गरुडपुराणम्

ते वै सदा सारभोक्तार एव ज्ञेयास्त्वतो विष्णुरेको महात्मा । सारांशभोक्ता न तु सर्वस्य भोक्ता भुनक्ति सर्वं त्वविरुद्धशक्तिः ॥ ३,१४.

ते नेहमीच साराचे भोग घेणारे समजावेत; म्हणूनच, विष्णूच एकटा महान आत्मा आहे, तोच सारांशाचा भोगकर्ता आहे, सर्वांचा भोगकर्ता नाही. तरीही, त्याच्या अमर्याद शक्तीने तो सर्व काही भोगतो.

वक्ष्ये ह सारान्पुनरन्यान्खगेन्द्र शृणुष्व गुह्यं परमादरेण । द्राक्षादयः सर्व एव त्वसाराः कालादिदुष्टा भावदुष्टाः पदार्थाः ॥ ३,१४.

खगेंद्र, आता मी इतर सार सांगतो; हे गुपित अत्यंत आदराने ऐक. द्राक्षे आणि त्यासारखी फळे पूर्णपणे साररहित आहेत; काळ किंवा स्वभावाने बिघडलेली पदार्थ अपवित्र मानावीत.

अतिपक्वानन्तरं तु तथा दिनचतुष्टये । असाराः कलुषा ज्ञेयास्तथा जंबूफलं स्मृतम् ॥ ३,१४.

फळ अतिपक्व झाल्यावर, किंवा चार दिवसांनी, तसेच जांभूळ फळ, हे साररहित आणि अपवित्र मानले जाते.

मासस्यानन्तरं वीन्द्र त्वसारं पनसं स्मृतम् । षण्मासानन्तरं वीन्द्र खर्जूरं तिक्तवत्स्मृतम् ॥ ३,१४.

वर्षराजा, एका महिन्यानंतर पनस हे साररहित समजले जाते; सहा महिन्यांनंतर, खजूर हे कडू आणि साररहित मानले जाते.

आर्द्रं पूतं नारिकेलं स्फोटनानन्तरं प्रभो । अहोरात्रानन्तरं तु असारं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

प्रभो, ताजे शुद्ध नारळ फुटल्यानंतर, एक दिवस-रात्र गेल्यावर ते साररहित घोषित केले जाते.

शुष्कभूतं नारिकेलं खजूरं तु यथा तथा । पक्षस्यानन्तरं चूतमसारं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

सुकलेला नारळ आणि तसेच खजूर, पंधरवड्यानंतर, आणि आंबा पंधरवड्यानंतर, हे साररहित मानले जाते.

वर्षस्यानन्तरं वीन्द्र पूगीफलमुदाहृतम् । घटिकानन्तरं वीन्द्र तांबूलं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

वर्षराजा, एका वर्षानंतर सुपारी साररहित होते; आणि एका घटिकेनंतर तांबुळ साररहित मानले जाते.

यामस्यानन्तरं चान्नं सूपान्नं पायसं तथा । भक्ष्यं च क्वथितं वीन्द्र असारं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

एका यामानंतर, म्हणजे तीन तासांनी, भात, सूप, पायस आणि इतर शिजवलेले, उकडलेले पदार्थ, हे सर्व साररहित मानले जातात.

त्रिपक्षानन्तरं वीन्द्र तैलपक्वं तथा स्मृतम् । चतुर्यामानन्तरं च त्वसारं घृतपक्वकम् ॥ ३,१४.

वर्षराजा, तीन पंधरवड्यानंतर तेलात शिजवलेले पदार्थ साररहित मानले जातात; आणि चार यामांनंतर तुपात शिजवलेले पदार्थ साररहित ठरतात.

त्रियामानन्तरं शाका निः साराः परिकीर्तिताः । जंबीरं शृङ्गबेरे धात्री कर्पूरं च चूतकम् ॥ ३,१४.

तीन यामांनंतर जांभिरे, आले, आवळा, कर्पूर आणि कैरी यांची चव राहात नाही असे सांगितले आहे.

वत्सरानन्तरं वीन्द्र निः सारं परिकीर्तितम् । पर्पटः पक्षमात्रेण निः सारः परिकीर्तितः ॥ ३,१४.

वर्षभरानंतर वींन्द्र फळाची चव उरत नाही, आणि परपट फक्त पंधरवड्यातच टिकते.

तुलसी सर्वदा सारा एकादश्यामपि द्विज । आर्द्रा वाप्यथवा शुष्का सार्द्रा सारवती स्मृता ॥ ३,१४.

तुळस नेहमीच गुणकारी मानली जाते, अगदी एकादशीच्या दिवशीसुद्धा. ती ताजी असो वा वाळलेली, तरी ताजी तुळसच श्रेष्ठ समजली जाते.

एकादश्यां तु तुलसी सारा ग्राह्या मनीषिभिः । त्वचा नासेंद्रियेणापि न तु जिह्वेन्द्रियेण च ॥ ३,१४.

एकादशीला तुळस फक्त स्पर्श किंवा वासानेच घ्यावी, खाण्याने नाही, असे जाणकारांनी सांगितले आहे.

एकादश्यां हरेरन्नं निः सारं परिकीर्तितम् । एकादश्यां हरेस्तीर्थं मनुष्याणां खगेश्वर ॥ ३,१४.

एकादशीच्या दिवशी हरिचे अन्न गुणहीन असते; आणि त्या दिवशी हरिचे तीर्थ फक्त माणसांसाठी असते, हे पक्षीराज.

एकवारे च सारं स्याद्द्विवारे च ततोधिकम् । एकादश्यां महाभाग तीर्थं गन्धादिमिश्रितम् ॥ ३,१४.

