गरुडपुराणम्

सूर्योदये नास्ति यथा तमश्च तथाज्ञानं नास्तिनास्त्येव देव । करोम्यहं श्रवणं सर्वदैव हरिप्रीत्यर्थं निश्चतार्थं सतां हि ॥ ३,१२.

जसं सूर्य उगवल्यावर अंधार राहत नाही, तसंच, हे देव, माझ्यात अजिबात अज्ञान नाही; मी नेहमी हरिच्या आनंदासाठी, आणि सज्जनांसाठी, ठाम हेतूने ऐकतो.

शतजन्मगतानां त्वनृजूनां पूर्वमेव तु । अपरोक्षाभाव एव ह्यज्ञानं समुदीरितम् ॥ ३,१२.

जे सरळमार्गी नाहीत, त्यांना शंभर जन्म झाल्यावरही प्रत्यक्ष अनुभूती नसणं — ह्यालाच अज्ञान म्हणतात.

अपरोक्षानन्तरं तु नास्त्यज्ञानं न संशयः । शतजन्मसु देवेश अपरोक्षेण सर्वदा ॥ ३,१२.

पण प्रत्यक्ष अनुभूतीनंतर अज्ञान राहत नाही — याबद्दल शंका नाही; शंभर जन्म जरी झाले, तरी, हे देवाधिदेव, प्रत्यक्ष अनुभूती नेहमीच टिकते.

पूर्णज्ञानं ममास्त्येव नात्र कार्या विचारणा । शतजन्मसु पूर्वं तु परोक्षेण मम प्रभो ॥ ३,१२.

माझ्याकडे पूर्ण ज्ञान आहे — यावर विचार करण्याची गरज नाही; पण मागच्या शंभर जन्मांत, प्रभो, माझं ज्ञान अप्रत्यक्ष होतं.

पूर्णं ज्ञानं सदाप्यस्तीत्येवमाहुर्महर्षयः । संज्ञाजन्मगतायाश्च सरस्वत्या महाप्रभो ॥ ३,१२.

पूर्ण ज्ञान नेहमीच असतं — असं महर्षी सांगतात; आणि नावासकट जन्म घेणाऱ्या सरस्वतीलाही हेच लागू पडतं, हे महाप्रभो.

नाज्ञानं चिन्तनीयं हि ब्रह्माय्वोश्च देव हि । अत्र कश्चिद्विशेषोस्ति ज्ञातव्यस्तत्वमिच्छुभिः ॥ ३,१२.

देवा, ब्रह्मा किंवा माझ्याबद्दल अज्ञानाचा विचार करू नये; पण सत्य जाणू इच्छिणाऱ्यांसाठी येथे एक वेगळेपण आहे, ते समजून घ्यावे.

अवतारेषु भारत्याः कदाचिज्ज्ञानपूर्वकम् । सर्वदा ज्ञानरूपा सा सर्वदुःखविवर्जिता ॥ ३,१२.

भारतीच्या अवतारांमध्ये कधी कधी आधीच ज्ञान असते असे दिसते; पण ती नेहमीच ज्ञानस्वरूप आहे आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त आहे.

दैत्यानां मोहनार्थाय अंशे दुःखीव दृश्यते । तस्या दुःखादिकं किञ्चिन्नास्तिनास्त्येव सर्वथा ॥ ३,१२.

दैत्यांना भ्रमित करण्यासाठी ती कधी कधी दुःखी असल्यासारखी दिसते; पण प्रत्यक्षात तिच्यात कधीच दुःख किंवा तसे काहीही नाही.

अपरोक्षतिरोभाव ईषत्काले प्रदृश्यते । तावन्मात्रेण वाज्ञानं तस्यां नैवाहितं च यत् ॥ ३,१२.

कधी कधी थोड्या वेळासाठी प्रत्यक्ष लपवणूक दिसते; पण त्यामुळे तिच्यात कधीच अज्ञान निर्माण होत नाही.

