गरुडपुराणम्

नारङ्गसारं क्रमुकस्यापि सारं खर्जूरसारं कदलीफलस्य । नारायणो बीजरूपस्य सारं गृह्णाति नित्यं भक्तवर्यो दयालुः ॥ ३,१४.

संत्र्याचा सार, पानाचा सार, खजुराचा सार, केळ्याचा सार—नारायण, नेहमी दयाळू आणि भक्तांचा प्रिय, तो नेहमी बियाच्या रूपात असलेला सारच घेतो.

ताम्बूलसारं खदिरस्य सारं पुष्पस्य सारं चन्दनस्यापि सारम् । गोधूमसारं यवानां च सारं माषस्य सारं हरेणोश्च सारम् ॥ ३,१४.

तांबुळाचा सार, खदिराचा सार, फुलांचा सार, चंदनाचा सार, गव्हाचा सार, जवाचा सार, माशाचा सार आणि हरणाच्या कस्तुरीचा सार—

शुद्धं तथा व्रीहिनीवारसारं श्यामाकसारं शुद्धधान्यस्य सारम् ॥ ३,१४.

तसेच शुद्ध तांदळाचा सार, निवाऱ्याचा सार, श्यामाकाचा सार आणि शुद्ध धान्यांचा सार—

निषिद्धान्सर्वशाकस्य सारांस्तथा निपिद्धाल्लांवणस्वापि सारान् । गृह्णाति विष्णुः परमादरेण अन्नस्य सारं भक्ष्यभोज्यस्य सारम् ॥ ३,१४.

सर्व निषिद्ध भाज्यांचा सार आणि निषिद्ध मिठांचा सार, हे सर्व अन्नाचा आणि खाण्याच्या पदार्थांचा सार, विष्णू अत्यंत आदराने स्वीकारतो.

सूपस्य सारं परमान्नस्य सारं दुग्धस्य सारं दधितक्रस्य सारम् । घृतस्य सारं रामठस्यापि सारं गृह्णाति विष्णुः सर्षपस्यापि सारम् ॥ ३,१४.

सूपाचा सार, उत्तम भाताचा सार, दूधाचा सार, दही आणि ताकाचा सार, तुपाचा सार, रमताचा सार आणि सरसोंचा सार, हे सर्व विष्णू स्वीकारतो.

मरीचसारं जीरकस्यापि सारं तथा हविर्घृतपक्वस्य सारम् । तैलेषु पक्वस्य च भर्जितस्य गुडस्य सारं नवनीतस्य सारम् ॥ ३,१४.

मिरीचा सार, जिर्‍याचा सार, तसेच हविर्घृतात शिजवलेल्या पदार्थांचा सार, तेलात तळलेल्या आणि भाजलेल्या पदार्थांचा सार, गुळाचा सार आणि लोण्याचा सार—

लवङ्गसारं शर्करायाश्च सारमित्यादिसारान् वासुदेवस्तु भुक्ते । लक्ष्मीपतिः सर्वजगन्निवा सस्तस्याज्ञया वासुदेवोपि नित्यम् ॥ ३,१४.

लवंगाचा सार, साखरेचा सार आणि असे अनेक सार वासुदेव ग्रहण करतो. लक्ष्मीपती, सर्व जगाचा आधार, आपल्या इच्छेने नेहमीच हे करतो.

तच्छेषसारानपि चावनीशो महात्मनोंशाञ्छृणु शिष्यवर्य । एवं विमूढा वासुदेवस्य भक्ताः किं वक्तव्यं विष्णुभक्ता हि लोके ॥ ३,१४.

शिष्यश्रेष्ठा, आता पृथ्वीच्या स्वामीच्या उरलेल्या सारांशांचे आणि त्याच्या अंशांचे ऐक. वासुदेवाचे भुललेले भक्त असे असताना, मग या जगातील विष्णूभक्तांविषयी काय सांगावे!

कल्याणास्ते सारभोक्तार एव नैषां भवेत्तेन दुः खाभिवृद्धिः । भुञ्जन्ति ये वैश्वदेवं विहाय दुष्टांस्तान्वै भुक्तिचिन्त्तांश्च विद्धि ॥ ३,१४.