एकदा अर्पण केले तर तीर्थ गुणकारी असते, दोनदा केल्यास त्याचा गुण अधिक वाढतो; एकादशीच्या दिवशी सुगंध वगैरे मिसळलेले तीर्थ—

असारमिति संप्रोक्तं तथा स्वादूदमिश्रितम् । एकादश्यां हरेः सारं क्षीरं सर्पिर्मधूदकम् ॥ ३,१४.

—गुणहीन मानले जाते, तसेच गोड पदार्थ मिसळलेलेही. एकादशीच्या दिवशी हरिच्या अर्पणासाठी दूध, तूप, मध आणि पाणी हेच गुणकारी असते.

निः सारं मनुजेन्द्राणामिति वेदविदां मतम् । आषाढमासे गरुड शाको निः सार उच्यते ॥ ३,१४.

वेद जाणणाऱ्यांच्या मते, हे सर्व माणसांसाठी गुणहीन आहे; आणि आषाढ महिन्यात शाकही गुणहीन मानले जाते, हे गरुड.

मासि भाद्रपदे वीन्द्र ह्यसारं दधि चोच्यते । क्षीरं तु ह्याश्विने मासे निः सारं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

भाद्रपद महिन्यात दही गुणहीन असते, हे वींन्द्र; आणि आश्विन महिन्यात दूधही गुणहीन मानले जाते.

ऊर्ध्वपुण्ड्रगदाहीना नार्यसारेति गीयते । हरिभक्तिविहीना ये ह्यसुराः परिकीर्तिताः ॥ ३,१४.

ज्या स्त्रियांना उर्ध्वपुंड्र किंवा गदाचा चिन्ह नाही, त्यांना गुणहीन म्हणतात; आणि ज्या हरिभक्तीपासून दूर आहेत, त्यांना असुर समजतात.

हरिनामविहीनं तु मुखं निः सारमुच्यते । हरिनैवेद्यहीनस्तु पाको निः सार उच्यते ॥ ३,१४.

ज्या तोंडातून हरिनाम नाही, ते तोंड गुणहीन मानले जाते; आणि जे अन्न हरिला अर्पण केले नाही, तेही गुणहीन असते.

त्रिदिनैश्चातसीपुष्पं निः सारं परिकीर्तितम् । प्रहरं मल्लिका सारं जाती तु प्रहरार्धकम् ॥ ३,१४.

तीन दिवसांनी आतसीचे फूल गुणहीन होते; मल्लिका फक्त एक प्रहर टिकते, आणि जातीचे फूल अर्धा प्रहरच गुणकारी राहते.

त्रियामं शतपत्रं स्यात्करवीरमहर्निशम् । घटिकावधि सारं स्यात्पारिजातं खगेश्वर ॥ ३,१४.

तीन यामांपर्यंत शतपत्र टिकते; करवीर दिवस-रात्र गुणकारी असते; आणि पारिजात फक्त एक घटिकेपर्यंतच गुणकारी राहते, हे पक्षीराज.

त्रिवर्षं केसरं फल्ग सारमित्युच्यते बुधैः । कस्तूरी दशवर्षं तु कर्पूरं वर्षमात्रकम् ॥ ३,१४.

बुद्धिमान लोकांच्या मते केशर तीन वर्षे गुणकारी असते; कस्तुरी दहा वर्षे, आणि कर्पूर फक्त एक वर्ष टिकतो.

ससारमिति संप्रोक्तं चन्दनं सर्वदा स्मृतम् । शुद्धन्निः सारभूतांश्च वक्ष्ये शृणु खगेश्वर ॥ ३,१४.

चंदन नेहमीच गुणकारी मानले जाते; आता, हे पक्षीराज, मी तुला शुद्ध पण गुणहीन अन्नपदार्थ सांगतो.

तुषा मेध्या आरनालं पुण्यकं भिः सटा तथा । उपोद्व्रजी अलाबूश्च बृहत्कोशातकी तथा ॥ ३,१४.

तुषा, मेध्य, आरणाळ, पुण्यक, भी, सटा, उपोद्व्रजी, अलाबू आणि बृहद्कोषातकी—

वृन्ताकं चुक्रशाकश्च बिल्वमौदुंवरं तथा । पलाञ्जुर्लशुनं वृन्तं कलञ्जं च तथा द्विजा ॥ ३,१४.

वृंताक, चुक्क शाक, बेल, औदुंबर, पलांजु, लसूण, वृंत आणि कलंज—हे सर्व, हे द्विजांनो—

एतत्सर्वत्र काले च निः सारमिति कीर्तितम् । एकादश्यां वैश्वदेवं श्राद्धं तर्पणमेव च ॥ ३,१४.

हे सर्व पदार्थ सर्व काळात गुणहीन मानले गेले आहेत; आणि एकादशीच्या दिवशी वैश्वदेव, श्राद्ध आणि तर्पणही तसेच.

मन्त्रेण प्रेतदहनमसारं परिकीर्तितम् । हविर्नारायणो देवो एतांश्च ह्यशुभान्र सान् ॥ ३,१४.

मंत्राने केलेली प्रेतदहनाची क्रिया निरर्थक आहे, असं सांगितलं गेलं आहे. त्या वेळी जी हविर्भाग अर्पण केली जाते, ती नारायणालाच अर्पण केली जाते; पण या अशुभ गोष्टी तो स्वीकारत नाही.

न गृह्णाति न गृह्णाति न गृह्णाति हरिः स्वयम् । तथापि सर्वं जानाति जीवानां पापकर्मणाम् ॥ ३,१४.

हरि स्वतः या अशुभ गोष्टी स्वीकारत नाही, स्वीकारत नाही, स्वीकारत नाही. तरीही, तो सर्व काही जाणतो, जिवांच्या पापमय कर्मांचासुद्धा त्याला पूर्णपणे ज्ञान आहे.