गरुडपुराणम्

कालकेयस्तु विज्ञेयः सदा वेनसमो मतः । अधमानां तु दैत्यानामुत्तमैः साम्यमुच्यते ॥ ३,१२.

कालकेय हा नेहमी वेणाच्या बरोबरीचा मानला जातो; दैत्यांमधील नीचांमध्येही, श्रेष्ठांशी समता सांगितली जाते.

तत्रावेशाच्च विज्ञेयं देवानां नात्र संशयः । तस्माच्छतगुर्णैहीनश्चित्तमानसुरो महान् ॥ ३,१२.

तेथे, आवेशामुळे देव उपस्थित आहेत, यात शंका नाही; म्हणून, मनाचा जो मोठा असुर आहे, तो शतगुणांनी वंचित असतो.

तच्छरीराभिमानी तु तस्माच्छतगुणैर्वरः । तस्माच्छतगुणैहींनो हस्तमानसुरो महान् ॥ ३,१२.

शरीराशी आसक्त असलेला, तो शतगुणांनी श्रेष्ठ ठरतो; आणि हाताशी संबंधित मोठा असुर, तो शतगुणांनी वंचित असतो.

तस्माच्छतगुणैर्हीनः पादमानसुरो महान् । नेत्रेन्द्रियाभिमानी तु तस्माच्छतगुणो वरः ॥ ३,१२.

पायाशी संबंधित मोठा असुर शतगुणांनी वंचित असतो; पण डोळ्यांच्या इंद्रियांशी आसक्त असलेला, तो शतगुणांनी श्रेष्ठ मानला जातो.

चक्षुरिन्द्रियमानी तु तस्माच्छतगुणो वरः । तस्माच्छगुणैर्हीनः स्पर्शमानसुरो महान् ॥ ३,१२.

दृष्टीच्या इंद्रियांशी आसक्त असलेला, तो शतगुणांनी श्रेष्ठ ठरतो; आणि स्पर्शाशी संबंधित मोठा असुर, तो शतगुणांनी वंचित असतो.

तस्माच्छतगुर्णैहीनश्चण्डमानसुरो महान् । तस्माच्छतगुर्णैर्हीनः शिश्रमानसुरो महान् ॥ ३,१२.

रागाशी संबंधित मोठा असुर शतगुणांनी वंचित असतो; आणि थंडीशी संबंधित मोठा असुरही शतगुणांनी वंचित असतो.

तस्माच्छतगुणैर्हीनः कर्ममानसुरः स्मृतः । कल्पाद्यैः प्रेरिताः सर्वे रुद्राद्या अधिकारिणः ॥ ३,१२.

कर्माशी संबंधित असुर शतगुणांनी वंचित मानला जातो; सर्व रुद्रादी अधिकारी, कल्प वगैरे यांच्या प्रेरणेने कार्य करतात.

कदाचित्सुविरुद्धं च कुर्वन्ति तव सत्तम । कदाप्यहं च वायुश्च विरुद्धं नाचरेव भोः ॥ ३,१२.

हे श्रेष्ठ जीव, कधी कधी ते तुझ्याविरुद्ध वागतात; पण मी आणि वायू कधीच तुझ्याविरुद्ध वागत नाही.

मूलेष्वंशावतारेषु रुद्रादीना महाप्रभो । बुद्धिर्विनश्यते यस्मात्तस्माच्छिन्ना हि तेऽखिलाः ॥ ३,१२.

मूळात, रुद्रादींच्या अंशावतारांमध्ये, हे महाप्रभो, बुद्धी नष्ट होते म्हणून ते सर्व खरोखरच तुटून पडतात.

महीपते च मद्बुद्धिस्तस्मादच्छिन्नसंज्ञिकः । एतादृशोप्यहं देव न च शक्तिस्तु नस्तवे ॥ ३,१२.

राजा, माझी बुद्धी म्हणून अखंड राहते; तरीही, हे देव, मला तुझी स्तुती करण्याची शक्ती नाही.

मह्यमच्छिन्नभक्ताय दयां कुरु महाप्रभो । इति स्तुत्वा हरिं ब्रह्मा स्थितः प्राञ्ज लिरग्रतः ॥ ३,१२.

माझ्या अखंड भक्तीसाठी, हे महाप्रभो, कृपा कर; असे म्हणून ब्रह्मदेवांनी हरिची स्तुती केली आणि नम्रपणे समोर उभा राहिला.

श्रीगरुडमहापुराणम् १३ श्रीकृष्ण उवाच । इति स्तुतः स भगवान् स्वपूत्रेण दयानिधिः । मेधगंभीरया वाचा प्रोवाच मधुसूदनः ॥ ३,१३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: आपल्या स्वतःच्या पुत्राने स्तुती केल्यावर, करुणेचा सागर असलेल्या त्या भगवंताने, गूढ आणि ज्ञानपूर्ण वचने बोलली.

सृज ब्रह्मन्निमान्देवान्मत्प्रसादात्क्रमेण च । यथा वै प्राक्क्षणेतद्वत्सृज सर्वं महाप्रभो ॥ ३,१३.

हे ब्रह्मदेवा, माझ्या कृपेने, या देवतांना योग्य क्रमाने निर्माण कर; जसे पूर्वी केलेस, तसेच सर्व काही निर्माण कर, हे महाप्रभो.

नास्ति प्रयोजनं तेन तव मत्प्रीतये सृज । एवमुक्तस्तु हारिणा ब्रह्मा स्तुत्वा हरिं परम् ॥ ३,१३.

त्यात तुझे काही प्रयोजन नाही, पण माझ्या संतोषासाठी निर्माण कर; असे हरिने सांगितल्यावर, ब्रह्मदेवांनी परम हरिची स्तुती केली.

