला.

स एव विष्णुः समभूद्ब्रदर्यां नारायणाख्यः शमलापहश्च । तपस्तप्तुं शिक्षयितुं त्वृषीणां तिरस्कर्तुं ह्यप्सरसां सहस्रम् ॥ ३,१५.

तोच विष्णू बदरीमध्ये नारायण नावाने प्रकट झाला, पाप दूर करणारा. त्याने तपश्चर्या केली, ऋषींना शिकवलं आणि हजारो अप्सरांचा नाश केला.

ततो हरिः कपिलत्वं ह्यवाप्य तिरोहितान्कालबलेन तत्त्वान् । चतुर्विशतिं संशयं चोद्धरिष्यन्नुपादिशच्चासुरये महात्मा ॥ ३,१५.

मग हरिने कपिल रूप धारण केलं, काळाच्या प्रभावाने तत्वं लपवली, चोवीस तत्वांबद्दलचा संशय दूर करण्यासाठी आणि असुरी या महान व्यक्तीला उपदेश केला.

स एव दतः समभूद्रमेशोनसूयायामत्रिरूपः परात्मा । आन्वीक्षिकिं नाम सुतर्कविद्यामलर्कनाम्ने प्रददात्तां महात्मा ॥ ३,१५.

तोच दत्तात्रेय, अनसूयेचा पुत्र अत्री या रूपात, रामेश म्हणून प्रकट झाला. त्याने अन्विक्षिकी नावाची तर्कविद्या अलर्क नावाच्या राजाला दिली, हे महात्मा.

स एव वंशेप्यभवद्रवेश्च आकूत्यां यः सच्चिदानन्दरूपः । स्वायंभुवं यत्तु मन्वन्तरं च देवैः साकं पालयामास वीन्द्र ॥ ३,१५.

तोच त्या वंशात पुढे झाला आणि आकूतीमध्ये, जी सच्चिदानंदरूप आहे, त्यानेच, हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, देवांबरोबर स्वायंभुव मन्वंतराचे रक्षण केले.

स एव विष्णुः स उरुक्रमोभूदाग्नीध्रपुत्र्यां मेरुदेव्यां च नाभेः । विद्यारतानां मानिनां सर्वदैवमत्याश्चर्यं दर्शयितुं च वीन्द्र ॥ ३,१५.

तोच विष्णू, मोठ्या पराक्रमाचा, अग्नीध्राच्या कन्या मेरुदेवीपासून नाभीला जन्मला. हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, विद्वान आणि देव यांना आश्चर्यकारक कृत्ये दाखवण्यासाठी तो प्रकट झाला.

ततो हरिर्जगृहे कूर्मरूपं सुरासुराणामुदधिं विमथ्नताम् । पृष्ठे धर्तुं मन्दरं पर्वतं च ब्रह्माण्डं वा धर्तुमीशो महात्मा ॥ ३,१५.

मग हरिने कूर्म म्हणजे कासवाचे रूप घेतले, जेव्हा देव आणि दैत्य समुद्र मथू लागले, तेव्हा त्या महात्म्याने आपल्या पाठीवर मंदार पर्वत आणि अख्खं ब्रह्मांडही सहज उचललं.

ततो हरिः प्रादुरभून्महात्मा धन्वन्तरिर्नाम हरिन्मणिद्युतिः । अपथ्यदोषान्परिहर्तुमेव हस्ते गृहीत्वा पूर्णकुभं सुधाभिः ॥ ३,१५.

मग हरि, मोठ्या तेजाचा, धन्वंतरी नावाने प्रकट झाला. त्याच्या हातात अमृताने भरलेला कलश होता, आणि तो अपथ्यामुळे होणारे दोष दूर करण्यासाठी आला.

ततो हरिर्जगृहे श्रीवपुश्च यन्मोहिनीति प्रवदन्ति लोके । उद्वृत्तानां दितिजानां महात्मा सम्यक्तेषां वञ्चयितुं हरिर्बलम् ॥ ३,१५.

मग हरिने श्रीचे, ज्याला लोक मोहीनी म्हणतात, ते रूप घेतले. त्या महात्म्याने दितीच्या गर्विष्ठ मुलांना चकवण्यासाठी आणि त्यांची शक्ती काढून घेण्यासाठी हे रूप घेतले.

ततो हरिः प्रादुरभून्महात्मा नृसिंहनामा भगवाननन्तः । दैत्यो हिरण्यकशिपुश्च तथोरुदेशे संस्थापितः करजैर्दारितश्च ॥ ३,१५.