जे हे सार सेवन करतात, ते खरोखरच भाग्यवान आहेत; त्यांना कधीही दुःख वाढत नाही. पण जे वैश्वदेव न करता अयोग्य अन्न खातात, त्यांना नेहमीच अन्नाची चिंता सतावत असते, हे जाण.

वक्ष्ये विशेषं वैश्वदेवे खगेन्द्र गोप्यं नो वदान्यत्र विद्वान् । सूर्यादीनां ये च दाने च दद्युर्विना वायोरन्तरस्थं हरिं च ॥ ३,१४.

खगेंद्र, वैश्वदेवाच्या विशेषतेचे मी सांगतो, हे विद्वान, हे गुपित दुसरीकडे सांगू नकोस. सूर्यादींना दान करताना, जो वायूमध्ये वास करणाऱ्या हरिला अर्पण करत नाही—

ते वै सदा सारभोक्तार एव ज्ञेयास्त्वतो विष्णुरेको महात्मा । सारांशभोक्ता न तु सर्वस्य भोक्ता भुनक्ति सर्वं त्वविरुद्धशक्तिः ॥ ३,१४.

ते नेहमीच साराचे भोग घेणारे समजावेत; म्हणूनच, विष्णूच एकटा महान आत्मा आहे, तोच सारांशाचा भोगकर्ता आहे, सर्वांचा भोगकर्ता नाही. तरीही, त्याच्या अमर्याद शक्तीने तो सर्व काही भोगतो.

वक्ष्ये ह सारान्पुनरन्यान्खगेन्द्र शृणुष्व गुह्यं परमादरेण । द्राक्षादयः सर्व एव त्वसाराः कालादिदुष्टा भावदुष्टाः पदार्थाः ॥ ३,१४.

खगेंद्र, आता मी इतर सार सांगतो; हे गुपित अत्यंत आदराने ऐक. द्राक्षे आणि त्यासारखी फळे पूर्णपणे साररहित आहेत; काळ किंवा स्वभावाने बिघडलेली पदार्थ अपवित्र मानावीत.

अतिपक्वानन्तरं तु तथा दिनचतुष्टये । असाराः कलुषा ज्ञेयास्तथा जंबूफलं स्मृतम् ॥ ३,१४.

फळ अतिपक्व झाल्यावर, किंवा चार दिवसांनी, तसेच जांभूळ फळ, हे साररहित आणि अपवित्र मानले जाते.

मासस्यानन्तरं वीन्द्र त्वसारं पनसं स्मृतम् । षण्मासानन्तरं वीन्द्र खर्जूरं तिक्तवत्स्मृतम् ॥ ३,१४.

वर्षराजा, एका महिन्यानंतर पनस हे साररहित समजले जाते; सहा महिन्यांनंतर, खजूर हे कडू आणि साररहित मानले जाते.

आर्द्रं पूतं नारिकेलं स्फोटनानन्तरं प्रभो । अहोरात्रानन्तरं तु असारं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

प्रभो, ताजे शुद्ध नारळ फुटल्यानंतर, एक दिवस-रात्र गेल्यावर ते साररहित घोषित केले जाते.

शुष्कभूतं नारिकेलं खजूरं तु यथा तथा । पक्षस्यानन्तरं चूतमसारं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

सुकलेला नारळ आणि तसेच खजूर, पंधरवड्यानंतर, आणि आंबा पंधरवड्यानंतर, हे साररहित मानले जाते.

वर्षस्यानन्तरं वीन्द्र पूगीफलमुदाहृतम् । घटिकानन्तरं वीन्द्र तांबूलं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

वर्षराजा, एका वर्षानंतर सुपारी साररहित होते; आणि एका घटिकेनंतर तांबुळ साररहित मानले जाते.

यामस्यानन्तरं चान्नं सूपान्नं पायसं तथा । भक्ष्यं च क्वथितं वीन्द्र असारं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

एका यामानंतर, म्हणजे तीन तासांनी, भात, सूप, पायस आणि इतर शिजवलेले, उकडलेले पदार्थ, हे सर्व साररहित मानले जातात.

