गरुडपुराणम्

तस्मात्तद्वास्तवं नास्ति ब्रह्मवाय्वोः खगेश्वर । स्वप्नावस्थायाः सदृशी ह्यवस्था सुप्तिसंज्ञिका ॥ ३,११.

म्हणूनच, ब्रह्मा आणि वायू यांचं खरं अस्तित्व नाही, पक्षीराज; झोपेची जी अवस्था आहे, ती स्वप्नासारखीच आहे.

ब्रह्मण्यमुख्यया वृत्त्या ह्यस्तीत्येवं निबोध मे । अतो न वास्तवमिदमङ्गीकार्यं खगेश्वर ॥ ३,११.

ब्रह्माच्या मुख्य कार्यामुळेच त्याचं अस्तित्व मानलं जातं, हे माझ्याकडून समजून घे; म्हणूनच, पक्षीराज, हे खरं आहे असं स्वीकारू नये.

वास्तवं ये विजानन्ति तेषां नित्यं धनं तपः । श्रीगरुड उवाच । सुप्तिस्त्वज्ञानकार्यत्वात्सुप्तिर्नास्तीत्युदीरिता ॥ ३,११.

जे खरं जाणतात, त्यांच्यासाठी धन आणि तपश्चर्या कायमची असते. श्री गरुड म्हणाले: झोप ही अज्ञानामुळे निर्माण होते म्हणून ती नाही असं सांगितलं जातं.

यदा हि कारणं चास्ति तदा कार्यमिति प्रभो । इत्यभिप्रायगर्भेण त्वं समाधास्य ते यदि ॥ ३,११.

जेव्हा कारण असतं, तेव्हा परिणामही असतो, प्रभो; जर तू असं मनाशी धरून हे ठरवलं, तर—

तर्हि तस्य महाभाग कथं ब्रूहि भयादिकम् । भयादिकं ह्यस्तु नाम का वास्माकं क्षतिर्भवेत् ॥ ३,११.

मग, महाभागा, भीती वगैरे कशी निर्माण होते ते सांग; भीती असो, पण त्याने आपल्याला काय नुकसान होईल?

एवमुक्तस्तु गोविन्दोब्रवीत्तत्रापि कारणम् । भयं त्वज्ञानकार्यं स्यात्कार्याकारणमत्र हि ॥ ३,११.

असं विचारल्यावर, गोविंद म्हणाले: तिथेही कारण असतं; भीती ही अज्ञानामुळे निर्माण होते, कारण इथे परिणामाला कारण नाही.

प्रीयते मत्वा ब्रह्म तस्मात्सुप्तिश्च तत्र हि । अज्ञादिकं यदि ब्रह्म तस्य न स्यात्कथञ्चन ॥ ३,११.

ब्रह्माचा विचार केल्यावर मन प्रसन्न होतं; म्हणूनच तिथे झोप असते. जर ब्रह्म अज्ञानासारखं असतं, तर असं कधीच झालं नसतं.

कथं सुखी प्रदृश्येत न कथञ्चित्करिष्यति । कथं वा मुक्तिपर्यन्तं ज्ञानव्यक्तिर्वदस्व मे ॥ ३,११.

मग माणूस कसा सुखी राहील किंवा काही करेल? आणि ज्ञानाचं प्रकट होणं मुक्तीपर्यंत कसं चालू राहतं, ते सांग.

यद्यज्ञानं तस्य सत्यं न स्यात्तर्हि महाप्रभो । अत्यादरात्कथं ब्रह्मञ्छ्रवणं कुरुते वद ॥ ३,११.

जर त्याच्यात अज्ञान खरंच असतं, तर, महाप्रभो, ब्रह्म मोठ्या आदराने ऐकायला कसं तयार झालं असतं, ते सांग.

इति तस्य वचः श्रुत्वा कृष्णो वचनमब्रवीत् । भयं च वास्तवं तस्य न जानीहि महामते ॥ ३,११.

त्याचं बोलणं ऐकून कृष्ण म्हणाले: हे महाबुद्धिमान, त्याच्यासाठी भीती खरं नाही, हे जाण.

दृश्यते मद्भयं तस्य हरिप्रीत्यर्थमेव च । भयाकामवतीवानमुवास्तवमीरितम् ॥ ३,११.

