गरुडपुराणम्

त्रिदिनैश्चातसीपुष्पं निः सारं परिकीर्तितम् । प्रहरं मल्लिका सारं जाती तु प्रहरार्धकम् ॥ ३,१४.

तीन दिवसांनी आतसीचे फूल गुणहीन होते; मल्लिका फक्त एक प्रहर टिकते, आणि जातीचे फूल अर्धा प्रहरच गुणकारी राहते.

त्रियामं शतपत्रं स्यात्करवीरमहर्निशम् । घटिकावधि सारं स्यात्पारिजातं खगेश्वर ॥ ३,१४.

तीन यामांपर्यंत शतपत्र टिकते; करवीर दिवस-रात्र गुणकारी असते; आणि पारिजात फक्त एक घटिकेपर्यंतच गुणकारी राहते, हे पक्षीराज.

त्रिवर्षं केसरं फल्ग सारमित्युच्यते बुधैः । कस्तूरी दशवर्षं तु कर्पूरं वर्षमात्रकम् ॥ ३,१४.

बुद्धिमान लोकांच्या मते केशर तीन वर्षे गुणकारी असते; कस्तुरी दहा वर्षे, आणि कर्पूर फक्त एक वर्ष टिकतो.

ससारमिति संप्रोक्तं चन्दनं सर्वदा स्मृतम् । शुद्धन्निः सारभूतांश्च वक्ष्ये शृणु खगेश्वर ॥ ३,१४.

चंदन नेहमीच गुणकारी मानले जाते; आता, हे पक्षीराज, मी तुला शुद्ध पण गुणहीन अन्नपदार्थ सांगतो.

तुषा मेध्या आरनालं पुण्यकं भिः सटा तथा । उपोद्व्रजी अलाबूश्च बृहत्कोशातकी तथा ॥ ३,१४.

तुषा, मेध्य, आरणाळ, पुण्यक, भी, सटा, उपोद्व्रजी, अलाबू आणि बृहद्कोषातकी—

वृन्ताकं चुक्रशाकश्च बिल्वमौदुंवरं तथा । पलाञ्जुर्लशुनं वृन्तं कलञ्जं च तथा द्विजा ॥ ३,१४.

वृंताक, चुक्क शाक, बेल, औदुंबर, पलांजु, लसूण, वृंत आणि कलंज—हे सर्व, हे द्विजांनो—

एतत्सर्वत्र काले च निः सारमिति कीर्तितम् । एकादश्यां वैश्वदेवं श्राद्धं तर्पणमेव च ॥ ३,१४.

हे सर्व पदार्थ सर्व काळात गुणहीन मानले गेले आहेत; आणि एकादशीच्या दिवशी वैश्वदेव, श्राद्ध आणि तर्पणही तसेच.

मन्त्रेण प्रेतदहनमसारं परिकीर्तितम् । हविर्नारायणो देवो एतांश्च ह्यशुभान्र सान् ॥ ३,१४.

मंत्राने केलेली प्रेतदहनाची क्रिया निरर्थक आहे, असं सांगितलं गेलं आहे. त्या वेळी जी हविर्भाग अर्पण केली जाते, ती नारायणालाच अर्पण केली जाते; पण या अशुभ गोष्टी तो स्वीकारत नाही.

न गृह्णाति न गृह्णाति न गृह्णाति हरिः स्वयम् । तथापि सर्वं जानाति जीवानां पापकर्मणाम् ॥ ३,१४.

हरि स्वतः या अशुभ गोष्टी स्वीकारत नाही, स्वीकारत नाही, स्वीकारत नाही. तरीही, तो सर्व काही जाणतो, जिवांच्या पापमय कर्मांचासुद्धा त्याला पूर्णपणे ज्ञान आहे.

आस्वादनं कारयति स्वयं नास्वादते हरिः । असारभोजनं चैव जीवानां कर्मजं फलम् ॥ ३,१४.

तो त्या अन्नाचा आस्वाद करवून घेतो, पण हरि स्वतः त्याचा आस्वाद घेत नाही. हे जे निरर्थक अन्न आहे, ते जिवांच्या कर्मामुळेच मिळतं.

अमुख्यभोजिनो जीवाः कुन्त्याद्या मुख्यभोजिनः । शुभानि च पिबेद्विष्णुरशुभं नो पिबेद्विभुः ॥ ३,१४.

जे जीव मुख्य भक्षण करणारे नाहीत, आणि कुंतीसारखे जे मुख्य भक्षण करणारे आहेत, त्यांच्याबद्दल सांगायचं तर, विष्णू शुभ गोष्टींचा स्वीकार करतो, पण प्रभू अशुभ काहीही स्वीकारत नाही.

को वदेत्तस्य चेष्टां तु पूर्णानन्दो हरिः स्वयम् । न तेन सदृशः कोपि देशे काले च विद्यते । तस्यावतारान्वक्ष्यहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१४.

