गरुडपुराणम्

वत्सरानन्तरं वीन्द्र निः सारं परिकीर्तितम् । पर्पटः पक्षमात्रेण निः सारः परिकीर्तितः ॥ ३,१४.

वर्षभरानंतर वींन्द्र फळाची चव उरत नाही, आणि परपट फक्त पंधरवड्यातच टिकते.

तुलसी सर्वदा सारा एकादश्यामपि द्विज । आर्द्रा वाप्यथवा शुष्का सार्द्रा सारवती स्मृता ॥ ३,१४.

तुळस नेहमीच गुणकारी मानली जाते, अगदी एकादशीच्या दिवशीसुद्धा. ती ताजी असो वा वाळलेली, तरी ताजी तुळसच श्रेष्ठ समजली जाते.

एकादश्यां तु तुलसी सारा ग्राह्या मनीषिभिः । त्वचा नासेंद्रियेणापि न तु जिह्वेन्द्रियेण च ॥ ३,१४.

एकादशीला तुळस फक्त स्पर्श किंवा वासानेच घ्यावी, खाण्याने नाही, असे जाणकारांनी सांगितले आहे.

एकादश्यां हरेरन्नं निः सारं परिकीर्तितम् । एकादश्यां हरेस्तीर्थं मनुष्याणां खगेश्वर ॥ ३,१४.

एकादशीच्या दिवशी हरिचे अन्न गुणहीन असते; आणि त्या दिवशी हरिचे तीर्थ फक्त माणसांसाठी असते, हे पक्षीराज.

एकवारे च सारं स्याद्द्विवारे च ततोधिकम् । एकादश्यां महाभाग तीर्थं गन्धादिमिश्रितम् ॥ ३,१४.

एकदा अर्पण केले तर तीर्थ गुणकारी असते, दोनदा केल्यास त्याचा गुण अधिक वाढतो; एकादशीच्या दिवशी सुगंध वगैरे मिसळलेले तीर्थ—

असारमिति संप्रोक्तं तथा स्वादूदमिश्रितम् । एकादश्यां हरेः सारं क्षीरं सर्पिर्मधूदकम् ॥ ३,१४.

—गुणहीन मानले जाते, तसेच गोड पदार्थ मिसळलेलेही. एकादशीच्या दिवशी हरिच्या अर्पणासाठी दूध, तूप, मध आणि पाणी हेच गुणकारी असते.

निः सारं मनुजेन्द्राणामिति वेदविदां मतम् । आषाढमासे गरुड शाको निः सार उच्यते ॥ ३,१४.

वेद जाणणाऱ्यांच्या मते, हे सर्व माणसांसाठी गुणहीन आहे; आणि आषाढ महिन्यात शाकही गुणहीन मानले जाते, हे गरुड.

मासि भाद्रपदे वीन्द्र ह्यसारं दधि चोच्यते । क्षीरं तु ह्याश्विने मासे निः सारं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

भाद्रपद महिन्यात दही गुणहीन असते, हे वींन्द्र; आणि आश्विन महिन्यात दूधही गुणहीन मानले जाते.

ऊर्ध्वपुण्ड्रगदाहीना नार्यसारेति गीयते । हरिभक्तिविहीना ये ह्यसुराः परिकीर्तिताः ॥ ३,१४.

ज्या स्त्रियांना उर्ध्वपुंड्र किंवा गदाचा चिन्ह नाही, त्यांना गुणहीन म्हणतात; आणि ज्या हरिभक्तीपासून दूर आहेत, त्यांना असुर समजतात.

हरिनामविहीनं तु मुखं निः सारमुच्यते । हरिनैवेद्यहीनस्तु पाको निः सार उच्यते ॥ ३,१४.

ज्या तोंडातून हरिनाम नाही, ते तोंड गुणहीन मानले जाते; आणि जे अन्न हरिला अर्पण केले नाही, तेही गुणहीन असते.

त्रिदिनैश्चातसीपुष्पं निः सारं परिकीर्तितम् । प्रहरं मल्लिका सारं जाती तु प्रहरार्धकम् ॥ ३,१४.

तीन दिवसांनी आतसीचे फूल गुणहीन होते; मल्लिका फक्त एक प्रहर टिकते, आणि जातीचे फूल अर्धा प्रहरच गुणकारी राहते.

