गरुडपुराणम्

तस्मात्षड्गुणतो हीनः शंबरो लोककण्टकः । शंबरस्य समो ज्ञेयः शाल्वो दैत्येषु चाधमः ॥ ३,१२.

त्याच्यापासून शंबर हा सहा भागांनी कमी असून जगाचा कंटक आहे. दैत्यांमध्ये शल्व हा शंबरच्या तोडीचा आणि सर्वांत नीच आहे.

शंबरात्तु द्विगुणतो हिडिंबो न्यून उच्यते । बाणस्ततोऽधमो ज्ञेयः स तु कीचकनामतः ॥ ३,१२.

शंबरापेक्षा हिडिंबा हा दुप्पट कमी आहे असं म्हटलं जातं. त्यानंतर बाण, जो कीचक नावाने ओळखला जातो, तो सर्वांत नीच आहे.

द्वापारख्यो महाहासो बाणासुरसमः स्मृतः । तस्माद्दशगुणैर्हीनो नमुचिर्दैत्यसत्तमः ॥ ३,१२.

द्वापार, ज्याला मोठा हास्य म्हणतात, तो बाणासुराच्या तोडीचा मानला जातो. त्याच्यापासून नमुचि, जो दैत्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, दहा भागांनी कमी आहे.

नमुचेस्तु समौ ज्ञेयौ पाक इल्वल इत्युभौ । तस्माच्चतुर्गुणैर्हीनो वातापिर्दानवाधमः ॥ ३,१२.

नमुचिच्या तोडीचे पाका आणि इल्वल हे दोघेही मानावेत. त्याच्यापासून वातापी, जो दानवांमध्ये नीच आहे, चार भागांनी कमी आहे.

तस्मात्सार्धगुणैर्हीनो धेनुको नाम दैत्यराट् । धेनुकादर्धगुणतः केशी दैत्यस्तु चावरः ॥ ३,१२.

त्याच्यापासून धेनुक नावाचा दैत्यराजा दीड भागांनी कमी आहे. धेनुकापासून केशी हा अर्धा भाग कमी असलेला नीच दैत्य आहे.

केशीदैत्यसमो ज्ञेयस्तृणावर्तो महासुरः । तस्माद्दशगुणैर्हीनो हंसो नामरमापते ॥ ३,१२.

केशी दैत्याच्या तोडीचा तृणावर्त हा महाअसुर मानावा. त्याच्यापासून हंस, जो देवदुश्मनांमध्ये प्रसिद्ध आहे, दहा भागांनी कमी आहे.

त्रिरिकस्तु समो ज्ञेयस्तत्समः पौरुकस्मृतः । वेतः स एव विज्ञेयः पूर्वजन्मनि सत्तम ॥ ३,१२.

त्रिरिक हा त्याच्या तोडीचा मानावा आणि पौरुक देखील त्याच्याइतका आहे असं सांगितलं जातं. पूर्वजन्मी तोच वेत म्हणून ओळखावा, हे श्रेष्ठ जीव.

तस्मादेकगुणैर्हीनौ कुंभाण्डककुपर्णकौ । दुः शासनस्तु विज्ञेयो जरासंधसमः प्रभो ॥ ३,१२.

त्याच्यापासून कुंभांड आणि कुपर्ण हे प्रत्येकी एक भागाने कमी आहेत. दुःशासन हा जरासंधाच्या तोडीचा मानावा, हे प्रभो.

कंसेन तुल्यो विज्ञेयो विकर्णो दैत्यसत्तमः । कुंभकर्णाच्छतगुणैर्हीनौ क्रध्येति विश्रुतः ॥ ३,१२.

कंसाच्या तोडीचा विकर्ण हा श्रेष्ठ दैत्य मानावा. कुंभकर्णापासून क्रध हा शंभर भागांनी कमी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

तस्माच्छतगुणैर्हीनः शतधन्वा महासुरः । समानस्तस्य विज्ञेयः कर्मारिर्दैत्यसत्तमः ॥ ३,१२.