त्याच्या कृतींचं वर्णन कोण करू शकतं? हरि हा पूर्ण आनंदस्वरूप आहे; कोणताही काळ असो, कोणतंही स्थान असो, त्याच्याशी सम तुला कोणीच नाही. आता मी त्याचे अवतार सांगतो, ऐक, पक्षीराज.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५ श्रीकृष्ण उवाच । अथावता रान्पुरुषाख्यो हरिश्च गतो ध्यानं कर्तुमीशो महात्मा । प्रादुर्बभूवाखिलसद्गुणार्णवः स एव विष्णुः स च बीजभूतः ॥ ३,१५.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मग पुरुष नावाचा हरि, जो महान आत्मा आहे, ध्यान करण्यासाठी गेला. सर्व सद्गुणांचा सागर असलेला तोच विष्णू, सर्व सृष्टीचा मूळ कारण आहे.

यो बीजभूतः पुरुषाख्य विष्णुः स एवाभूद्वासुदेवो महात्मा । सृष्टिं कर्तुं पुरुषाख्यस्य वायोर्मायाख्यायां मूलरूपो यथाऽस ॥ ३,१५.

जो पुरुष नावाचा, सर्व सृष्टीचा मूळ असलेला विष्णू आहे, तोच वासुदेव झाला, सृष्टी निर्माण करण्यासाठी. पुरुष नावाच्या मायेत तोच मूळ रूपाने प्रकट झाला.

यो वासुदेवस्तु स एव जातः संकर्षणाख्यो खिलसद्गुणात्मा । सृष्टिं कर्तुं सूत्रभूतस्य वायोर्जयाख्यायं पूर्णसंवित्परात्मा ॥ ३,१५.

तोच वासुदेव पुढे संकर्षण नावाने प्रकट झाला, सर्व सद्गुणांनी युक्त. सृष्टीसाठी, जय नावाच्या वायूत तोच सूत्ररूप झाला, पूर्ण ज्ञान आणि परात्मा म्हणून.

स एवं संकर्षणनामधेयः प्रद्युम्ननामा च स एव विश्रुतः । सरस्वतीभारतीसर्जनार्थं स एव देव्या मूलरूपो बभूव ॥ ३,१५.

तोच संकर्षण नावाने ओळखला जाणारा, प्रद्युम्न नावानेही प्रसिद्ध आहे. सरस्वती आणि भारती यांच्या सृष्टीसाठी, तोच देवीच्या मूळ रूपात प्रकट झाला.

सृष्ट्वा युक्तं षोडशभिः कलाभिर्महत्तत्त्वं सूक्ष्मरूपं स एव । साहङ्कारं क्रीडयामास देवः शृणु त्वं वै षोडशाख्याः कलाश्च ॥ ३,१५.

त्याने सोळा कलांनी युक्त असं सूक्ष्म महत्त्वत्त्व निर्माण केलं. मग त्या देवाने अहंकारासह खेळ केला. आता तू त्या सोळा कलांची माहिती ऐक.

भूतानि कर्मेन्द्रियपञ्चकानि ज्ञानेन्द्रियाणीह तथा मनश्च । ततो बभूव ह्यनिरुद्धसंज्ञको जीवांश्च संगृह्य सुपूर्णशक्तिः ॥ ३,१५.

पंचमहाभूत, पाच कर्मेंद्रिये, पाच ज्ञानेंद्रिये आणि मन — यानंतर अनिरुद्ध नावाने ओळखला जाणारा, सर्व जीवांना एकत्र करून, पूर्ण शक्तीने प्रकट झाला.

सोयं विरिञ्च्यादिसमस्तदेवान् स्थूलेन देहेन ससर्ज नाथः । तथा स विष्णुः पुरुषाभिधस्तु सनत्कुमारत्वमवाप वीन्द्र ॥ ३,१५.

तोच प्रभू, स्थूल देह धारण करून, विरिंचीपासून सर्व देवांची सृष्टी केली. अशा प्रकारे, विष्णू, जो पुरुष नावाने ओळखला जातो, त्याने सनत्कुमाराचं रूप घेतलं, हे पक्षीराज.

अनन्यसाध्यं ब्रह्मचर्यं च कर्तुं दशेन्द्रियाणां शोषणार्थं सदैव । सनन्दनादौ पठितः कुमारस्तस्मान्नान्यो नात्र विचार्यमस्ति ॥ ३,१५.

जे ब्रह्मचर्य सहज साध्य नाही, ते साध्य करण्यासाठी आणि दहा इंद्रियांचं नियंत्रण करण्यासाठी, कुमार हा सनंदन वगैरेमध्ये वर्णन केला गेला. याशिवाय दुसरं काहीही विचारात घ्यायचं नाही.