त्रियामं शतपत्रं स्यात्करवीरमहर्निशम् । घटिकावधि सारं स्यात्पारिजातं खगेश्वर ॥ ३,१४.

तीन यामांपर्यंत शतपत्र टिकते; करवीर दिवस-रात्र गुणकारी असते; आणि पारिजात फक्त एक घटिकेपर्यंतच गुणकारी राहते, हे पक्षीराज.

त्रिवर्षं केसरं फल्ग सारमित्युच्यते बुधैः । कस्तूरी दशवर्षं तु कर्पूरं वर्षमात्रकम् ॥ ३,१४.

बुद्धिमान लोकांच्या मते केशर तीन वर्षे गुणकारी असते; कस्तुरी दहा वर्षे, आणि कर्पूर फक्त एक वर्ष टिकतो.

ससारमिति संप्रोक्तं चन्दनं सर्वदा स्मृतम् । शुद्धन्निः सारभूतांश्च वक्ष्ये शृणु खगेश्वर ॥ ३,१४.

चंदन नेहमीच गुणकारी मानले जाते; आता, हे पक्षीराज, मी तुला शुद्ध पण गुणहीन अन्नपदार्थ सांगतो.

तुषा मेध्या आरनालं पुण्यकं भिः सटा तथा । उपोद्व्रजी अलाबूश्च बृहत्कोशातकी तथा ॥ ३,१४.

तुषा, मेध्य, आरणाळ, पुण्यक, भी, सटा, उपोद्व्रजी, अलाबू आणि बृहद्कोषातकी—

वृन्ताकं चुक्रशाकश्च बिल्वमौदुंवरं तथा । पलाञ्जुर्लशुनं वृन्तं कलञ्जं च तथा द्विजा ॥ ३,१४.

वृंताक, चुक्क शाक, बेल, औदुंबर, पलांजु, लसूण, वृंत आणि कलंज—हे सर्व, हे द्विजांनो—

एतत्सर्वत्र काले च निः सारमिति कीर्तितम् । एकादश्यां वैश्वदेवं श्राद्धं तर्पणमेव च ॥ ३,१४.

हे सर्व पदार्थ सर्व काळात गुणहीन मानले गेले आहेत; आणि एकादशीच्या दिवशी वैश्वदेव, श्राद्ध आणि तर्पणही तसेच.

मन्त्रेण प्रेतदहनमसारं परिकीर्तितम् । हविर्नारायणो देवो एतांश्च ह्यशुभान्र सान् ॥ ३,१४.

मंत्राने केलेली प्रेतदहनाची क्रिया निरर्थक आहे, असं सांगितलं गेलं आहे. त्या वेळी जी हविर्भाग अर्पण केली जाते, ती नारायणालाच अर्पण केली जाते; पण या अशुभ गोष्टी तो स्वीकारत नाही.

न गृह्णाति न गृह्णाति न गृह्णाति हरिः स्वयम् । तथापि सर्वं जानाति जीवानां पापकर्मणाम् ॥ ३,१४.

हरि स्वतः या अशुभ गोष्टी स्वीकारत नाही, स्वीकारत नाही, स्वीकारत नाही. तरीही, तो सर्व काही जाणतो, जिवांच्या पापमय कर्मांचासुद्धा त्याला पूर्णपणे ज्ञान आहे.

आस्वादनं कारयति स्वयं नास्वादते हरिः । असारभोजनं चैव जीवानां कर्मजं फलम् ॥ ३,१४.

तो त्या अन्नाचा आस्वाद करवून घेतो, पण हरि स्वतः त्याचा आस्वाद घेत नाही. हे जे निरर्थक अन्न आहे, ते जिवांच्या कर्मामुळेच मिळतं.

अमुख्यभोजिनो जीवाः कुन्त्याद्या मुख्यभोजिनः । शुभानि च पिबेद्विष्णुरशुभं नो पिबेद्विभुः ॥ ३,१४.

जे जीव मुख्य भक्षण करणारे नाहीत, आणि कुंतीसारखे जे मुख्य भक्षण करणारे आहेत, त्यांच्याबद्दल सांगायचं तर, विष्णू शुभ गोष्टींचा स्वीकार करतो, पण प्रभू अशुभ काहीही स्वीकारत नाही.

