गरुडपुराणम्

तथाप्यहं कामहीनो हि नित्यं रुद्रादयः कामवन्तो यतोतः । शरीरिणस्ते बहिरर्थभावा अज्ञानवन्तोऽपि च संस्मृताः खग ॥ ३,१२.

तरीही मी नेहमीच कामनारहित आहे, पण रुद्र वगैरे इतरांना इच्छा असतात. कारण ते देहधारी आहेत, त्यांना बाह्य वस्तूंची आसक्ती असते आणि त्यांना अज्ञानाचंही मानलं जातं, हे पक्षिराज.

स्वदारभोगे केवलां प्रीतिमेवं हरेरेवं सर्वदाहं करोति । स्तम्बास्त्रादीन्धारियिष्ये सदैव विष्णोः प्रीत्यर्थं नैव गात्रार्थमेव ॥ ३,१२.

माझ्या पत्नीबरोबरच्या आनंदात मी नेहमी फक्त हरिच्या आनंदासाठीच वागतो; विष्णूच्या आनंदासाठी मी खांद्यावर खांब वगैरेही उचलायला तयार असतो, पण कधीच स्वतःच्या देहासाठी नाही.

नित्यानन्दादन्यकामो न मेस्ति अतः सदा बहिरर्थैश्च शून्यः । ममापि भार्या बहिरर्थशून्या अमूढभावा मूढवतीव दृश्यते ॥ ३,१२.

शाश्वत आनंदाशिवाय मला दुसऱ्या कुठल्याही गोष्टीची इच्छा नाही; म्हणून मी नेहमी बाह्य वस्तूंना दूर ठेवतो. माझी पत्नीही बाह्य वस्तूंपासून मुक्त आहे, तिचं मन स्वच्छ आहे, जरी ती बाहेरून अज्ञानी वाटते.

अमूढभूता ज्ञानिनां सर्वदैव तथाज्ञानां ज्ञानहीनेति भाति । यावज्ज्ञानं चास्ति मे वास्तुदेव तावज्ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति ॥ ३,१२.

ती ज्ञानी लोकांमध्ये नेहमी समजूतदार दिसते, आणि अज्ञानी लोकांमध्ये तिला ज्ञान नाही असं वाटतं; माझ्याकडे ज्या काळात खरं ज्ञान आहे, त्याच काळात वासुदेवाकडेही ज्ञान असतं.

यावज्ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति तावज्ज्ञानं ज्ञानवतामृजूनाम् । क्रमेणैवाज्ञानिनां वानृजूनामस्पष्टरूपो ज्ञानगतो विशेषः ॥ ३,१२.

वासुदेवाकडे ज्या काळात ज्ञान आहे, त्याच काळात सरळमार्गी लोकांनाही ज्ञान असतं; पण अज्ञानी आणि वाईट लोकांमध्ये हे ज्ञानाचं वेगळेपण हळूहळू अस्पष्ट होतं.

सौरिप्रकाशे च यथैव दर्शनं तथा मम ज्ञानगतो विशेषः । दीपप्रकाशे च यथैव दर्शनं तथा ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति ॥ ३,१२.

जसं सूर्यप्रकाशात सर्व काही स्पष्ट दिसतं, तसंच माझ्या ज्ञानाचंही वेगळेपण आहे; आणि जसं दिव्याच्या प्रकाशात दिसतं, तसंच वासुदेवाचं ज्ञान आहे.

अस्पष्टपरूपा न्यूनता ह्यस्ति वायौ तथा ज्ञानं नैव संचिन्तनीयम् । एतादृशी ज्ञानशक्तिर्मुरारेर्वाय्वादीनां मोक्षपर्यन्तमस्ति ॥ ३,१२.

जसं वाऱ्यात स्पष्टता आणि पूर्णता नसते, तसं ज्ञानही तसंच समजू नये; मुरारिची ही ज्ञानशक्ती वारा वगैरे सर्वांना मुक्तीपर्यंत पोहोचते.

ज्ञानं त्वृजूनां मोक्षकालेपि पञ्चवाय्वादीनां प्रलयेनाद्रादीर्न । वायोर्मम प्रलये सृष्टिकाले तथा गायत्र्या नास्तिनास्त्येव मोहः ॥ ३,१२.

मुक्तीच्या वेळी सरळमार्गी लोकांचं ज्ञान कधीच नष्ट होत नाही, आणि पंचवायू वगैरेचंही प्रलयाच्या वेळी नाहीसं होत नाही; वाऱ्याचा प्रलय किंवा सृष्टीच्या वेळी मला किंवा गायत्रीला कधीच मोह येत नाही.