मूलरूपे तु नास्त्येव भारत्या ज्ञानविस्मृतिः । भारत्यास्तु यथा नास्ति सरस्वत्यास्तु किं पुनः ॥ ३,१२.

मूळ रूपात भारतीला कधीच ज्ञान विसर पडत नाही; आणि भारतीला जसे नाही, तसे सरस्वतीला तर अजिबातच नाही.

अंशावतरणं नास्ति सरस्वत्याः कदाचन । अंशावतरणं नास्ति ममापि मधुसूदन ॥ ३,१२.

सरस्वतीचा कधीच अंशावतार होत नाही; आणि मधुसूदना, माझाही कधीच अंशावतार होत नाही.

तथैव ज्ञानमस्त्येव हरेर्नारायणस्य च । वायोरंशावतारोस्ति यथा मूले तथैव च ॥ ३,१२.

हरि आणि नारायण यांच्यात नेहमीच ज्ञान असते; पण वायूच्या बाबतीत, मूळ रूपात जसे अंशावतार होतात तसेच दिसतात.

बलज्ञानादिकं सर्वं चिन्तनीयं न संशयः । तथापि वायौ दृश्यन्ते बलज्ञानादिव्यक्तयः ॥ ३,१२.

बळ, ज्ञान वगैरे सर्व शक्तींचा विचार करावा यात शंका नाही; तरीही वायूमध्ये बळ आणि ज्ञान यांचे प्रकटीकरण दिसते.

अवतारेषु वायोस्तु सम्यक्शक्त्यात्मनास्ति हि । अपरोक्षतिरोभावौ नांशावतरणेष्वपि ॥ ३,१२.

वायूच्या अवतारांमध्ये पूर्ण शक्ती असते; पण प्रत्यक्ष लपवणूक किंवा अंशावतार होत नाहीत.

बलज्ञानादिकं यावन्मूलरूपे प्रदृश्यते । त्रेतायुगस्वरूपे च न दर्शयति तादृशम् ॥ ३,१२.

मूळ रूपात ज्या काळात बळ आणि ज्ञान दिसते, त्रेतायुगाच्या रूपात मात्र अशी गुणे दिसत नाहीत.

त्रेतायुगस्वरूपे च यादृक्चादर्शयत्प्रभो । द्वापरस्थे स्वरूपे तत्तद्दर्शयति तादृशम् । त्रेतायुगस्वरूपे च यादृक्चादर्शयत्प्रभो ॥ ३,१२.

त्रेतायुगाच्या रूपात प्रभूंनी जी गुणे दाखवली, तीच गुणे द्वापरयुगाच्या रूपातही तशीच दाखवतात, जशी त्रेतायुगात दाखवली.

द्वापरस्थे वायुरूपे यादृग्वा दर्शयत्प्रभुः । वायुः कलियुगे रूपे तद्दर्शयति तादृशम् ॥ ३,१२.

द्वापरयुगातील वायूच्या रूपात प्रभूंनी जी गुणे दाखवली, तीच गुणे वायू कलियुगाच्या रूपातही दाखवतो.

तथा दर्शयते वायुर्दैत्यानां मोहनाय च । अवतारेषु वायोश्च अन्तरं ये विदुः प्रभो ॥ ३,१२.

अशा प्रकारे वायू दैत्यांना भ्रमित करण्यासाठी स्वतःचे रूप दाखवतो; आणि वायूच्या अवतारांतील फरक जे जाणतात, हे प्रभो,

तेऽधं तमः प्रविशन्ते ते दैत्या न च ते सुराः । वायावप्यन्तरं नास्ति हरितत्त्वविनिर्णये ॥ ३,१२.

ते गडद अंधारात जातात—ते दैत्य आहेत, देव नाहीत; आणि हरितत्त्व समजताना वायूमध्येही काही फरक नाही.

निन्दां कुर्वन्ति ये विष्णोर्जिह्वाछेदं करोम्यहम् । तदर्थमेव वायोश्च अवतारः सदा भुवि ॥ ३,१२.

