गरुडपुराणम्

गुणपूर्णस्य विष्णोस्तु निर्गुणत्वविचिन्तनम् । जातानन्दादिपूर्णाङ्ख्यं सोहमित्यादिचिन्तनम् ॥ ३,१२.

सर्व गुणांनी परिपूर्ण असलेल्या विष्णूला निर्गुण समजणे, किंवा 'मीच तो आहे' असे विचार करणे—जो जन्मजात आनंद वगैरेने परिपूर्ण आहे—

चिदानन्दात्मके देहे उत्पत्त्यादिविचिन्तनम् । अच्छेद्याभेद्यगात्रेषु च्छेदभेदादिचिन्तनम् ॥ ३,१२.

चैतन्य आणि आनंदमय देहात उत्पत्ती वगैरेचा विचार करणे, किंवा न तुटणाऱ्या, न विभागता येणाऱ्या अंगांमध्ये तुटणे किंवा विभाग होणे असे समजणे—

देव्या नित्यावियोगिन्या वियोगादिविचिन्तनम् । क्लेशशोकादिशून्यस्य हरेः क्लेशादिचिन्तनम् ॥ ३,१२.

सदैव एकरूप असलेल्या देवीमध्ये वेगळेपणाचा विचार करणे, किंवा सर्व क्लेश व शोकापासून मुक्त असलेल्या हरिमध्ये क्लेश वगैरेचा विचार करणे—

व्यासरामादिरूपेष्वनृषिविप्रत्वचिन्तनम् । कृष्णरामादिरूपेषु अन्तरस्य विचिन्तनम् ॥ ३,१२.

व्यास, राम यांसारख्या रूपांत ऋषी किंवा ब्राह्मण नसल्याचा विचार करणे; कृष्ण, राम यांसारख्या रूपांत अंतरात्म्याचा विचार करणे.

रामकृष्णादिरूपेषु अन्तरस्य विचिन्तनम् । रामकृष्णादिरूपेषु पराजयविचिन्तनम् ॥ ३,१२.

राम, कृष्ण यांसारख्या रूपांत अंतरात्म्याचा विचार करणे; राम, कृष्ण यांसारख्या रूपांत पराभवाचा विचार करणे.

सन्तानार्थं तु कृष्णे न शिवपूजादिचिन्तनम् । रामेण दुः खयुक्तेन लिङ्गस्य स्थापनं कृतम् ॥ ३,१२.

संततीसाठी कृष्णामध्ये शिवपूजेचा विचार करू नये; रामाने दुःखाने ग्रस्त होऊन लिंगाची स्थापना केली.

पञ्चधातुमये कृष्णे हरिरूपविचिन्तनम् । स्वयं व्यक्तस्थले चापि चिदानन्दत्वकल्पनम् ॥ ३,१२.

पंचधातूच्या कृष्णमूर्तीमध्ये हरिरूपाचा विचार करावा; तसेच स्वयंप्रकट स्थळी चैतन्य आणि आनंदस्वरूपाचा विचार करावा.

पितृमातृद्विजातीनां हरिरूपत्वचिन्तनम् । अस्वतन्त्रेण रुद्रेण हरेरैक्यदिचिन्तनम् ॥ ३,१२.

वडील, आई आणि ब्राह्मण यांच्यात हरिरूपाचा विचार करावा; स्वतंत्र नसलेल्या रुद्रामध्ये हरिसमत्वाचा विचार करावा.

विष्णोः सूर्येण साकं च अभेदा दिविचिन्तनम् । सर्वोत्तमः सूर्य एव विष्ण्वाद्यास्तस्य किङ्कराः ॥ ३,१२.

विष्णू आणि सूर्य यांच्यात अभेदाचा विचार करावा; सूर्यच सर्वश्रेष्ठ आहे, विष्णू व इतर सर्व त्याचे सेवक आहेत.

इत्यादिचिन्तनं दोषो हरिनिन्देति चोच्यते । अस्वयं व्यक्तिलिङ्गेषु अश्वत्थतुलसीषु च ॥ ३,१२.

अशा प्रकारचा विचार दोष आहे आणि तो हरिनिंदाच मानला जातो; स्वयंप्रकट लिंगांमध्ये, अश्वत्थ व तुळशीमध्येही.

शालग्रामं विहायैव नमनं ये प्रकुर्वते । ते सर्वे हरिनिन्दायामविकारिण एव हि ॥ ३,१२.

जे शाळग्राम सोडून नमस्कार करतात, ते सर्व हरिनिंदेतच स्थित राहतात.

मोक्षाधिकारिणो ये तु अज्ञानात्परमेश्वरम् । पार्थक्यनयनं येषु कुर्वन्ति यर्हि वा प्रभो ॥ ३,१२.

जे मोक्षाचे अधिकारी असूनही अज्ञानामुळे परमेश्वरात भेद मानतात, हे प्रभो, जेव्हा असे होते.

तर्हि तेषां हि कालेषु दुः खं याति न संशयः । अतः प्रार्थक्यनयनं ये कुर्वन्त्येषु सर्वदा ॥ ३,१२.

तेव्हा त्यांना त्या काळात दुःख येते, यात शंका नाही; म्हणून जे नेहमीच भेद करतात.

ते सर्वे त्वबुधा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा । अस्वयंव्यक्तलिङ्गेषु नमनं ये प्रकुर्वते ॥ ३,१२.

ते सर्व अज्ञानीच समजावेत; येथे विचार करण्याची गरज नाही; जे स्वयंप्रकट लिंगांमध्ये पूजा करतात.

ते सर्वे ह्यसुरा ज्ञेया नान्यथा तु कथञ्चन । विहाय शून्यमश्वत्थं नमनं ये प्रकुर्वते ॥ ३,१२.