गायत्रीवद्भारत्या देवदेव ज्ञातव्यमेवं हरितत्त्ववेदिभिः । ममाज्ञानं दृश्यते यत्र कुत्र दैत्यादीनां मोहनार्थ सदैव ॥ ३,१२.

गायत्री आणि भारतीप्रमाणेच, हे देवाधिदेव, हरितत्त्व जाणणाऱ्यांनी हे असंच समजावं; माझं अज्ञान जिथे जिथे दिसतं, तिथे ते नेहमी दैत्य वगैरेना फसवण्यासाठीच असतं.

तेन प्रीतिर्देवदेवस्य विष्णोर्भविष्यतीत्येव विनिश्चितात्मा । प्रश्रादिकं त्वज्ञवत्सर्वदैवं करिष्येहं मोहनायाधमानाम् ॥ ३,१२.

म्हणून, विष्णूचा आनंद नक्कीच मिळेल — ही माझी ठाम भावना आहे; पण मी नेहमी अज्ञानीसारखं नम्रपणे वागेन, वाईट लोकांना फसवण्यासाठी.

सूर्योदये नास्ति यथा तमश्च तथाज्ञानं नास्तिनास्त्येव देव । करोम्यहं श्रवणं सर्वदैव हरिप्रीत्यर्थं निश्चतार्थं सतां हि ॥ ३,१२.

जसं सूर्य उगवल्यावर अंधार राहत नाही, तसंच, हे देव, माझ्यात अजिबात अज्ञान नाही; मी नेहमी हरिच्या आनंदासाठी, आणि सज्जनांसाठी, ठाम हेतूने ऐकतो.

शतजन्मगतानां त्वनृजूनां पूर्वमेव तु । अपरोक्षाभाव एव ह्यज्ञानं समुदीरितम् ॥ ३,१२.

जे सरळमार्गी नाहीत, त्यांना शंभर जन्म झाल्यावरही प्रत्यक्ष अनुभूती नसणं — ह्यालाच अज्ञान म्हणतात.

अपरोक्षानन्तरं तु नास्त्यज्ञानं न संशयः । शतजन्मसु देवेश अपरोक्षेण सर्वदा ॥ ३,१२.

पण प्रत्यक्ष अनुभूतीनंतर अज्ञान राहत नाही — याबद्दल शंका नाही; शंभर जन्म जरी झाले, तरी, हे देवाधिदेव, प्रत्यक्ष अनुभूती नेहमीच टिकते.

पूर्णज्ञानं ममास्त्येव नात्र कार्या विचारणा । शतजन्मसु पूर्वं तु परोक्षेण मम प्रभो ॥ ३,१२.

माझ्याकडे पूर्ण ज्ञान आहे — यावर विचार करण्याची गरज नाही; पण मागच्या शंभर जन्मांत, प्रभो, माझं ज्ञान अप्रत्यक्ष होतं.

पूर्णं ज्ञानं सदाप्यस्तीत्येवमाहुर्महर्षयः । संज्ञाजन्मगतायाश्च सरस्वत्या महाप्रभो ॥ ३,१२.

पूर्ण ज्ञान नेहमीच असतं — असं महर्षी सांगतात; आणि नावासकट जन्म घेणाऱ्या सरस्वतीलाही हेच लागू पडतं, हे महाप्रभो.

नाज्ञानं चिन्तनीयं हि ब्रह्माय्वोश्च देव हि । अत्र कश्चिद्विशेषोस्ति ज्ञातव्यस्तत्वमिच्छुभिः ॥ ३,१२.

देवा, ब्रह्मा किंवा माझ्याबद्दल अज्ञानाचा विचार करू नये; पण सत्य जाणू इच्छिणाऱ्यांसाठी येथे एक वेगळेपण आहे, ते समजून घ्यावे.

अवतारेषु भारत्याः कदाचिज्ज्ञानपूर्वकम् । सर्वदा ज्ञानरूपा सा सर्वदुःखविवर्जिता ॥ ३,१२.

भारतीच्या अवतारांमध्ये कधी कधी आधीच ज्ञान असते असे दिसते; पण ती नेहमीच ज्ञानस्वरूप आहे आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त आहे.

दैत्यानां मोहनार्थाय अंशे दुःखीव दृश्यते । तस्या दुःखादिकं किञ्चिन्नास्तिनास्त्येव सर्वथा ॥ ३,१२.

