गरुडपुराणम्

अहं विजानामि रमाप्रसादात्तव प्रसादाच्च गुणान्सदैव । स्वयोग्यभूताञ्छ्रुतिषूक्तान् गुणांश्च कांश्चिद्विजानाति हरेर्न कश्चित् ॥ ३,१२.

लक्ष्मीच्या आणि तुझ्या कृपेने मी नेहमी तुझे गुण जाणतो. पण वेदांमध्ये स्वतःला योग्य म्हणून सांगितलेले सर्व गुणही, हरिचे पूर्णपणे कुणालाही माहीत नाहीत.

तव प्रसादाच्च मम प्रसादात्कालान्तरे तांश्च जानाति शेषः । दुष्कर्मलेशान्न तिरोहितान् गुणान्यानेव पूर्वं विदितान् स्वयोग्यान् ॥ ३,१२.

तुझ्या आणि माझ्या कृपेने, दुसऱ्या वेळी शेषही हे गुण जाणतो. पण ज्या गुणांवर वाईट कर्माचा लवलेशही पडला आहे, ते नाही; फक्त पूर्वी ओळखलेले आणि स्वतःला योग्य असलेलेच तो जाणतो.

तानेव ज्ञात्वा पुनरेव शेषस्तिरो हितांल्लब्धगुणस्ततः स्मृतः । सदा स्वयोग्यांश्च हरेर्गुणांश्च उमापतिश्चापि तव प्रसादात् ॥ ३,१२.

तेच गुण ओळखून, पुन्हा शेष लपलेले गुण प्राप्त करतो आणि मग त्याला ते गुण लाभले आहेत असं म्हटलं जातं. आणि तुझ्या कृपेने, उमापतीही नेहमीच स्वतःला योग्य असलेले हरिचे गुण जाणतो.

यदा विजानाति हरे मुरारे अप्राप्तलब्धेति तदोच्यते हरः । ममापि लोकं च यदा मुरारे तदा विजानाति तव स्वरूपम् ॥ ३,१२.

हे मुरारी, जेव्हा हरा पूर्वी न मिळालेलं ज्ञान प्राप्त करतो, तेव्हा त्याला ते मिळालं असं म्हणतात. आणि जेव्हा तो माझं लोक जाणतो, तेव्हा तो तुझं खरं स्वरूप जाणतो.

गोविन्द नित्याव्यय चित्सुपूर्ण तव प्रसादान्नास्ति शतेषु तन्मम। येये हि देवाश्च शरीरधारिणस्ते ज्ञानहीना विषयेषु निष्ठाः ॥ ३,१२.

गोविंदा, तू नित्य, अविनाशी आणि पूर्ण चेतनेने भरलेला आहेस. तुझ्या कृपेने, मला ते (ज्ञान) शंभर जन्मातही मिळत नाही. आणि ज्या देवांना शरीर आहे, ते विषयांमध्येच रमलेले, ज्ञानहीन असतात.

येये देवा विषयेषु निष्ठास्तेते देवा बहिरर्थभावाः । येये देवा बहिरर्थभावा मोक्षादन्ये प्रलपन्तः सदैव ॥ ३,१२.

जे देव विषयांमध्ये स्थिर आहेत, ते बाह्य गोष्टींमध्येच गुंतलेले असतात. आणि जे बाह्य गोष्टींमध्ये गुंतलेले देव आहेत, ते नेहमीच मुक्तीपासून वेगळे राहून निरर्थक बोलत असतात.

तव स्वरूपे च जगत्स्वरूपे तवासमानं नास्ति विष्णो सदैव । यतस्तव प्राकृतो नास्ति देहो यतो ज्ञानं नास्ति नास्त्येव नित्यम् ॥ ३,१२.

हे विष्णू, तुझ्या आणि जगाच्या खऱ्या स्वरूपात कधीच तुझ्यापेक्षा वेगळं किंवा कमी असं काही नाही. कारण तुझं शरीर कधीच प्रकृतिक नाही आणि तुझ्यात अज्ञानाचा लवलेशही नाही – तो कधीच नसतो.

पूर्णानन्दज्ञानदेहोऽपि नित्यं सदा शरीरी भाष्यते भक्तिमद्भिः । यतस्तव प्राकृतो नास्ति देहो ह्यतोपि नित्यमशरीरीति च स्मृतः ॥ ३,१२.

तुझं स्वरूप पूर्ण आनंद आणि ज्ञानाचं असलं, तरी भक्तजन नेहमी तुला देहधारीच म्हणतात. कारण तुझा देह हा नैसर्गिक किंवा भौतिक नाही, म्हणून तुला कायम देहरहित असंही म्हटलं जातं.

नतोऽहं सर्वदास्मिञ्शरीरेऽहंममेत्यभिमानेन शून्यः । अत्तोऽप्यहं त्वशरीरी सदैव तथैव नित्यं बहिरर्थैश्च शून्यः ॥ ३,१२.

मी नेहमी नम्र राहतो, पण या देहात 'मी' आणि 'माझं' असा अभिमान नाही. म्हणून मी देखील नेहमी देहरहित आहे आणि बाह्य वस्तूंशी कधीच जोडलेला नाही.

