गरुडपुराणम्

तं विचारयितुं ब्रह्मा पद्मनाडीं विवेश ह ॥ ३,११.

हे जाणून घेण्यासाठी ब्रह्मा कमळाच्या देठात गेला.

श्रीगरुडमहापुराणम् १२ श्रीकृष्ण उवाच । नाडीं समाविश्य महानुभावः श्रीविष्णुभक्तो त्वथ पुष्करस्थः । विचारयामास गुरुं स्वमूलं नारायणं निर्गुणमद्वितीयम् ॥ ३,१२.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मग, कमळावर असलेला, विष्णूभक्त आणि महान आत्मा, त्या देठात गेला आणि आपल्या मूळाचा, निर्गुण, अद्वितीय नारायणाचा विचार करू लागला.

एतावता हरिभक्तस्य तस्याप्यच्छिन्नभक्तस्य चतुर्मुखस्य । विचारकाले च विचिन्तनीयो ह्यज्ञानलेशस्तु खगेश्वरेश्वर ॥ ३,१२.

हे पक्षीराज, त्या चार मुख असलेल्या, हरिप्रेमी ब्रह्मासाठीही, शोध घेताना थोडं अज्ञान असतंच.

यथास्ति विष्णोर्मनः सङ्कल्प एव तथैव सोपि प्रकरोति नित्यम् । आलोचने तस्य सदास्ति भूमन्स्वयोग्यतामनतिक्रम्य चैव ॥ ३,१२.

जसं विष्णूच्या मनात फक्त संकल्प असतो, तसंच तो नेहमी करतो; त्याच्या विचारात, त्याच्या पात्रतेनुसारच ज्ञान टिकून असतं.

हरेः स्वरूपे च तथा प्रपञ्चः स्वस्मिन्स्वरूपे च खगास्ति ज्ञानम् । यथापि नित्यं परिचारवारि च अज्ञातवद्दृश्यते विष्णुना च ॥ ३,१२.

हरीच्या खऱ्या स्वरूपात आणि जगातही, ज्ञान त्याच्या स्वरूपातच असतं; पण जसा सेवक नेहमी सेवा करतो, तसा विष्णू जणू अज्ञात आहे असं भासतं.

हरेः प्रीत्यर्थं कुरुतेऽसौ कदाच्चित्तत्रापि कश्चिद्विशेषोऽस्ति वीन्द्र । शृणुष्व सम्यङ्निगृहीतचित्तो यथा प्रोवाच स विजानाति देवः ॥ ३,१२.

हरीला आनंद देण्यासाठी तो वागत असतो; कधी कधी, हे पक्षीराज, तिथे काही वेगळेपण असतं. मन एकाग्र करून नीट ऐक, त्या देवाने कसं सांगितलं आणि समजलं.

सदा त्वदोषं प्रविशेषैश्च मुक्तवेदास्तथा वा पविजानन्ति नित्यम् । तस्य स्वरूपं न तथा हरिं च स्वयोग्यतामनतिक्रम्य वेधाः ॥ ३,१२.

नेहमी दोषरहित आणि विशेष असलेल्या मुक्त वेदांनाही, त्याचं आणि हरीचं खरं स्वरूप पूर्णपणे कळत नाही, कारण ते आपल्या पात्रतेपलीकडे जात नाहीत.

हरेः स्वरूपं न विजानाति सर्वं स्वयोग्यरूपं सर्वदा वेत्ति विष्णोः । तत्राज्ञानं नास्ति किञ्चिद्द्विजेन्द्र यावत्स्वरूपं च तथैव लक्ष्म्याः ॥ ३,१२.

तो हरीचं पूर्ण स्वरूप जाणत नाही; तो नेहमी आपल्या पात्रतेनुसारच जाणतो, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण. तिथे अज्ञान नाही, जसं लक्ष्मीच्या स्वरूपातही नाही.