दैत्यांना भ्रमित करण्यासाठी ती कधी कधी दुःखी असल्यासारखी दिसते; पण प्रत्यक्षात तिच्यात कधीच दुःख किंवा तसे काहीही नाही.

अपरोक्षतिरोभाव ईषत्काले प्रदृश्यते । तावन्मात्रेण वाज्ञानं तस्यां नैवाहितं च यत् ॥ ३,१२.

कधी कधी थोड्या वेळासाठी प्रत्यक्ष लपवणूक दिसते; पण त्यामुळे तिच्यात कधीच अज्ञान निर्माण होत नाही.

मूलरूपे तु नास्त्येव भारत्या ज्ञानविस्मृतिः । भारत्यास्तु यथा नास्ति सरस्वत्यास्तु किं पुनः ॥ ३,१२.

मूळ रूपात भारतीला कधीच ज्ञान विसर पडत नाही; आणि भारतीला जसे नाही, तसे सरस्वतीला तर अजिबातच नाही.

अंशावतरणं नास्ति सरस्वत्याः कदाचन । अंशावतरणं नास्ति ममापि मधुसूदन ॥ ३,१२.

सरस्वतीचा कधीच अंशावतार होत नाही; आणि मधुसूदना, माझाही कधीच अंशावतार होत नाही.

तथैव ज्ञानमस्त्येव हरेर्नारायणस्य च । वायोरंशावतारोस्ति यथा मूले तथैव च ॥ ३,१२.

हरि आणि नारायण यांच्यात नेहमीच ज्ञान असते; पण वायूच्या बाबतीत, मूळ रूपात जसे अंशावतार होतात तसेच दिसतात.

बलज्ञानादिकं सर्वं चिन्तनीयं न संशयः । तथापि वायौ दृश्यन्ते बलज्ञानादिव्यक्तयः ॥ ३,१२.

बळ, ज्ञान वगैरे सर्व शक्तींचा विचार करावा यात शंका नाही; तरीही वायूमध्ये बळ आणि ज्ञान यांचे प्रकटीकरण दिसते.

अवतारेषु वायोस्तु सम्यक्शक्त्यात्मनास्ति हि । अपरोक्षतिरोभावौ नांशावतरणेष्वपि ॥ ३,१२.

वायूच्या अवतारांमध्ये पूर्ण शक्ती असते; पण प्रत्यक्ष लपवणूक किंवा अंशावतार होत नाहीत.

बलज्ञानादिकं यावन्मूलरूपे प्रदृश्यते । त्रेतायुगस्वरूपे च न दर्शयति तादृशम् ॥ ३,१२.

मूळ रूपात ज्या काळात बळ आणि ज्ञान दिसते, त्रेतायुगाच्या रूपात मात्र अशी गुणे दिसत नाहीत.

त्रेतायुगस्वरूपे च यादृक्चादर्शयत्प्रभो । द्वापरस्थे स्वरूपे तत्तद्दर्शयति तादृशम् । त्रेतायुगस्वरूपे च यादृक्चादर्शयत्प्रभो ॥ ३,१२.

त्रेतायुगाच्या रूपात प्रभूंनी जी गुणे दाखवली, तीच गुणे द्वापरयुगाच्या रूपातही तशीच दाखवतात, जशी त्रेतायुगात दाखवली.

द्वापरस्थे वायुरूपे यादृग्वा दर्शयत्प्रभुः । वायुः कलियुगे रूपे तद्दर्शयति तादृशम् ॥ ३,१२.

द्वापरयुगातील वायूच्या रूपात प्रभूंनी जी गुणे दाखवली, तीच गुणे वायू कलियुगाच्या रूपातही दाखवतो.

तथा दर्शयते वायुर्दैत्यानां मोहनाय च । अवतारेषु वायोश्च अन्तरं ये विदुः प्रभो ॥ ३,१२.

अशा प्रकारे वायू दैत्यांना भ्रमित करण्यासाठी स्वतःचे रूप दाखवतो; आणि वायूच्या अवतारांतील फरक जे जाणतात, हे प्रभो,

तेऽधं तमः प्रविशन्ते ते दैत्या न च ते सुराः । वायावप्यन्तरं नास्ति हरितत्त्वविनिर्णये ॥ ३,१२.

ते गडद अंधारात जातात—ते दैत्य आहेत, देव नाहीत; आणि हरितत्त्व समजताना वायूमध्येही काही फरक नाही.