स्वभोगभार्यासत्यलोकादिभोगः स्वयोग्यभोगो वस्त्रमाल्यादिभोगः । एते हि सर्वे बहिरर्थसंज्ञकाः नैसर्गकामाः सर्वदा मे हि विष्णो ॥ ३,१२.

स्वतःच्या पत्नीबरोबरचा आनंद, स्वर्गलोकातील सुखं, वस्त्रं-माळा यांसारख्या गोष्टींचा उपभोग — या सगळ्या बाह्य वस्तूंच्या श्रेणीत येतात आणि या नेहमीच माझ्यासाठी नैसर्गिक इच्छा असतात, हे विष्णू.

तथाप्यहं कामहीनो हि नित्यं रुद्रादयः कामवन्तो यतोतः । शरीरिणस्ते बहिरर्थभावा अज्ञानवन्तोऽपि च संस्मृताः खग ॥ ३,१२.

तरीही मी नेहमीच कामनारहित आहे, पण रुद्र वगैरे इतरांना इच्छा असतात. कारण ते देहधारी आहेत, त्यांना बाह्य वस्तूंची आसक्ती असते आणि त्यांना अज्ञानाचंही मानलं जातं, हे पक्षिराज.

स्वदारभोगे केवलां प्रीतिमेवं हरेरेवं सर्वदाहं करोति । स्तम्बास्त्रादीन्धारियिष्ये सदैव विष्णोः प्रीत्यर्थं नैव गात्रार्थमेव ॥ ३,१२.

माझ्या पत्नीबरोबरच्या आनंदात मी नेहमी फक्त हरिच्या आनंदासाठीच वागतो; विष्णूच्या आनंदासाठी मी खांद्यावर खांब वगैरेही उचलायला तयार असतो, पण कधीच स्वतःच्या देहासाठी नाही.

नित्यानन्दादन्यकामो न मेस्ति अतः सदा बहिरर्थैश्च शून्यः । ममापि भार्या बहिरर्थशून्या अमूढभावा मूढवतीव दृश्यते ॥ ३,१२.

शाश्वत आनंदाशिवाय मला दुसऱ्या कुठल्याही गोष्टीची इच्छा नाही; म्हणून मी नेहमी बाह्य वस्तूंना दूर ठेवतो. माझी पत्नीही बाह्य वस्तूंपासून मुक्त आहे, तिचं मन स्वच्छ आहे, जरी ती बाहेरून अज्ञानी वाटते.

अमूढभूता ज्ञानिनां सर्वदैव तथाज्ञानां ज्ञानहीनेति भाति । यावज्ज्ञानं चास्ति मे वास्तुदेव तावज्ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति ॥ ३,१२.

ती ज्ञानी लोकांमध्ये नेहमी समजूतदार दिसते, आणि अज्ञानी लोकांमध्ये तिला ज्ञान नाही असं वाटतं; माझ्याकडे ज्या काळात खरं ज्ञान आहे, त्याच काळात वासुदेवाकडेही ज्ञान असतं.

यावज्ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति तावज्ज्ञानं ज्ञानवतामृजूनाम् । क्रमेणैवाज्ञानिनां वानृजूनामस्पष्टरूपो ज्ञानगतो विशेषः ॥ ३,१२.

वासुदेवाकडे ज्या काळात ज्ञान आहे, त्याच काळात सरळमार्गी लोकांनाही ज्ञान असतं; पण अज्ञानी आणि वाईट लोकांमध्ये हे ज्ञानाचं वेगळेपण हळूहळू अस्पष्ट होतं.

सौरिप्रकाशे च यथैव दर्शनं तथा मम ज्ञानगतो विशेषः । दीपप्रकाशे च यथैव दर्शनं तथा ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति ॥ ३,१२.

जसं सूर्यप्रकाशात सर्व काही स्पष्ट दिसतं, तसंच माझ्या ज्ञानाचंही वेगळेपण आहे; आणि जसं दिव्याच्या प्रकाशात दिसतं, तसंच वासुदेवाचं ज्ञान आहे.

अस्पष्टपरूपा न्यूनता ह्यस्ति वायौ तथा ज्ञानं नैव संचिन्तनीयम् । एतादृशी ज्ञानशक्तिर्मुरारेर्वाय्वादीनां मोक्षपर्यन्तमस्ति ॥ ३,१२.

जसं वाऱ्यात स्पष्टता आणि पूर्णता नसते, तसं ज्ञानही तसंच समजू नये; मुरारिची ही ज्ञानशक्ती वारा वगैरे सर्वांना मुक्तीपर्यंत पोहोचते.

ज्ञानं त्वृजूनां मोक्षकालेपि पञ्चवाय्वादीनां प्रलयेनाद्रादीर्न । वायोर्मम प्रलये सृष्टिकाले तथा गायत्र्या नास्तिनास्त्येव मोहः ॥ ३,१२.

मुक्तीच्या वेळी सरळमार्गी लोकांचं ज्ञान कधीच नष्ट होत नाही, आणि पंचवायू वगैरेचंही प्रलयाच्या वेळी नाहीसं होत नाही; वाऱ्याचा प्रलय किंवा सृष्टीच्या वेळी मला किंवा गायत्रीला कधीच मोह येत नाही.

