गरुडपुराणम्

एवं स्तुतो हरिः कृष्णो सुप्रबुद्धोऽपि सर्बदा । उद्वुद्धवन्महा विष्णुरभूदज्ञपरीक्षया ॥ ३,११.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, हरीकृष्ण कायम जागृत असूनही, ज्ञानाची परीक्षा घेण्यासाठी जणू झोपेत गेला, हे श्रेष्ठ पक्ष्या.

तस्य नाभेरभूत्पद्मं सौवर्णं भुवनाश्रयम् । तत्प्राकृतं च विज्ञेयं भूदेवी त्वभिमानिनी ॥ ३,११.

त्याच्या नाभीतून एक सुवर्ण कमळ उत्पन्न झालं, जे सर्व लोकांचं आधार आहे. ते प्रकृतिक मानावं; भूमिदेवीने त्याच्याशी स्वतःला एकरूप केलं.

अनन्तसूर्यवच्चैव प्रकाशकरमीरितम् । चिदानन्दमयो विष्णुस्तस्माद्भिन्नो न संशयः ॥ ३,११.

जसा अनंत सूर्य प्रकाश पसरवतो, तसंच ते कमळही तेज पसरवत होतं. चैतन्य आणि आनंदमय असा विष्णू त्यापासून वेगळा आहे—यात शंका नाही.

विष्णोः स्वरूपभूतं च ये विजानन्ति ते नराः । ते यान्ति ह्यधरं लोकं तथा तत्संगिसंगिनः ॥ ३,११.

जे लोक विष्णूंच्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखतात, आणि जे अशा लोकांच्या संगतीत राहतात, ते सर्व खालच्या लोकांत जातात.

किरीटादिकवच्चैव ज्ञातव्यं च खगेश्वर । किरीटाद्या अपि हरेर्द्विधा संति न संशयः ॥ ३,११.

पक्षीराज, जसा किरीट वगैरे दागिने आहेत, तसंच जाणावं, हरिचे किरीट वगैरेही दोन प्रकारचे असतात, यात काहीच शंका नाही.

स्वरूपा ह्यस्वरूपाश्च स्वस्वरूपनि दर्शने । गृहीता इति विज्ञेया न स्वरूपाः खगेश्वर ॥ ३,११.

खरं स्वरूप आणि नकली स्वरूप असे दोन प्रकार असतात; आपलं खरं स्वरूप जसं दिसतं, ते खरं नसून, ते फक्त घेतलेलं रूप आहे, हे समजावं, पक्षीराज.

भ्माण्डं ह्यसृजत्तत्र सर्वलोकविधायकम् । प्रलये मुक्तिहीनश्च सुप्त इत्युच्यते बुधः ॥ ३,११.

त्याने तिथे सर्व लोकांची निर्मिती करणारे ब्रह्मांड निर्माण केले; प्रलयाच्या वेळी ज्याला मुक्ती नाही, त्याला ज्ञानी लोक 'झोपलेला' असं म्हणतात.

तस्य समिवस्त्रिवं च न ज्ञातव्या खगेश्वर । प्रलयोपि महाभाग ब्रह्मवाय्वोर्न चास्ति हि ॥ ३,११.

त्याचं खरं स्वरूप ओळखता येत नाही, पक्षीराज; प्रलयाच्या वेळीही, महाभाग, ब्रह्मा आणि वायू यांचं खरं अस्तित्व राहत नाही.

वृत्तिरूपं परं ज्ञानं पाद्यार्घ्यं नात्र संशयः । इन्द्रियाणामुपरतिः सुप्तिरित्युच्यते बुधैः ॥ ३,११.

इंद्रियांची निवृत्ती म्हणजेच ज्ञानाचं श्रेष्ठ रूप, आणि पाय धुणं किंवा अर्घ्य अर्पण करणं असं समजावं, यात शंका नाही; इंद्रियांची विश्रांती म्हणजे झोप, असं ज्ञानी लोक म्हणतात.