स एव विष्णुः सूकरत्वं ह्यवाप क्षोपणीमुद्धर्तुं दैत्यवपुर्निहन्तुम् । हिरण्याक्षं सज्जनानां खगेन्द्र तथा भूमेः स्थापनार्थं च देवः ॥ ३,१५.

तोच विष्णू वराह रूप धारण करून, पृथ्वीला वर काढण्यासाठी, हिरण्याक्ष नावाच्या दैत्याचा नाश करण्यासाठी आणि सज्जनांसाठी पृथ्वीची स्थापना करण्यासाठी प्रकट झाला, हे पक्षीराज.

ततो हरिर्मद्विदासत्वमापानृषेर्भार्यायां यामिन्यां यो महात्मा । तत्रावतारे पञ्चरात्रं समग्रमुपादेष्टुं नाप दानं स्वतन्त्रः ॥ ३,१५.

मग हरि, जो महान आत्मा आहे, त्याने ऋषीच्या पत्नी यामीच्या गर्भातून मद्विदास नावाचं रूप घेतलं, त्या अवतारात पूर्ण पञ्चरात्र तत्त्व शिकवण्यासाठी, स्वतंत्रपणे प्रकट झाला.

स एव विष्णुः समभूद्ब्रदर्यां नारायणाख्यः शमलापहश्च । तपस्तप्तुं शिक्षयितुं त्वृषीणां तिरस्कर्तुं ह्यप्सरसां सहस्रम् ॥ ३,१५.

तोच विष्णू बदरीमध्ये नारायण नावाने प्रकट झाला, पाप दूर करणारा. त्याने तपश्चर्या केली, ऋषींना शिकवलं आणि हजारो अप्सरांचा नाश केला.

ततो हरिः कपिलत्वं ह्यवाप्य तिरोहितान्कालबलेन तत्त्वान् । चतुर्विशतिं संशयं चोद्धरिष्यन्नुपादिशच्चासुरये महात्मा ॥ ३,१५.

मग हरिने कपिल रूप धारण केलं, काळाच्या प्रभावाने तत्वं लपवली, चोवीस तत्वांबद्दलचा संशय दूर करण्यासाठी आणि असुरी या महान व्यक्तीला उपदेश केला.

स एव दतः समभूद्रमेशोनसूयायामत्रिरूपः परात्मा । आन्वीक्षिकिं नाम सुतर्कविद्यामलर्कनाम्ने प्रददात्तां महात्मा ॥ ३,१५.

तोच दत्तात्रेय, अनसूयेचा पुत्र अत्री या रूपात, रामेश म्हणून प्रकट झाला. त्याने अन्विक्षिकी नावाची तर्कविद्या अलर्क नावाच्या राजाला दिली, हे महात्मा.

स एव वंशेप्यभवद्रवेश्च आकूत्यां यः सच्चिदानन्दरूपः । स्वायंभुवं यत्तु मन्वन्तरं च देवैः साकं पालयामास वीन्द्र ॥ ३,१५.

तोच त्या वंशात पुढे झाला आणि आकूतीमध्ये, जी सच्चिदानंदरूप आहे, त्यानेच, हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, देवांबरोबर स्वायंभुव मन्वंतराचे रक्षण केले.

स एव विष्णुः स उरुक्रमोभूदाग्नीध्रपुत्र्यां मेरुदेव्यां च नाभेः । विद्यारतानां मानिनां सर्वदैवमत्याश्चर्यं दर्शयितुं च वीन्द्र ॥ ३,१५.

तोच विष्णू, मोठ्या पराक्रमाचा, अग्नीध्राच्या कन्या मेरुदेवीपासून नाभीला जन्मला. हे पुरुषांमध्ये इंद्रा, विद्वान आणि देव यांना आश्चर्यकारक कृत्ये दाखवण्यासाठी तो प्रकट झाला.

ततो हरिर्जगृहे कूर्मरूपं सुरासुराणामुदधिं विमथ्नताम् । पृष्ठे धर्तुं मन्दरं पर्वतं च ब्रह्माण्डं वा धर्तुमीशो महात्मा ॥ ३,१५.

मग हरिने कूर्म म्हणजे कासवाचे रूप घेतले, जेव्हा देव आणि दैत्य समुद्र मथू लागले, तेव्हा त्या महात्म्याने आपल्या पाठीवर मंदार पर्वत आणि अख्खं ब्रह्मांडही सहज उचललं.

ततो हरिः प्रादुरभून्महात्मा धन्वन्तरिर्नाम हरिन्मणिद्युतिः । अपथ्यदोषान्परिहर्तुमेव हस्ते गृहीत्वा पूर्णकुभं सुधाभिः ॥ ३,१५.

मग हरि, मोठ्या तेजाचा, धन्वंतरी नावाने प्रकट झाला. त्याच्या हातात अमृताने भरलेला कलश होता, आणि तो अपथ्यामुळे होणारे दोष दूर करण्यासाठी आला.