वेधा न जानाति कुतस्तदन्ये तयोः स्वरूपं न विजानाति सर्वम् । तथापि वेदानेकदेशेन वेद जानाति लक्ष्मीर्हरिरूपं च यावत् ॥ ३,१२.

ब्रह्मालाही माहीत नाही—तर इतरांना कसं कळेल? त्या दोघांचं पूर्ण स्वरूप कुणालाच माहीत नाही. तरीही, वेद जिथपर्यंत लक्ष्मी आणि हरी प्रकट करतात, तितकंच जाणतात.

तावन्न जानाति विधिः खगेन्द्र ज्ञाने विधातुश्च स्वयोग्यभूते । अतो विरिञ्चस्य न चिन्तनीयो ह्यज्ञानलेशः क्वापि देशे च काले ॥ ३,१२.

हे पक्षीराज, तो क्षण येईपर्यंत सृष्टीकर्ता आपल्याला योग्य असं ज्ञान नसताना काहीच जाणत नाही. म्हणून ब्रह्मदेवामध्ये कधीही, कुठेही अज्ञानाचा किंचितही लवलेश आहे असं समजू नये.

नाडीं समाविश्य तदा विरिञ्चो न वेद नारायणमेकवच्च । तदाऽशृणोत्तं कमलासनं प्रभुस्तपस्तप द्व्यक्षरं सादरेण ॥ ३,१२.

त्या वेळी, नाडीमधून प्रवेश केल्यावर, ब्रह्मदेवाला एकमेव नारायणाचं ज्ञान नव्हतं. तेव्हा कमलावर बसलेल्या प्रभूने आदराने 'तप, तप' हे दोन अक्षरी शब्द ऐकले.

अभिप्रायं तस्य सम्यग्विदित्त्वा तपः कुरु त्वं हरितुष्ट्यर्थमेव । तपोऽकरोद्धरिपादैक निष्ठो हरेः प्रीत्यर्थं दिव्यसहस्रवर्षम् ॥ ३,१२.

त्याचा हेतू पूर्णपणे समजून, 'फक्त हरिच्या प्रसन्नतेसाठी तप कर' असं सांगितलं. मग हरिपादांमध्ये एकनिष्ठ राहून, ब्रह्मदेवाने हरिच्या आनंदासाठी दिव्य हजार वर्षं तप केलं.

ततो हरिः प्रादुरासीत्खगेन्द्र वरं दातुं भक्तवरस्य दिव्यम् । सदा विष्णुं देवदेवो ददर्श चतुर्भुजं तं जलजायताक्षम् ॥ ३,१२.

मग, पक्षीराज, भक्तावर कृपा करण्यासाठी हरि प्रकट झाला. ब्रह्मदेव नेहमीच देवांचा देव, चार भुजांचा, कमळासारख्या डोळ्यांचा विष्णू पाहत असे.

श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभिकौस्तुभं संपश्यन्तं सुप्रसन्नार्द्रदृष्ट्या । दृष्ट्वा हरिं ब्रह्म नारायणं च पुरः स्थितं भक्तवश्यं दयालुम् ॥ ३,१२.

त्याने श्रीवत्सचं चिन्ह, गळ्यात शोभणारा कौस्तुभ मणी आणि अत्यंत प्रसन्न, करुणामय दृष्टीने पाहणारा हरि, नारायण, भक्तांच्या अधीन आणि दयाळू असा समोर उभा असलेला पाहिला.

समर्चयामास महाविभूत्या भक्त्या हरेः पादतीर्थं दधार । अस्तौन्महाभागवतप्रधानो हरिं गुरुं भक्तिविवर्धितात्मा ॥ ३,१२.

महान ऐश्वर्य आणि भक्तीने ब्रह्मदेवाने हरिपादोदकाची पूजा केली. मोठ्या भक्तांमध्ये श्रेष्ठ असलेला, भक्तीने मन भरून गेलेला ब्रह्मदेवाने गुरुरूप हरिचं स्तवन केलं.