सृष्टिं कर्तुं मनो दध्रे प्रीणयन्नेव माधवम् । महत्तत्वात्मको ब्रह्मा वायुं जीवभिमानिनम् ॥ ३,१३.

सृष्टी करण्यासाठी ब्रह्मदेवांनी आपले मन माधवाकडे लावले; आणि महत्तत्त्वस्वरूप असलेल्या ब्रह्मदेवांनी वायुला जीवाचे अधिष्ठान मानले.

आदौ ससर्ज गरुड पुरुषात्मा स एव च । ततो दक्षिणहस्तात्तु ब्रह्माणीं भारन्ती तथा ॥ ३,१३.

सर्वप्रथम, पुरुषस्वरूप असलेल्या गरुडाचा जन्म केला; त्यानंतर, उजव्या हातातून भारणीला निर्माण केले.

ब्रह्मणो दक्षिणाद्धस्तादहङ्कारात्मको हरः । आदौ शेषस्ततो जज्ञे गरुडतदनन्तरम् ॥ ३,१३.

ब्रह्मदेवांच्या उजव्या हातातून अहंकारस्वरूप हराचा जन्म झाला; प्रथम शेषाचा जन्म झाला आणि त्यानंतर लगेच गरुडाचा.

तदनन्तरजो रुद्रः स एवं सृष्टवान्प्रभुः । स्वोत्पत्त्यनन्तरं ब्रह्मा दशवर्षान्महाप्रभुः ॥ ३,१३.

त्याच्यानंतर प्रभू रुद्रांनी स्वतः निर्माण केले. त्यानंतर ब्रह्मा, हे महाप्रभू, स्वतःच्या उत्पत्तीनंतर दहा वर्षे राहिले.

वायुमुत्त्पाद्रयामास वत्सरानन्तरे प्रभुः । गायत्रीं जनयामास वायोरुत्पत्त्यनन्तरम् ॥ ३,१३.

एक वर्ष उलटल्यावर प्रभूंनी वायूची निर्मिती केली. वायूच्या उत्पत्तीनंतर लगेचच त्यांनी गायत्रीला जन्म दिला.

संवत्सरानन्तरे तु भारतीमसृजत्प्रभुः । भारत्यनन्तरं शें दिव्यसाहस्रवत्सरात् ॥ ३,१३.

पुढे, एक वर्षानंतर प्रभूंनी भारतीची निर्मिती केली. भारतीनंतर, दिव्य हजार वर्षांनी, त्यांनी शेषाची निर्मिती केली.

अनन्तरं संबभूव गरुडस्तु ततः परम् । दिव्यसाहस्रवर्षात्तु तथा रुद्रञ्च सृष्टवान् ॥ ३,१३.

शेषानंतर लगेच गरुड प्रकट झाले. आणि दिव्य हजार वर्षांनंतर, त्यांनी पुन्हा रुद्राची निर्मिती केली.

शेषस्यानन्तरं देवीं वारुणीं च महाप्रभुः । दशवर्षानन्तरं तु ह्यसृजत्कमलासनः ॥ ३,१३.

शेषानंतर महाप्रभूंनी देवी वारुणीची निर्मिती केली. आणि दहा वर्षांनंतर कमलासन ब्रह्मांनी तिलाही निर्माण केले.

गरुडानन्तरं देवीं सौपर्णीमसृजत्प्रभुः । दशवर्षानन्तरं च पार्वतीं च तथैव सः ॥ ३,१३.

गरुडानंतर प्रभूंनी देवी सौपर्णीची निर्मिती केली. आणि दहा वर्षांनंतर त्यांनी पार्वतीचीही निर्मिती केली.

पार्वत्यनन्तरं चन्द्रं मनस्तत्त्वनियामकम् । दशवर्षानन्तरं तु वासवं ह्यसृजत्ततः ॥ ३,१३.

पार्वतीनंतर त्यांनी चंद्राची निर्मिती केली, जो मनाचा नियामक आहे. आणि दहा वर्षांनंतर त्यांनी वासव म्हणजे इंद्राची निर्मिती केली.

अभिमानी दक्षिणस्य बाहोश्च परमेष्ठिनः । दशवर्षानन्तरं तु शची तामसृजत्प्रभुः ॥ ३,१३.

परमेष्ठीच्या दक्षिण हाताचा अधिपती, दहा वर्षांनंतर प्रभूंनी शचीची निर्मिती केली.

इन्द्रस्यानन्तरं कामं त्रिंशद्वर्षादनन्तरम् । असृजद्वामबाहोश्चमनस्तत्वाभिमानिनम् ॥ ३,१३.

इंद्रानंतर, तीस वर्षांनी, त्यांनी वाम हाताचा आणि मनाचाही अधिपती असलेला कामाची निर्मिती केली.

तदनन्तरजां देवीं दशवर्षादनन्तरम् । रतिं स जनयामास कामभार्यां महाप्रभुः ॥ ३,१३.

त्याच्यानंतर दहा वर्षांनी, महाप्रभूंनी कामाची पत्नी रती देवीची निर्मिती केली.

कामस्याप्यभिमानी तु स एव परिकीर्तितः । ब्रह्माहङ्कारिकं प्राणं कार्योत्पत्तेरनन्तरम् ॥ ३,१३.

कामाचा अधिपती असाही सांगितला आहे. कार्य निर्माण झाल्यानंतर ब्रह्मांनी अहंकारयुक्त प्राणाची निर्मिती केली.

दशवर्षानन्तरं तु निर्ममे नासिक ततः । तस्य भार्यां नासिकस्यः पञ्चवर्षादनन्तरम् ॥ ३,१३.

दहा वर्षांनंतर त्यांनी नासिकेची निर्मिती केली. आणि पाच वर्षांनी नासिकेच्या पत्नीचीही निर्मिती केली.