ते सर्व असुरच समजावेत; कधीही अन्यथा नाही; जे रिकाम्या अश्वत्थ वृक्षाला सोडून पूजा करतात.

द्विमासहीनां तुलसीमप्रसूतां च गां नवाम् । ते सर्वे ह्यसुरा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,१२.

जे दोन महिने पूर्ण न झालेली तुळशी किंवा न वासरलेली गाय पूजतात, ते सर्व असुरच समजावेत; येथे विचार करण्याची गरज नाही.

गुल्माद्याश्च मनुष्यान्तास्ते ज्ञेया ब्रह्मबाहवः । अस्मच्छतायुः पर्यन्तमेक एव कलिः स्मृतः ॥ ३,१२.

गुल्म वगैरे झाडे ते माणसांपर्यंत सर्व ब्रह्माचे हात आहेत असे समजावे; आपल्याला शंभर वर्षांचे आयुष्य मिळेपर्यंत एकच कलियुग आहे असे मानले जाते.

कलौ संति कल्पमानं कलेरन्ते संति च । तस्मिन्दिने ब्रह्मरूपे गच्छन्ति च तमोन्तिकम् ॥ ३,१२.

कलियुगात, जे कलियुगाच्या शेवटी येतात, कलियुगाच्या शेवटी त्या दिवशी ते ब्रह्मरूपात व अंधकाराच्या प्रदेशात जातात.

तत्र स्थित्वा लोकमार्गं प्रतीक्षन्ते न संशयः । साधकैर्विष्णुकार्याणां वायुदासैः प्रपीडिताः ॥ ३,१२.

तेथे राहून, ते लोकमार्गाची वाट पाहतात, यात शंका नाही; विष्णूच्या कार्यांचे सेवक आणि वायूचे सेवक त्यांना त्रास देतात.

शतवर्षानन्तरं च सर्वेषां कलिना सह । वायोर्गदाप्रहारेण लिङ्गभङ्गो भविष्यति ॥ ३,१२.

शंभर वर्षांनंतर, कलियुगातील सर्वांसह, वायूच्या गदाप्रहाराने लिंगांचा नाश होईल.

तमोन्धं प्रविशन्त्येते तारतम्येन सर्वशः । तमस्यन्धेपि संसारे नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,१२.

ते सर्वजण टप्प्याटप्प्याने घन अंधकारात प्रवेश करतात; संसाराच्या अंधकारातही येथे विचार करण्याची गरज नाही.

सर्वेषामुत्तमोन्ते यः कलिरेव न संशयः । दूषको विष्णुभक्तानां तत्समो नास्ति सर्वदा ॥ ३,१२.

सर्वांत श्रेष्ठ काळीच आहे, यात काहीच शंका नाही. तो विष्णूभक्तांना भ्रष्ट करणारा आहे आणि त्याच्या तोडीचा कोणीही कधीच नाही.

संसारे वान्धतमसि सर्वत्र हरिदूषकः । मिथ्यादाने ज्ञानबुद्धिर्दुः खे च सुखबुद्धिमान् ॥ ३,१२.

संसाराच्या अंधारात सगळीकडे तो हरिची निंदा करतो. खोट्या मिळकतीत त्याला ज्ञानाचे भान असते आणि दुःखातही तो सुख असल्याचा समज करतो.

तस्मात्कलिसमो लोके शिवभक्तो न कुत्रचित् । दुर्योधनः स एवोक्तो दुः खानन्त्यस्वरूपवान् ॥ ३,१२.

म्हणून या जगात शंकरभक्त देखील काळीसारखा कधीच नाही. तोच दुर्योधन म्हणून ओळखला जातो, जो अत्यंत दुःखाचा मूर्तिमंत रूप आहे.

तस्माच्छतगुणांशेन कलिभार्या तु सर्वदा । अलक्ष्मीरिति विख्याता सा लोके मन्थरा स्मृता ॥ ३,१२.

त्यामुळे त्याची पत्नी नेहमीच त्याच्या शंभरपट गुणांनी युक्त आहे. ती अलक्ष्मी म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि लोकांत मंथरा म्हणून ओळखली जाते.

तस्माद्दशगुणांशोनो विप्रचित्तिस्तु सर्वदा । जरासंधः स एवोक्तः कालनेमिस्ततः परम् ॥ ३,१२.

त्यामुळे विप्रचित्ती नेहमीच त्याच्या दहाव्या भागाइतके गुण घेऊन आहे. तोच जरासंध म्हणून ओळखला जातो, त्यानंतर कालनेमि येतो.

तस्माच्छतगुणांशोनः स तु कंसेति विश्रुतः । तस्मात्पञ्चगुणैर्हीनौ मधुकैटभसंज्ञकौ ॥ ३,१२.

त्यामुळे कंस हा त्याच्या शंभराव्या भागाइतका गुणी म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्यानंतर मधु आणि कैटभ हे पाच भागांनी कमी आहेत.

तावेव हंसहिडंबकौ ज्ञेयौ तौ च जनार्दन । विप्रचित्तिसमो ज्ञेयो भौमो वै भूतले स्मृतः ॥ ३,१२.

हे जनार्दन, ते दोघे हंस आणि हिडिंबक म्हणून ओळखावेत. आणि पृथ्वीवर जो भौम आहे, तो विप्रचित्तीच्या तोडीचा मानावा.

तस्मादष्ट गुणैरुच्यो हरिण्यकशिषुः स्मृतः । तस्माच्च त्रिगुणैर्हीनो हिरण्याक्षो महासुरः ॥ ३,१२.

त्यामुळे हिरण्यकशिपू आठ भागांनी युक्त आहे असं म्हटलं जातं. त्याच्यापासून हिरण्याक्ष हा तीन भागांनी कमी असलेला महाअसुर आहे.