ब्रह्मोवाच । रमेश लोकेश जगन्निवास तव स्वरूपं न विजानाति देवी । तव प्रसादात्सुविजानाति देवी गुणान्वेदोक्तान्सर्वदा वीन्द्र सर्वान् ॥ ३,१२.

ब्रह्मा म्हणाला: लक्ष्मीपती, लोकांचे स्वामी, विश्वाचे निवासस्थान, तुझं खरं स्वरूप देवीला देखील माहीत नाही. पण तुझ्या कृपेने, हे देवेंद्र, ती नेहमी वेदात सांगितलेली तुझी सर्व गुणं ओळखते.

तथापि सा न विजानाति देवी साकल्येनाशेषितः सद्गुणांश्च । यद्यप्यनुक्तं पञ्चभिर्नास्ति वेदैस्तथापि देवेऽत्र विशेष आस्ते ॥ ३,१२.

तरीही, देवी तुला पूर्णपणे ओळखू शकत नाही, किंवा तुझे सर्व सद्गुणही जाणू शकत नाही. जरी पाचही वेदांनी ते स्पष्ट सांगितले नाही, तरीही, देवा, इथे एक वेगळेपण आहे.

तत्त्वेच्छवः प्रविजानन्ति नित्यं वेदे सूक्तान्क्वाप्यनुक्तांश्च सर्वान् । आदौ जानन्त्यत्र वेदा मुरारे ऋगादयः सुष्ठु चत्वार एव ॥ ३,१२.

जे सत्य जाणू इच्छितात, ते नेहमी वेदांमधून सर्व सूक्तं – जरी काही न सांगितलेली असली तरी – जाणतात. सुरुवातीला ऋग्वेद वगैरे चारही वेद, हे मुरारी, तुला उत्तम प्रकारे जाणतात.

वेदा ह्येते वेदयन्तीति देव तथा पुराणं भारतं पञ्चरात्रम् । क्रमादितो विचिन्त्य सा विष्णुगुणान्स्वयोग्यान्सदा विजानाति रमापि देवी ॥ ३,१२.

हे देवा, हेच वेद आहेत; तसेच पुराण, महाभारत आणि पाञ्चरात्र. योग्य क्रमाने विचार करून, लक्ष्मी नेहमीच विष्णूचे आपल्याला योग्य असलेले गुण ओळखते.

विशेषतो ह्युक्तगुणा नृगादिषु स्वयोग्यभूतान्संविजानाति देवी । सामान्यतः प्रविजानाति देवी हरेर्गुणान्न विशेषाच्च नित्यम् ॥ ३,१२.

विशेषतः, देवी वेदांतील स्तोत्रांमध्ये सांगितलेले, स्वतःला योग्य असलेले गुण ओळखते. सर्वसाधारणपणे ती हरिचे गुण जाणते, पण नेहमीच सगळे तपशीलवार जाणत नाही.

अहं विजानामि रमाप्रसादात्तव प्रसादाच्च गुणान्सदैव । स्वयोग्यभूताञ्छ्रुतिषूक्तान् गुणांश्च कांश्चिद्विजानाति हरेर्न कश्चित् ॥ ३,१२.

लक्ष्मीच्या आणि तुझ्या कृपेने मी नेहमी तुझे गुण जाणतो. पण वेदांमध्ये स्वतःला योग्य म्हणून सांगितलेले सर्व गुणही, हरिचे पूर्णपणे कुणालाही माहीत नाहीत.

तव प्रसादाच्च मम प्रसादात्कालान्तरे तांश्च जानाति शेषः । दुष्कर्मलेशान्न तिरोहितान् गुणान्यानेव पूर्वं विदितान् स्वयोग्यान् ॥ ३,१२.

तुझ्या आणि माझ्या कृपेने, दुसऱ्या वेळी शेषही हे गुण जाणतो. पण ज्या गुणांवर वाईट कर्माचा लवलेशही पडला आहे, ते नाही; फक्त पूर्वी ओळखलेले आणि स्वतःला योग्य असलेलेच तो जाणतो.