ब्रह्मवाय्वोश्च पासग्नि वास्तवं स्यात्खगेश्वर । कथं तर्हि तयोर्वर्ते ह्यविलत्यत्वमुच्यते ॥ ३,११.

पक्षीराज, ब्रह्मा आणि वायू यांचं खरं अस्तित्व दोरी आणि अग्नी सारखं आहे; मग त्यांच्या अस्तित्वाला नसणं असं का म्हणतात, हे सांग.

तस्मात्तद्वास्तवं नास्ति ब्रह्मवाय्वोः खगेश्वर । स्वप्नावस्थायाः सदृशी ह्यवस्था सुप्तिसंज्ञिका ॥ ३,११.

म्हणूनच, ब्रह्मा आणि वायू यांचं खरं अस्तित्व नाही, पक्षीराज; झोपेची जी अवस्था आहे, ती स्वप्नासारखीच आहे.

ब्रह्मण्यमुख्यया वृत्त्या ह्यस्तीत्येवं निबोध मे । अतो न वास्तवमिदमङ्गीकार्यं खगेश्वर ॥ ३,११.

ब्रह्माच्या मुख्य कार्यामुळेच त्याचं अस्तित्व मानलं जातं, हे माझ्याकडून समजून घे; म्हणूनच, पक्षीराज, हे खरं आहे असं स्वीकारू नये.

वास्तवं ये विजानन्ति तेषां नित्यं धनं तपः । श्रीगरुड उवाच । सुप्तिस्त्वज्ञानकार्यत्वात्सुप्तिर्नास्तीत्युदीरिता ॥ ३,११.

जे खरं जाणतात, त्यांच्यासाठी धन आणि तपश्चर्या कायमची असते. श्री गरुड म्हणाले: झोप ही अज्ञानामुळे निर्माण होते म्हणून ती नाही असं सांगितलं जातं.

यदा हि कारणं चास्ति तदा कार्यमिति प्रभो । इत्यभिप्रायगर्भेण त्वं समाधास्य ते यदि ॥ ३,११.

जेव्हा कारण असतं, तेव्हा परिणामही असतो, प्रभो; जर तू असं मनाशी धरून हे ठरवलं, तर—

तर्हि तस्य महाभाग कथं ब्रूहि भयादिकम् । भयादिकं ह्यस्तु नाम का वास्माकं क्षतिर्भवेत् ॥ ३,११.

मग, महाभागा, भीती वगैरे कशी निर्माण होते ते सांग; भीती असो, पण त्याने आपल्याला काय नुकसान होईल?

एवमुक्तस्तु गोविन्दोब्रवीत्तत्रापि कारणम् । भयं त्वज्ञानकार्यं स्यात्कार्याकारणमत्र हि ॥ ३,११.

असं विचारल्यावर, गोविंद म्हणाले: तिथेही कारण असतं; भीती ही अज्ञानामुळे निर्माण होते, कारण इथे परिणामाला कारण नाही.

प्रीयते मत्वा ब्रह्म तस्मात्सुप्तिश्च तत्र हि । अज्ञादिकं यदि ब्रह्म तस्य न स्यात्कथञ्चन ॥ ३,११.

ब्रह्माचा विचार केल्यावर मन प्रसन्न होतं; म्हणूनच तिथे झोप असते. जर ब्रह्म अज्ञानासारखं असतं, तर असं कधीच झालं नसतं.

कथं सुखी प्रदृश्येत न कथञ्चित्करिष्यति । कथं वा मुक्तिपर्यन्तं ज्ञानव्यक्तिर्वदस्व मे ॥ ३,११.

मग माणूस कसा सुखी राहील किंवा काही करेल? आणि ज्ञानाचं प्रकट होणं मुक्तीपर्यंत कसं चालू राहतं, ते सांग.

यद्यज्ञानं तस्य सत्यं न स्यात्तर्हि महाप्रभो । अत्यादरात्कथं ब्रह्मञ्छ्रवणं कुरुते वद ॥ ३,११.

जर त्याच्यात अज्ञान खरंच असतं, तर, महाप्रभो, ब्रह्म मोठ्या आदराने ऐकायला कसं तयार झालं असतं, ते सांग.