त्याला माझी भीती वाटते असं दिसतं, आणि हरिच्या आनंदासाठीही; पण भीती, इच्छा यांसारखीच, खरी नाही असं सांगितलं जातं.

प्राप्तप्राब्धलेशस्त तस्य नास्ति खगेश्वर । दुः खाज्ञानादिकं किञ्चित्कथं तस्मिन् भविष्यति ॥ ३,११.

हे पक्षीराज, ज्याने आपल्या नशिबात असलेलं थोडं जरी फळ मिळवलं, त्याला दुःख, अज्ञान किंवा असं काहीच लागत नाही; त्याच्यात अशी काही गोष्ट कशी असेल?

विष्णोराज्ञानुसारेण भयायानुकरोत्यसौ । तेन प्रीणाति च हरिस्तस्य नास्त्यत्र संशयः ॥ ३,११.

तो विष्णूच्या आज्ञेने, भीतीपोटी वागत असतो; त्यामुळे तो हरिला संतुष्ट करतो—याबद्दल काहीच शंका नाही.

शृणोति सततं ब्रह्मा न चिन्त्यात्तावताज्ञता । कदाचिद्दृश्यते ब्रह्मा दुः खी न च खगेश्वर ॥ ३,११.

ब्रह्मा नेहमी ऐकतो, पण विचार करत नाही; म्हणून इथे अज्ञान मानू नये. कधी कधी ब्रह्मा दुःखी दिसतो, पण खरोखर तसं नसतं, हे पक्षीराज.

यद्ब्रह्म च न जानीयाद्धरिप्रीत्यर्थमेव च । दुः खिवद्दृश्यते ब्रह्मा आज्ञानां मोहनाय च ॥ ३,११.

जर ब्रह्माला काही माहीत नसेल, तर ते फक्त हरिला आनंद देण्यासाठी असतं; अज्ञ लोकांना फसवण्यासाठी ब्रह्मा जणू दुःखी दिसतो.

योग्यतामनतिक्रम्य यावज्ज्ञानं च तिष्ठति । ब्रह्मणस्तावदेवास्ति नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,११.

जितकी त्याची पात्रता आहे, तितकं ज्ञान ब्रह्माजवळ असतं; यापेक्षा जास्त विचार करण्याची गरज नाही.

ज्ञानस्य व्यक्तता नाम विद्यमानस्य चादरात् । ज्ञानस्यासादनं चैव ज्ञानव्यक्तिरिति स्मृता ॥ ३,११.

ज्ञान प्रकट झालं, आदराने त्याचं स्वागत केलं आणि ते मिळवलं—यालाच ज्ञान प्रकट होणं असं म्हणतात.

अतो ज्ञानादिकं नास्ति ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । पद्माद्धिरण्म याज्जातो ब्रह्मा तु चतुराननः ॥ ३,११.

म्हणूनच ब्रह्मा, जो सर्वांचा कर्ता आहे, त्याच्यात अज्ञान वगैरे काहीच नाही; चार मुख असलेला ब्रह्मा सोन्याच्या अंड्यातून उगवलेल्या कमळातून जन्मला.

सर्वदाऽलोचनायुक्तस्तेन स्वालोचनं कृतम् । अज्ञानां मोहनार्थाय हरिप्रीत्यर्थमेव च ॥ ३,११.

तो नेहमी विचार करणारा आहे, म्हणून त्याचं स्वतःचं मनन केलं जातं—अज्ञ लोकांना फसवण्यासाठी आणि हरिला आनंद देण्यासाठी.

संकल्पोपि तथैवास्ति न ह्यज्ञानात्कृतस्तथा । को वा मां सृष्टवानत्र इति ह्यालोच्य स प्रभुः ॥ ३,११.

त्याच्यात संकल्प असतो, पण तो अज्ञानामुळे होत नाही; 'इथे मला कोणी निर्माण केलं?' असा विचार तो प्रभू करतो.

तं विचारयितुं ब्रह्मा पद्मनाडीं विवेश ह ॥ ३,११.

हे जाणून घेण्यासाठी ब्रह्मा कमळाच्या देठात गेला.