तानेव ज्ञात्वा पुनरेव शेषस्तिरो हितांल्लब्धगुणस्ततः स्मृतः । सदा स्वयोग्यांश्च हरेर्गुणांश्च उमापतिश्चापि तव प्रसादात् ॥ ३,१२.

तेच गुण ओळखून, पुन्हा शेष लपलेले गुण प्राप्त करतो आणि मग त्याला ते गुण लाभले आहेत असं म्हटलं जातं. आणि तुझ्या कृपेने, उमापतीही नेहमीच स्वतःला योग्य असलेले हरिचे गुण जाणतो.

यदा विजानाति हरे मुरारे अप्राप्तलब्धेति तदोच्यते हरः । ममापि लोकं च यदा मुरारे तदा विजानाति तव स्वरूपम् ॥ ३,१२.

हे मुरारी, जेव्हा हरा पूर्वी न मिळालेलं ज्ञान प्राप्त करतो, तेव्हा त्याला ते मिळालं असं म्हणतात. आणि जेव्हा तो माझं लोक जाणतो, तेव्हा तो तुझं खरं स्वरूप जाणतो.

गोविन्द नित्याव्यय चित्सुपूर्ण तव प्रसादान्नास्ति शतेषु तन्मम। येये हि देवाश्च शरीरधारिणस्ते ज्ञानहीना विषयेषु निष्ठाः ॥ ३,१२.

गोविंदा, तू नित्य, अविनाशी आणि पूर्ण चेतनेने भरलेला आहेस. तुझ्या कृपेने, मला ते (ज्ञान) शंभर जन्मातही मिळत नाही. आणि ज्या देवांना शरीर आहे, ते विषयांमध्येच रमलेले, ज्ञानहीन असतात.

येये देवा विषयेषु निष्ठास्तेते देवा बहिरर्थभावाः । येये देवा बहिरर्थभावा मोक्षादन्ये प्रलपन्तः सदैव ॥ ३,१२.

जे देव विषयांमध्ये स्थिर आहेत, ते बाह्य गोष्टींमध्येच गुंतलेले असतात. आणि जे बाह्य गोष्टींमध्ये गुंतलेले देव आहेत, ते नेहमीच मुक्तीपासून वेगळे राहून निरर्थक बोलत असतात.

तव स्वरूपे च जगत्स्वरूपे तवासमानं नास्ति विष्णो सदैव । यतस्तव प्राकृतो नास्ति देहो यतो ज्ञानं नास्ति नास्त्येव नित्यम् ॥ ३,१२.

हे विष्णू, तुझ्या आणि जगाच्या खऱ्या स्वरूपात कधीच तुझ्यापेक्षा वेगळं किंवा कमी असं काही नाही. कारण तुझं शरीर कधीच प्रकृतिक नाही आणि तुझ्यात अज्ञानाचा लवलेशही नाही – तो कधीच नसतो.

पूर्णानन्दज्ञानदेहोऽपि नित्यं सदा शरीरी भाष्यते भक्तिमद्भिः । यतस्तव प्राकृतो नास्ति देहो ह्यतोपि नित्यमशरीरीति च स्मृतः ॥ ३,१२.

तुझं स्वरूप पूर्ण आनंद आणि ज्ञानाचं असलं, तरी भक्तजन नेहमी तुला देहधारीच म्हणतात. कारण तुझा देह हा नैसर्गिक किंवा भौतिक नाही, म्हणून तुला कायम देहरहित असंही म्हटलं जातं.

नतोऽहं सर्वदास्मिञ्शरीरेऽहंममेत्यभिमानेन शून्यः । अत्तोऽप्यहं त्वशरीरी सदैव तथैव नित्यं बहिरर्थैश्च शून्यः ॥ ३,१२.

मी नेहमी नम्र राहतो, पण या देहात 'मी' आणि 'माझं' असा अभिमान नाही. म्हणून मी देखील नेहमी देहरहित आहे आणि बाह्य वस्तूंशी कधीच जोडलेला नाही.