जे लोक विष्णूची निंदा करतात, त्यांची जीभ मी कापीन; आणि ह्याच कारणासाठी वायूचा अवतार नेहमी पृथ्वीवर होतो.

गुणपूर्णस्य विष्णोस्तु निर्गुणत्वविचिन्तनम् । जातानन्दादिपूर्णाङ्ख्यं सोहमित्यादिचिन्तनम् ॥ ३,१२.

सर्व गुणांनी परिपूर्ण असलेल्या विष्णूला निर्गुण समजणे, किंवा 'मीच तो आहे' असे विचार करणे—जो जन्मजात आनंद वगैरेने परिपूर्ण आहे—

चिदानन्दात्मके देहे उत्पत्त्यादिविचिन्तनम् । अच्छेद्याभेद्यगात्रेषु च्छेदभेदादिचिन्तनम् ॥ ३,१२.

चैतन्य आणि आनंदमय देहात उत्पत्ती वगैरेचा विचार करणे, किंवा न तुटणाऱ्या, न विभागता येणाऱ्या अंगांमध्ये तुटणे किंवा विभाग होणे असे समजणे—

देव्या नित्यावियोगिन्या वियोगादिविचिन्तनम् । क्लेशशोकादिशून्यस्य हरेः क्लेशादिचिन्तनम् ॥ ३,१२.

सदैव एकरूप असलेल्या देवीमध्ये वेगळेपणाचा विचार करणे, किंवा सर्व क्लेश व शोकापासून मुक्त असलेल्या हरिमध्ये क्लेश वगैरेचा विचार करणे—

व्यासरामादिरूपेष्वनृषिविप्रत्वचिन्तनम् । कृष्णरामादिरूपेषु अन्तरस्य विचिन्तनम् ॥ ३,१२.

व्यास, राम यांसारख्या रूपांत ऋषी किंवा ब्राह्मण नसल्याचा विचार करणे; कृष्ण, राम यांसारख्या रूपांत अंतरात्म्याचा विचार करणे.

रामकृष्णादिरूपेषु अन्तरस्य विचिन्तनम् । रामकृष्णादिरूपेषु पराजयविचिन्तनम् ॥ ३,१२.

राम, कृष्ण यांसारख्या रूपांत अंतरात्म्याचा विचार करणे; राम, कृष्ण यांसारख्या रूपांत पराभवाचा विचार करणे.

सन्तानार्थं तु कृष्णे न शिवपूजादिचिन्तनम् । रामेण दुः खयुक्तेन लिङ्गस्य स्थापनं कृतम् ॥ ३,१२.

संततीसाठी कृष्णामध्ये शिवपूजेचा विचार करू नये; रामाने दुःखाने ग्रस्त होऊन लिंगाची स्थापना केली.

पञ्चधातुमये कृष्णे हरिरूपविचिन्तनम् । स्वयं व्यक्तस्थले चापि चिदानन्दत्वकल्पनम् ॥ ३,१२.

पंचधातूच्या कृष्णमूर्तीमध्ये हरिरूपाचा विचार करावा; तसेच स्वयंप्रकट स्थळी चैतन्य आणि आनंदस्वरूपाचा विचार करावा.

पितृमातृद्विजातीनां हरिरूपत्वचिन्तनम् । अस्वतन्त्रेण रुद्रेण हरेरैक्यदिचिन्तनम् ॥ ३,१२.

वडील, आई आणि ब्राह्मण यांच्यात हरिरूपाचा विचार करावा; स्वतंत्र नसलेल्या रुद्रामध्ये हरिसमत्वाचा विचार करावा.

विष्णोः सूर्येण साकं च अभेदा दिविचिन्तनम् । सर्वोत्तमः सूर्य एव विष्ण्वाद्यास्तस्य किङ्कराः ॥ ३,१२.

विष्णू आणि सूर्य यांच्यात अभेदाचा विचार करावा; सूर्यच सर्वश्रेष्ठ आहे, विष्णू व इतर सर्व त्याचे सेवक आहेत.