गरुडपुराणम्

कर्मदेवानन्तरं तु त्रिंशद्वर्षादनन्तरम् । पर्जन्यमसृजद्ब्रह्मा मन्त्रयन्त्राभिमानिनम् ॥ ३,१३.

कर्मदेवतांनंतर, तीस वर्षांनी, ब्रह्मदेवाने मंत्र आणि यंत्र यांचे अधिपती असलेला पर्जन्य निर्माण केला.

पर्जन्यानन्तरं ब्रह्मा दशवर्षादनन्तरम् । पुष्करं जनयामास कर्मतत्त्वाभिमानिनम् ॥ ३,१३.

पर्जन्यानंतर, दहा वर्षांनी, ब्रह्मदेवाने कर्मतत्त्वाचा अधिपती पुष्कर निर्माण केला.

एवं विनिर्ममे ब्रह्मा मत्प्रसादात्खगेश्वर । एवं ज्ञात्वा मोक्षमेति नान्यथा तु कथञ्चन ॥ ३,१३.

अशा प्रकारे, माझ्या कृपेने, हे खगेश्वरा, ब्रह्मदेवाने सृष्टी केली; हे समजून घेतल्यावरच मुक्ती मिळते, अन्य कोणत्याही प्रकारे नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् १४ श्रीगरुड उवाच । अवतारान्हरे ब्रूहि तथा लक्ष्म्या दिवौकसाम् । गुणानामन्तर ब्रूहि शिष्यस्य मम सव्रत ॥ ३,१४.

श्रीगरुड म्हणाले: हे हरि, मला तुझ्या अवतारांची, लक्ष्मीची आणि देवांची माहिती सांग, आणि गुणांचे भेद माझ्यासारख्या व्रतस्थ शिष्याला समजावून सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । यो मूलरूपी भगवाननन्तो ब्रह्मादिभिः पुर्णगुणः स्वतन्त्रः । पुरातनः पूर्णतनुर्मदात्मा न तादृशाः संति कदापि वीद्र ॥ ३,१४.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जो मूळस्वरूप असलेला, अनंत, ब्रह्मादिकांनीही पूर्ण गुणांचा, स्वतंत्र, प्राचीन, पूर्ण देहाचा आणि माझ्या आत्म्याचा आहे, असा भगवंत दुसऱ्यांमध्ये कधीच सापडत नाही, हे विद्वना.

पादश्च पूर्णः पादतलं च पूर्णं नखाश्च पूर्णाः कटिकण्ठौ च पूर्णौ । ऊरू च पूर्णे उदरं च पूर्णं लब्ध्वापि पूर्णाञ्जगृहे तथाप्युरः ॥ ३,१४.

त्याचे पाय पूर्ण आहेत, पायांचे तळवे पूर्ण आहेत, नखं पूर्ण आहेत, कंबर आणि गळा पूर्ण आहेत; मांड्या पूर्ण आहेत, पोट पूर्ण आहे, आणि पूर्णत्व मिळाल्यावरही छाती तशीच पूर्ण आहे.

स्कन्धः सुपूर्णाः सकलाश्च बाहवः पूर्णाः केशाः श्मश्रुदन्ताश्च पूर्णाः । लोमानि पूर्णानि तथैव रोमकूपाश्च पूर्णास्तु तथैव शिश्रः ॥ ३,१४.

त्याचे खांदे अगदी पूर्ण आहेत, सर्व हात पूर्ण आहेत, केस, दाढी, दात पूर्ण आहेत; शरीरावरील केस आणि रोमकूप पूर्ण आहेत, आणि त्याचे डोकेही तितकेच पूर्ण आहे.

अण्डश्च पूर्णो ह्यण्डरोमाणि कक्षाश्चक्षुश्च श्रोत्रे सर्व एते च पूर्णाः । किं वर्णये मूलरूपं हरेश्च यावद्वलं पूर्णं समग्रदेहे ॥ ३,१४.

त्याचे अंड पूर्ण आहे, त्यावरील केस पूर्ण आहेत, बगले, डोळे आणि कान हे सर्व पूर्ण आहेत; मी हरिच्या मूळ स्वरूपाचे आणखी काय वर्णन करू, जेव्हा त्याचा प्रत्येक अवयव संपूर्ण आहे.

तावद्ब्रलं ह्येकरोमादिकेषु संतित्विमे हि यतः स एव पूर्णः । स एव तु सर्वस्य कर्ता स एव हर्था स तु सारांशभोक्ता ॥ ३,१४.

एकेक रोम आणि त्याचे मूळ जसे पूर्ण आहे, तसेच तो भगवंतही पूर्ण आहे; तोच सर्वांचा कर्ता, तोच सर्वांचा भोगता आणि तोच साराचा आस्वाद करणारा आहे.