म्हणून, शतगुणांनी वंचित असलेला तो महाबळी असुर शतधन्वा, आपल्या कर्मांमध्ये दैत्यांमधील श्रेष्ठ, देवांचा शत्रू, याच्या बरोबरीचा समजावा.

कालकेयस्तु विज्ञेयः सदा वेनसमो मतः । अधमानां तु दैत्यानामुत्तमैः साम्यमुच्यते ॥ ३,१२.

कालकेय हा नेहमी वेणाच्या बरोबरीचा मानला जातो; दैत्यांमधील नीचांमध्येही, श्रेष्ठांशी समता सांगितली जाते.

तत्रावेशाच्च विज्ञेयं देवानां नात्र संशयः । तस्माच्छतगुर्णैहीनश्चित्तमानसुरो महान् ॥ ३,१२.

तेथे, आवेशामुळे देव उपस्थित आहेत, यात शंका नाही; म्हणून, मनाचा जो मोठा असुर आहे, तो शतगुणांनी वंचित असतो.

तच्छरीराभिमानी तु तस्माच्छतगुणैर्वरः । तस्माच्छतगुणैहींनो हस्तमानसुरो महान् ॥ ३,१२.

शरीराशी आसक्त असलेला, तो शतगुणांनी श्रेष्ठ ठरतो; आणि हाताशी संबंधित मोठा असुर, तो शतगुणांनी वंचित असतो.

तस्माच्छतगुणैर्हीनः पादमानसुरो महान् । नेत्रेन्द्रियाभिमानी तु तस्माच्छतगुणो वरः ॥ ३,१२.

पायाशी संबंधित मोठा असुर शतगुणांनी वंचित असतो; पण डोळ्यांच्या इंद्रियांशी आसक्त असलेला, तो शतगुणांनी श्रेष्ठ मानला जातो.

चक्षुरिन्द्रियमानी तु तस्माच्छतगुणो वरः । तस्माच्छगुणैर्हीनः स्पर्शमानसुरो महान् ॥ ३,१२.

दृष्टीच्या इंद्रियांशी आसक्त असलेला, तो शतगुणांनी श्रेष्ठ ठरतो; आणि स्पर्शाशी संबंधित मोठा असुर, तो शतगुणांनी वंचित असतो.

तस्माच्छतगुर्णैहीनश्चण्डमानसुरो महान् । तस्माच्छतगुर्णैर्हीनः शिश्रमानसुरो महान् ॥ ३,१२.

रागाशी संबंधित मोठा असुर शतगुणांनी वंचित असतो; आणि थंडीशी संबंधित मोठा असुरही शतगुणांनी वंचित असतो.

तस्माच्छतगुणैर्हीनः कर्ममानसुरः स्मृतः । कल्पाद्यैः प्रेरिताः सर्वे रुद्राद्या अधिकारिणः ॥ ३,१२.

कर्माशी संबंधित असुर शतगुणांनी वंचित मानला जातो; सर्व रुद्रादी अधिकारी, कल्प वगैरे यांच्या प्रेरणेने कार्य करतात.

कदाचित्सुविरुद्धं च कुर्वन्ति तव सत्तम । कदाप्यहं च वायुश्च विरुद्धं नाचरेव भोः ॥ ३,१२.

हे श्रेष्ठ जीव, कधी कधी ते तुझ्याविरुद्ध वागतात; पण मी आणि वायू कधीच तुझ्याविरुद्ध वागत नाही.

मूलेष्वंशावतारेषु रुद्रादीना महाप्रभो । बुद्धिर्विनश्यते यस्मात्तस्माच्छिन्ना हि तेऽखिलाः ॥ ३,१२.

मूळात, रुद्रादींच्या अंशावतारांमध्ये, हे महाप्रभो, बुद्धी नष्ट होते म्हणून ते सर्व खरोखरच तुटून पडतात.

महीपते च मद्बुद्धिस्तस्मादच्छिन्नसंज्ञिकः । एतादृशोप्यहं देव न च शक्तिस्तु नस्तवे ॥ ३,१२.