त्रिपक्षानन्तरं वीन्द्र तैलपक्वं तथा स्मृतम् । चतुर्यामानन्तरं च त्वसारं घृतपक्वकम् ॥ ३,१४.

वर्षराजा, तीन पंधरवड्यानंतर तेलात शिजवलेले पदार्थ साररहित मानले जातात; आणि चार यामांनंतर तुपात शिजवलेले पदार्थ साररहित ठरतात.

त्रियामानन्तरं शाका निः साराः परिकीर्तिताः । जंबीरं शृङ्गबेरे धात्री कर्पूरं च चूतकम् ॥ ३,१४.

तीन यामांनंतर जांभिरे, आले, आवळा, कर्पूर आणि कैरी यांची चव राहात नाही असे सांगितले आहे.

वत्सरानन्तरं वीन्द्र निः सारं परिकीर्तितम् । पर्पटः पक्षमात्रेण निः सारः परिकीर्तितः ॥ ३,१४.

वर्षभरानंतर वींन्द्र फळाची चव उरत नाही, आणि परपट फक्त पंधरवड्यातच टिकते.

तुलसी सर्वदा सारा एकादश्यामपि द्विज । आर्द्रा वाप्यथवा शुष्का सार्द्रा सारवती स्मृता ॥ ३,१४.

तुळस नेहमीच गुणकारी मानली जाते, अगदी एकादशीच्या दिवशीसुद्धा. ती ताजी असो वा वाळलेली, तरी ताजी तुळसच श्रेष्ठ समजली जाते.

एकादश्यां तु तुलसी सारा ग्राह्या मनीषिभिः । त्वचा नासेंद्रियेणापि न तु जिह्वेन्द्रियेण च ॥ ३,१४.

एकादशीला तुळस फक्त स्पर्श किंवा वासानेच घ्यावी, खाण्याने नाही, असे जाणकारांनी सांगितले आहे.

एकादश्यां हरेरन्नं निः सारं परिकीर्तितम् । एकादश्यां हरेस्तीर्थं मनुष्याणां खगेश्वर ॥ ३,१४.

एकादशीच्या दिवशी हरिचे अन्न गुणहीन असते; आणि त्या दिवशी हरिचे तीर्थ फक्त माणसांसाठी असते, हे पक्षीराज.

एकवारे च सारं स्याद्द्विवारे च ततोधिकम् । एकादश्यां महाभाग तीर्थं गन्धादिमिश्रितम् ॥ ३,१४.

एकदा अर्पण केले तर तीर्थ गुणकारी असते, दोनदा केल्यास त्याचा गुण अधिक वाढतो; एकादशीच्या दिवशी सुगंध वगैरे मिसळलेले तीर्थ—

असारमिति संप्रोक्तं तथा स्वादूदमिश्रितम् । एकादश्यां हरेः सारं क्षीरं सर्पिर्मधूदकम् ॥ ३,१४.

—गुणहीन मानले जाते, तसेच गोड पदार्थ मिसळलेलेही. एकादशीच्या दिवशी हरिच्या अर्पणासाठी दूध, तूप, मध आणि पाणी हेच गुणकारी असते.

निः सारं मनुजेन्द्राणामिति वेदविदां मतम् । आषाढमासे गरुड शाको निः सार उच्यते ॥ ३,१४.

वेद जाणणाऱ्यांच्या मते, हे सर्व माणसांसाठी गुणहीन आहे; आणि आषाढ महिन्यात शाकही गुणहीन मानले जाते, हे गरुड.

मासि भाद्रपदे वीन्द्र ह्यसारं दधि चोच्यते । क्षीरं तु ह्याश्विने मासे निः सारं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

भाद्रपद महिन्यात दही गुणहीन असते, हे वींन्द्र; आणि आश्विन महिन्यात दूधही गुणहीन मानले जाते.

ऊर्ध्वपुण्ड्रगदाहीना नार्यसारेति गीयते । हरिभक्तिविहीना ये ह्यसुराः परिकीर्तिताः ॥ ३,१४.

ज्या स्त्रियांना उर्ध्वपुंड्र किंवा गदाचा चिन्ह नाही, त्यांना गुणहीन म्हणतात; आणि ज्या हरिभक्तीपासून दूर आहेत, त्यांना असुर समजतात.