असारांशं नैव भोक्ता हरिस्तु सारान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्र सम्यक् । द्राक्षेक्षुसारं नारिकेलस्य सारं चूतस्य सारं पनसस्यापि सारम् ॥ ३,१४.

हरि निरर्थक किंवा साररहित गोष्टींचा आस्वाद घेत नाही; तो फक्त साराचा आस्वाद घेतो. हे पक्षीराज, मी सांगतो: द्राक्ष, ऊस, नारळ, आंबा आणि फणस यांचा सार म्हणजेच गाभा.

नारङ्गसारं क्रमुकस्यापि सारं खर्जूरसारं कदलीफलस्य । नारायणो बीजरूपस्य सारं गृह्णाति नित्यं भक्तवर्यो दयालुः ॥ ३,१४.

संत्र्याचा सार, पानाचा सार, खजुराचा सार, केळ्याचा सार—नारायण, नेहमी दयाळू आणि भक्तांचा प्रिय, तो नेहमी बियाच्या रूपात असलेला सारच घेतो.

ताम्बूलसारं खदिरस्य सारं पुष्पस्य सारं चन्दनस्यापि सारम् । गोधूमसारं यवानां च सारं माषस्य सारं हरेणोश्च सारम् ॥ ३,१४.

तांबुळाचा सार, खदिराचा सार, फुलांचा सार, चंदनाचा सार, गव्हाचा सार, जवाचा सार, माशाचा सार आणि हरणाच्या कस्तुरीचा सार—

शुद्धं तथा व्रीहिनीवारसारं श्यामाकसारं शुद्धधान्यस्य सारम् ॥ ३,१४.

तसेच शुद्ध तांदळाचा सार, निवाऱ्याचा सार, श्यामाकाचा सार आणि शुद्ध धान्यांचा सार—

निषिद्धान्सर्वशाकस्य सारांस्तथा निपिद्धाल्लांवणस्वापि सारान् । गृह्णाति विष्णुः परमादरेण अन्नस्य सारं भक्ष्यभोज्यस्य सारम् ॥ ३,१४.

सर्व निषिद्ध भाज्यांचा सार आणि निषिद्ध मिठांचा सार, हे सर्व अन्नाचा आणि खाण्याच्या पदार्थांचा सार, विष्णू अत्यंत आदराने स्वीकारतो.

सूपस्य सारं परमान्नस्य सारं दुग्धस्य सारं दधितक्रस्य सारम् । घृतस्य सारं रामठस्यापि सारं गृह्णाति विष्णुः सर्षपस्यापि सारम् ॥ ३,१४.

सूपाचा सार, उत्तम भाताचा सार, दूधाचा सार, दही आणि ताकाचा सार, तुपाचा सार, रमताचा सार आणि सरसोंचा सार, हे सर्व विष्णू स्वीकारतो.

मरीचसारं जीरकस्यापि सारं तथा हविर्घृतपक्वस्य सारम् । तैलेषु पक्वस्य च भर्जितस्य गुडस्य सारं नवनीतस्य सारम् ॥ ३,१४.

मिरीचा सार, जिर्‍याचा सार, तसेच हविर्घृतात शिजवलेल्या पदार्थांचा सार, तेलात तळलेल्या आणि भाजलेल्या पदार्थांचा सार, गुळाचा सार आणि लोण्याचा सार—

लवङ्गसारं शर्करायाश्च सारमित्यादिसारान् वासुदेवस्तु भुक्ते । लक्ष्मीपतिः सर्वजगन्निवा सस्तस्याज्ञया वासुदेवोपि नित्यम् ॥ ३,१४.

लवंगाचा सार, साखरेचा सार आणि असे अनेक सार वासुदेव ग्रहण करतो. लक्ष्मीपती, सर्व जगाचा आधार, आपल्या इच्छेने नेहमीच हे करतो.

तच्छेषसारानपि चावनीशो महात्मनोंशाञ्छृणु शिष्यवर्य । एवं विमूढा वासुदेवस्य भक्ताः किं वक्तव्यं विष्णुभक्ता हि लोके ॥ ३,१४.

शिष्यश्रेष्ठा, आता पृथ्वीच्या स्वामीच्या उरलेल्या सारांशांचे आणि त्याच्या अंशांचे ऐक. वासुदेवाचे भुललेले भक्त असे असताना, मग या जगातील विष्णूभक्तांविषयी काय सांगावे!

कल्याणास्ते सारभोक्तार एव नैषां भवेत्तेन दुः खाभिवृद्धिः । भुञ्जन्ति ये वैश्वदेवं विहाय दुष्टांस्तान्वै भुक्तिचिन्त्तांश्च विद्धि ॥ ३,१४.