श्रीगरुडमहापुराणम् १२ श्रीकृष्ण उवाच । नाडीं समाविश्य महानुभावः श्रीविष्णुभक्तो त्वथ पुष्करस्थः । विचारयामास गुरुं स्वमूलं नारायणं निर्गुणमद्वितीयम् ॥ ३,१२.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मग, कमळावर असलेला, विष्णूभक्त आणि महान आत्मा, त्या देठात गेला आणि आपल्या मूळाचा, निर्गुण, अद्वितीय नारायणाचा विचार करू लागला.

एतावता हरिभक्तस्य तस्याप्यच्छिन्नभक्तस्य चतुर्मुखस्य । विचारकाले च विचिन्तनीयो ह्यज्ञानलेशस्तु खगेश्वरेश्वर ॥ ३,१२.

हे पक्षीराज, त्या चार मुख असलेल्या, हरिप्रेमी ब्रह्मासाठीही, शोध घेताना थोडं अज्ञान असतंच.

यथास्ति विष्णोर्मनः सङ्कल्प एव तथैव सोपि प्रकरोति नित्यम् । आलोचने तस्य सदास्ति भूमन्स्वयोग्यतामनतिक्रम्य चैव ॥ ३,१२.

जसं विष्णूच्या मनात फक्त संकल्प असतो, तसंच तो नेहमी करतो; त्याच्या विचारात, त्याच्या पात्रतेनुसारच ज्ञान टिकून असतं.

हरेः स्वरूपे च तथा प्रपञ्चः स्वस्मिन्स्वरूपे च खगास्ति ज्ञानम् । यथापि नित्यं परिचारवारि च अज्ञातवद्दृश्यते विष्णुना च ॥ ३,१२.

हरीच्या खऱ्या स्वरूपात आणि जगातही, ज्ञान त्याच्या स्वरूपातच असतं; पण जसा सेवक नेहमी सेवा करतो, तसा विष्णू जणू अज्ञात आहे असं भासतं.

हरेः प्रीत्यर्थं कुरुतेऽसौ कदाच्चित्तत्रापि कश्चिद्विशेषोऽस्ति वीन्द्र । शृणुष्व सम्यङ्निगृहीतचित्तो यथा प्रोवाच स विजानाति देवः ॥ ३,१२.

हरीला आनंद देण्यासाठी तो वागत असतो; कधी कधी, हे पक्षीराज, तिथे काही वेगळेपण असतं. मन एकाग्र करून नीट ऐक, त्या देवाने कसं सांगितलं आणि समजलं.

सदा त्वदोषं प्रविशेषैश्च मुक्तवेदास्तथा वा पविजानन्ति नित्यम् । तस्य स्वरूपं न तथा हरिं च स्वयोग्यतामनतिक्रम्य वेधाः ॥ ३,१२.

नेहमी दोषरहित आणि विशेष असलेल्या मुक्त वेदांनाही, त्याचं आणि हरीचं खरं स्वरूप पूर्णपणे कळत नाही, कारण ते आपल्या पात्रतेपलीकडे जात नाहीत.

हरेः स्वरूपं न विजानाति सर्वं स्वयोग्यरूपं सर्वदा वेत्ति विष्णोः । तत्राज्ञानं नास्ति किञ्चिद्द्विजेन्द्र यावत्स्वरूपं च तथैव लक्ष्म्याः ॥ ३,१२.

तो हरीचं पूर्ण स्वरूप जाणत नाही; तो नेहमी आपल्या पात्रतेनुसारच जाणतो, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण. तिथे अज्ञान नाही, जसं लक्ष्मीच्या स्वरूपातही नाही.

वेधा न जानाति कुतस्तदन्ये तयोः स्वरूपं न विजानाति सर्वम् । तथापि वेदानेकदेशेन वेद जानाति लक्ष्मीर्हरिरूपं च यावत् ॥ ३,१२.

ब्रह्मालाही माहीत नाही—तर इतरांना कसं कळेल? त्या दोघांचं पूर्ण स्वरूप कुणालाच माहीत नाही. तरीही, वेद जिथपर्यंत लक्ष्मी आणि हरी प्रकट करतात, तितकंच जाणतात.