को वदेत्तस्य चेष्टां तु पूर्णानन्दो हरिः स्वयम् । न तेन सदृशः कोपि देशे काले च विद्यते । तस्यावतारान्वक्ष्यहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१४.

त्याच्या कृतींचं वर्णन कोण करू शकतं? हरि हा पूर्ण आनंदस्वरूप आहे; कोणताही काळ असो, कोणतंही स्थान असो, त्याच्याशी सम तुला कोणीच नाही. आता मी त्याचे अवतार सांगतो, ऐक, पक्षीराज.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५ श्रीकृष्ण उवाच । अथावता रान्पुरुषाख्यो हरिश्च गतो ध्यानं कर्तुमीशो महात्मा । प्रादुर्बभूवाखिलसद्गुणार्णवः स एव विष्णुः स च बीजभूतः ॥ ३,१५.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मग पुरुष नावाचा हरि, जो महान आत्मा आहे, ध्यान करण्यासाठी गेला. सर्व सद्गुणांचा सागर असलेला तोच विष्णू, सर्व सृष्टीचा मूळ कारण आहे.

यो बीजभूतः पुरुषाख्य विष्णुः स एवाभूद्वासुदेवो महात्मा । सृष्टिं कर्तुं पुरुषाख्यस्य वायोर्मायाख्यायां मूलरूपो यथाऽस ॥ ३,१५.

जो पुरुष नावाचा, सर्व सृष्टीचा मूळ असलेला विष्णू आहे, तोच वासुदेव झाला, सृष्टी निर्माण करण्यासाठी. पुरुष नावाच्या मायेत तोच मूळ रूपाने प्रकट झाला.

यो वासुदेवस्तु स एव जातः संकर्षणाख्यो खिलसद्गुणात्मा । सृष्टिं कर्तुं सूत्रभूतस्य वायोर्जयाख्यायं पूर्णसंवित्परात्मा ॥ ३,१५.

तोच वासुदेव पुढे संकर्षण नावाने प्रकट झाला, सर्व सद्गुणांनी युक्त. सृष्टीसाठी, जय नावाच्या वायूत तोच सूत्ररूप झाला, पूर्ण ज्ञान आणि परात्मा म्हणून.

स एवं संकर्षणनामधेयः प्रद्युम्ननामा च स एव विश्रुतः । सरस्वतीभारतीसर्जनार्थं स एव देव्या मूलरूपो बभूव ॥ ३,१५.

तोच संकर्षण नावाने ओळखला जाणारा, प्रद्युम्न नावानेही प्रसिद्ध आहे. सरस्वती आणि भारती यांच्या सृष्टीसाठी, तोच देवीच्या मूळ रूपात प्रकट झाला.

सृष्ट्वा युक्तं षोडशभिः कलाभिर्महत्तत्त्वं सूक्ष्मरूपं स एव । साहङ्कारं क्रीडयामास देवः शृणु त्वं वै षोडशाख्याः कलाश्च ॥ ३,१५.

त्याने सोळा कलांनी युक्त असं सूक्ष्म महत्त्वत्त्व निर्माण केलं. मग त्या देवाने अहंकारासह खेळ केला. आता तू त्या सोळा कलांची माहिती ऐक.

भूतानि कर्मेन्द्रियपञ्चकानि ज्ञानेन्द्रियाणीह तथा मनश्च । ततो बभूव ह्यनिरुद्धसंज्ञको जीवांश्च संगृह्य सुपूर्णशक्तिः ॥ ३,१५.

पंचमहाभूत, पाच कर्मेंद्रिये, पाच ज्ञानेंद्रिये आणि मन — यानंतर अनिरुद्ध नावाने ओळखला जाणारा, सर्व जीवांना एकत्र करून, पूर्ण शक्तीने प्रकट झाला.

सोयं विरिञ्च्यादिसमस्तदेवान् स्थूलेन देहेन ससर्ज नाथः । तथा स विष्णुः पुरुषाभिधस्तु सनत्कुमारत्वमवाप वीन्द्र ॥ ३,१५.

तोच प्रभू, स्थूल देह धारण करून, विरिंचीपासून सर्व देवांची सृष्टी केली. अशा प्रकारे, विष्णू, जो पुरुष नावाने ओळखला जातो, त्याने सनत्कुमाराचं रूप घेतलं, हे पक्षीराज.