राजा, माझी बुद्धी म्हणून अखंड राहते; तरीही, हे देव, मला तुझी स्तुती करण्याची शक्ती नाही.

मह्यमच्छिन्नभक्ताय दयां कुरु महाप्रभो । इति स्तुत्वा हरिं ब्रह्मा स्थितः प्राञ्ज लिरग्रतः ॥ ३,१२.

माझ्या अखंड भक्तीसाठी, हे महाप्रभो, कृपा कर; असे म्हणून ब्रह्मदेवांनी हरिची स्तुती केली आणि नम्रपणे समोर उभा राहिला.

श्रीगरुडमहापुराणम् १३ श्रीकृष्ण उवाच । इति स्तुतः स भगवान् स्वपूत्रेण दयानिधिः । मेधगंभीरया वाचा प्रोवाच मधुसूदनः ॥ ३,१३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: आपल्या स्वतःच्या पुत्राने स्तुती केल्यावर, करुणेचा सागर असलेल्या त्या भगवंताने, गूढ आणि ज्ञानपूर्ण वचने बोलली.

सृज ब्रह्मन्निमान्देवान्मत्प्रसादात्क्रमेण च । यथा वै प्राक्क्षणेतद्वत्सृज सर्वं महाप्रभो ॥ ३,१३.

हे ब्रह्मदेवा, माझ्या कृपेने, या देवतांना योग्य क्रमाने निर्माण कर; जसे पूर्वी केलेस, तसेच सर्व काही निर्माण कर, हे महाप्रभो.

नास्ति प्रयोजनं तेन तव मत्प्रीतये सृज । एवमुक्तस्तु हारिणा ब्रह्मा स्तुत्वा हरिं परम् ॥ ३,१३.

त्यात तुझे काही प्रयोजन नाही, पण माझ्या संतोषासाठी निर्माण कर; असे हरिने सांगितल्यावर, ब्रह्मदेवांनी परम हरिची स्तुती केली.

सृष्टिं कर्तुं मनो दध्रे प्रीणयन्नेव माधवम् । महत्तत्वात्मको ब्रह्मा वायुं जीवभिमानिनम् ॥ ३,१३.

सृष्टी करण्यासाठी ब्रह्मदेवांनी आपले मन माधवाकडे लावले; आणि महत्तत्त्वस्वरूप असलेल्या ब्रह्मदेवांनी वायुला जीवाचे अधिष्ठान मानले.

आदौ ससर्ज गरुड पुरुषात्मा स एव च । ततो दक्षिणहस्तात्तु ब्रह्माणीं भारन्ती तथा ॥ ३,१३.

सर्वप्रथम, पुरुषस्वरूप असलेल्या गरुडाचा जन्म केला; त्यानंतर, उजव्या हातातून भारणीला निर्माण केले.

ब्रह्मणो दक्षिणाद्धस्तादहङ्कारात्मको हरः । आदौ शेषस्ततो जज्ञे गरुडतदनन्तरम् ॥ ३,१३.

ब्रह्मदेवांच्या उजव्या हातातून अहंकारस्वरूप हराचा जन्म झाला; प्रथम शेषाचा जन्म झाला आणि त्यानंतर लगेच गरुडाचा.

तदनन्तरजो रुद्रः स एवं सृष्टवान्प्रभुः । स्वोत्पत्त्यनन्तरं ब्रह्मा दशवर्षान्महाप्रभुः ॥ ३,१३.

त्याच्यानंतर प्रभू रुद्रांनी स्वतः निर्माण केले. त्यानंतर ब्रह्मा, हे महाप्रभू, स्वतःच्या उत्पत्तीनंतर दहा वर्षे राहिले.

वायुमुत्त्पाद्रयामास वत्सरानन्तरे प्रभुः । गायत्रीं जनयामास वायोरुत्पत्त्यनन्तरम् ॥ ३,१३.

एक वर्ष उलटल्यावर प्रभूंनी वायूची निर्मिती केली. वायूच्या उत्पत्तीनंतर लगेचच त्यांनी गायत्रीला जन्म दिला.