जे हे सार सेवन करतात, ते खरोखरच भाग्यवान आहेत; त्यांना कधीही दुःख वाढत नाही. पण जे वैश्वदेव न करता अयोग्य अन्न खातात, त्यांना नेहमीच अन्नाची चिंता सतावत असते, हे जाण.

वक्ष्ये विशेषं वैश्वदेवे खगेन्द्र गोप्यं नो वदान्यत्र विद्वान् । सूर्यादीनां ये च दाने च दद्युर्विना वायोरन्तरस्थं हरिं च ॥ ३,१४.

खगेंद्र, वैश्वदेवाच्या विशेषतेचे मी सांगतो, हे विद्वान, हे गुपित दुसरीकडे सांगू नकोस. सूर्यादींना दान करताना, जो वायूमध्ये वास करणाऱ्या हरिला अर्पण करत नाही—

ते वै सदा सारभोक्तार एव ज्ञेयास्त्वतो विष्णुरेको महात्मा । सारांशभोक्ता न तु सर्वस्य भोक्ता भुनक्ति सर्वं त्वविरुद्धशक्तिः ॥ ३,१४.

ते नेहमीच साराचे भोग घेणारे समजावेत; म्हणूनच, विष्णूच एकटा महान आत्मा आहे, तोच सारांशाचा भोगकर्ता आहे, सर्वांचा भोगकर्ता नाही. तरीही, त्याच्या अमर्याद शक्तीने तो सर्व काही भोगतो.

वक्ष्ये ह सारान्पुनरन्यान्खगेन्द्र शृणुष्व गुह्यं परमादरेण । द्राक्षादयः सर्व एव त्वसाराः कालादिदुष्टा भावदुष्टाः पदार्थाः ॥ ३,१४.

खगेंद्र, आता मी इतर सार सांगतो; हे गुपित अत्यंत आदराने ऐक. द्राक्षे आणि त्यासारखी फळे पूर्णपणे साररहित आहेत; काळ किंवा स्वभावाने बिघडलेली पदार्थ अपवित्र मानावीत.

अतिपक्वानन्तरं तु तथा दिनचतुष्टये । असाराः कलुषा ज्ञेयास्तथा जंबूफलं स्मृतम् ॥ ३,१४.

फळ अतिपक्व झाल्यावर, किंवा चार दिवसांनी, तसेच जांभूळ फळ, हे साररहित आणि अपवित्र मानले जाते.

मासस्यानन्तरं वीन्द्र त्वसारं पनसं स्मृतम् । षण्मासानन्तरं वीन्द्र खर्जूरं तिक्तवत्स्मृतम् ॥ ३,१४.

वर्षराजा, एका महिन्यानंतर पनस हे साररहित समजले जाते; सहा महिन्यांनंतर, खजूर हे कडू आणि साररहित मानले जाते.

आर्द्रं पूतं नारिकेलं स्फोटनानन्तरं प्रभो । अहोरात्रानन्तरं तु असारं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

प्रभो, ताजे शुद्ध नारळ फुटल्यानंतर, एक दिवस-रात्र गेल्यावर ते साररहित घोषित केले जाते.

शुष्कभूतं नारिकेलं खजूरं तु यथा तथा । पक्षस्यानन्तरं चूतमसारं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

सुकलेला नारळ आणि तसेच खजूर, पंधरवड्यानंतर, आणि आंबा पंधरवड्यानंतर, हे साररहित मानले जाते.

वर्षस्यानन्तरं वीन्द्र पूगीफलमुदाहृतम् । घटिकानन्तरं वीन्द्र तांबूलं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

वर्षराजा, एका वर्षानंतर सुपारी साररहित होते; आणि एका घटिकेनंतर तांबुळ साररहित मानले जाते.

यामस्यानन्तरं चान्नं सूपान्नं पायसं तथा । भक्ष्यं च क्वथितं वीन्द्र असारं परिकीर्तितम् ॥ ३,१४.

एका यामानंतर, म्हणजे तीन तासांनी, भात, सूप, पायस आणि इतर शिजवलेले, उकडलेले पदार्थ, हे सर्व साररहित मानले जातात.

त्रिपक्षानन्तरं वीन्द्र तैलपक्वं तथा स्मृतम् । चतुर्यामानन्तरं च त्वसारं घृतपक्वकम् ॥ ३,१४.

वर्षराजा, तीन पंधरवड्यानंतर तेलात शिजवलेले पदार्थ साररहित मानले जातात; आणि चार यामांनंतर तुपात शिजवलेले पदार्थ साररहित ठरतात.