गायत्रीवद्भारत्या देवदेव ज्ञातव्यमेवं हरितत्त्ववेदिभिः । ममाज्ञानं दृश्यते यत्र कुत्र दैत्यादीनां मोहनार्थ सदैव ॥ ३,१२.

गायत्री आणि भारतीप्रमाणेच, हे देवाधिदेव, हरितत्त्व जाणणाऱ्यांनी हे असंच समजावं; माझं अज्ञान जिथे जिथे दिसतं, तिथे ते नेहमी दैत्य वगैरेना फसवण्यासाठीच असतं.

तेन प्रीतिर्देवदेवस्य विष्णोर्भविष्यतीत्येव विनिश्चितात्मा । प्रश्रादिकं त्वज्ञवत्सर्वदैवं करिष्येहं मोहनायाधमानाम् ॥ ३,१२.

म्हणून, विष्णूचा आनंद नक्कीच मिळेल — ही माझी ठाम भावना आहे; पण मी नेहमी अज्ञानीसारखं नम्रपणे वागेन, वाईट लोकांना फसवण्यासाठी.

सूर्योदये नास्ति यथा तमश्च तथाज्ञानं नास्तिनास्त्येव देव । करोम्यहं श्रवणं सर्वदैव हरिप्रीत्यर्थं निश्चतार्थं सतां हि ॥ ३,१२.

जसं सूर्य उगवल्यावर अंधार राहत नाही, तसंच, हे देव, माझ्यात अजिबात अज्ञान नाही; मी नेहमी हरिच्या आनंदासाठी, आणि सज्जनांसाठी, ठाम हेतूने ऐकतो.

शतजन्मगतानां त्वनृजूनां पूर्वमेव तु । अपरोक्षाभाव एव ह्यज्ञानं समुदीरितम् ॥ ३,१२.

जे सरळमार्गी नाहीत, त्यांना शंभर जन्म झाल्यावरही प्रत्यक्ष अनुभूती नसणं — ह्यालाच अज्ञान म्हणतात.

अपरोक्षानन्तरं तु नास्त्यज्ञानं न संशयः । शतजन्मसु देवेश अपरोक्षेण सर्वदा ॥ ३,१२.

पण प्रत्यक्ष अनुभूतीनंतर अज्ञान राहत नाही — याबद्दल शंका नाही; शंभर जन्म जरी झाले, तरी, हे देवाधिदेव, प्रत्यक्ष अनुभूती नेहमीच टिकते.

पूर्णज्ञानं ममास्त्येव नात्र कार्या विचारणा । शतजन्मसु पूर्वं तु परोक्षेण मम प्रभो ॥ ३,१२.

माझ्याकडे पूर्ण ज्ञान आहे — यावर विचार करण्याची गरज नाही; पण मागच्या शंभर जन्मांत, प्रभो, माझं ज्ञान अप्रत्यक्ष होतं.

पूर्णं ज्ञानं सदाप्यस्तीत्येवमाहुर्महर्षयः । संज्ञाजन्मगतायाश्च सरस्वत्या महाप्रभो ॥ ३,१२.

पूर्ण ज्ञान नेहमीच असतं — असं महर्षी सांगतात; आणि नावासकट जन्म घेणाऱ्या सरस्वतीलाही हेच लागू पडतं, हे महाप्रभो.

नाज्ञानं चिन्तनीयं हि ब्रह्माय्वोश्च देव हि । अत्र कश्चिद्विशेषोस्ति ज्ञातव्यस्तत्वमिच्छुभिः ॥ ३,१२.

देवा, ब्रह्मा किंवा माझ्याबद्दल अज्ञानाचा विचार करू नये; पण सत्य जाणू इच्छिणाऱ्यांसाठी येथे एक वेगळेपण आहे, ते समजून घ्यावे.

अवतारेषु भारत्याः कदाचिज्ज्ञानपूर्वकम् । सर्वदा ज्ञानरूपा सा सर्वदुःखविवर्जिता ॥ ३,१२.

भारतीच्या अवतारांमध्ये कधी कधी आधीच ज्ञान असते असे दिसते; पण ती नेहमीच ज्ञानस्वरूप आहे आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त आहे.

दैत्यानां मोहनार्थाय अंशे दुःखीव दृश्यते । तस्या दुःखादिकं किञ्चिन्नास्तिनास्त्येव सर्वथा ॥ ३,१२.

दैत्यांना भ्रमित करण्यासाठी ती कधी कधी दुःखी असल्यासारखी दिसते; पण प्रत्यक्षात तिच्यात कधीच दुःख किंवा तसे काहीही नाही.

अपरोक्षतिरोभाव ईषत्काले प्रदृश्यते । तावन्मात्रेण वाज्ञानं तस्यां नैवाहितं च यत् ॥ ३,१२.

कधी कधी थोड्या वेळासाठी प्रत्यक्ष लपवणूक दिसते; पण त्यामुळे तिच्यात कधीच अज्ञान निर्माण होत नाही.