मग हरि, अनंत भगवंत, नरसिंह रूपात प्रकट झाला. त्याने हिरण्यकशिपू या दैत्याला आपल्या मांडीवर बसवून नखांनी फाडून टाकले.

ततो हरिर्भगवान्वामनोभूददित्यां वै कश्यपाद्दवदेवः । इन्द्रायेदं दातुकामः खगेन्द्र तदर्थं वै पावितुं सोवितुं च ॥ ३,१५.

मग हरि, भगवंत, वामन रूपाने अदितीच्या पोटी कश्यपापासून जन्मला, हे पक्षीराजा, इंद्राला परत मिळवून देण्यासाठी आणि पृथ्वी शुद्ध करण्यासाठी तो प्रकट झाला.

ततो हरिर्जमदग्नेः सुतोभूल्लोके सर्वे पर्शुरामं वदन्ति । ब्रह्मद्विषां क्षत्रियाणां च वीन्द्र भूमिं निः क्षत्रां कर्तुकामो महेशः ॥ ३,१५.

मग हरि, जमदग्नीचा मुलगा म्हणून, जगात परशुराम म्हणून ओळखला गेला. हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, ब्राह्मणांचे शत्रू असलेल्या क्षत्रियांना पृथ्वीवरून दूर करण्यासाठी तो आला.

ततोभवद्व्यासरूपी स विष्णुश्चतुर्वारं राघवास्यापि पूर्णः । पराशरात्सत्यवत्यां बभूव पैलादिभिर्वेदभागांश्च कर्तुम् ॥ ३,१५.

मग विष्णूने व्यासाचे रूप घेतले, चार वेळा राघवांच्या घरात, आणि पराशर व सत्यवतीपासून जन्म घेऊन पैल आणि इतरांसह वेदांचे विभाग केले.

ततो हरी रघुवंशेवतीर्णः कौसल्यायां राघवः सूर्यवंशे । समुद्रादोर्विग्रहं कर्तुमीशो हं तुं भूम्यां रावणादींश्च वीन्द्र ॥ ३,१५.

मग हरि रघुवंशात अवतरला, कौसल्येच्या पोटी सूर्यवंशात राघव म्हणून जन्मला, हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, समुद्रावर विजय मिळवण्यासाठी आणि रावण व इतरांचा नाश करण्यासाठी तो पृथ्वीवर आला.

ततो हरिर्व्यासरूपी बभूव अष्टाविंशे द्वपरे ज्ञानरूपी । पराशरात्सत्यवत्यां महात्मा स्वयं वेदान् संविभक्तुं च देवः ॥ ३,१५.

मग हरिने अठ्ठाविसाव्या द्वापारमध्ये व्यासाचे रूप घेतले, ज्ञानमूर्ती म्हणून, पराशर व सत्यवतीपासून जन्मून, स्वतः वेदांचे विभाग केले.

ततो हरिः कृष्णरूपी बभूव देवक्यां वै वसुदेवात्स विष्णुः । कंसादीन्वै नितरां हन्तुकामः सम्यक्पातुं पाण्डवांश्चापि वीन्द्र ॥ ३,१५.

मग हरि, कृष्णरूपाने, देवकीच्या पोटी वसुदेवापासून जन्मला, तोच विष्णू, कंस व इतरांचा पूर्णपणे नाश करण्यासाठी आणि पांडवांचे रक्षण करण्यासाठी आला.

ततः कलौ संप्रवृत्ते हरिस्तु संमोहनार्थं चासुराणां खगेन्द्र । नाम्ना बुद्धो कीकटेषु प्रजातो वेदप्रमाणं निराकर्तुमेव ॥ ३,१५.

मग कलियुग सुरू झाल्यावर, हे पक्षीराजा, हरि बुद्ध नावाने कीकट देशात जन्मला, दैत्यांना भ्रमित करण्यासाठी आणि वेदांचा अधिकार नाकारण्यासाठी.

ततो हरिः कल्किसंज्ञश्च वीन्द्र उत्पत्स्यते युगयोर्मध्यसंधौ । दस्युप्रायान्भूमिपान्वै निहन्तुं नाम्ना हरिर्विष्णुगुप्तस्य गेहे ॥ ३,१५.

मग हरि, कल्कि नावाने, हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, युगांच्या संधीवर, विष्णुगुप्ताच्या घरी जन्म घेईल आणि दस्यूप्राय राजांचा नाश करील.