इति तस्य वचः श्रुत्वा कृष्णो वचनमब्रवीत् । भयं च वास्तवं तस्य न जानीहि महामते ॥ ३,११.

त्याचं बोलणं ऐकून कृष्ण म्हणाले: हे महाबुद्धिमान, त्याच्यासाठी भीती खरं नाही, हे जाण.

दृश्यते मद्भयं तस्य हरिप्रीत्यर्थमेव च । भयाकामवतीवानमुवास्तवमीरितम् ॥ ३,११.

त्याला माझी भीती वाटते असं दिसतं, आणि हरिच्या आनंदासाठीही; पण भीती, इच्छा यांसारखीच, खरी नाही असं सांगितलं जातं.

प्राप्तप्राब्धलेशस्त तस्य नास्ति खगेश्वर । दुः खाज्ञानादिकं किञ्चित्कथं तस्मिन् भविष्यति ॥ ३,११.

हे पक्षीराज, ज्याने आपल्या नशिबात असलेलं थोडं जरी फळ मिळवलं, त्याला दुःख, अज्ञान किंवा असं काहीच लागत नाही; त्याच्यात अशी काही गोष्ट कशी असेल?

विष्णोराज्ञानुसारेण भयायानुकरोत्यसौ । तेन प्रीणाति च हरिस्तस्य नास्त्यत्र संशयः ॥ ३,११.

तो विष्णूच्या आज्ञेने, भीतीपोटी वागत असतो; त्यामुळे तो हरिला संतुष्ट करतो—याबद्दल काहीच शंका नाही.

शृणोति सततं ब्रह्मा न चिन्त्यात्तावताज्ञता । कदाचिद्दृश्यते ब्रह्मा दुः खी न च खगेश्वर ॥ ३,११.

ब्रह्मा नेहमी ऐकतो, पण विचार करत नाही; म्हणून इथे अज्ञान मानू नये. कधी कधी ब्रह्मा दुःखी दिसतो, पण खरोखर तसं नसतं, हे पक्षीराज.

यद्ब्रह्म च न जानीयाद्धरिप्रीत्यर्थमेव च । दुः खिवद्दृश्यते ब्रह्मा आज्ञानां मोहनाय च ॥ ३,११.

जर ब्रह्माला काही माहीत नसेल, तर ते फक्त हरिला आनंद देण्यासाठी असतं; अज्ञ लोकांना फसवण्यासाठी ब्रह्मा जणू दुःखी दिसतो.

योग्यतामनतिक्रम्य यावज्ज्ञानं च तिष्ठति । ब्रह्मणस्तावदेवास्ति नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,११.

जितकी त्याची पात्रता आहे, तितकं ज्ञान ब्रह्माजवळ असतं; यापेक्षा जास्त विचार करण्याची गरज नाही.

ज्ञानस्य व्यक्तता नाम विद्यमानस्य चादरात् । ज्ञानस्यासादनं चैव ज्ञानव्यक्तिरिति स्मृता ॥ ३,११.

ज्ञान प्रकट झालं, आदराने त्याचं स्वागत केलं आणि ते मिळवलं—यालाच ज्ञान प्रकट होणं असं म्हणतात.

अतो ज्ञानादिकं नास्ति ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । पद्माद्धिरण्म याज्जातो ब्रह्मा तु चतुराननः ॥ ३,११.

म्हणूनच ब्रह्मा, जो सर्वांचा कर्ता आहे, त्याच्यात अज्ञान वगैरे काहीच नाही; चार मुख असलेला ब्रह्मा सोन्याच्या अंड्यातून उगवलेल्या कमळातून जन्मला.

सर्वदाऽलोचनायुक्तस्तेन स्वालोचनं कृतम् । अज्ञानां मोहनार्थाय हरिप्रीत्यर्थमेव च ॥ ३,११.

तो नेहमी विचार करणारा आहे, म्हणून त्याचं स्वतःचं मनन केलं जातं—अज्ञ लोकांना फसवण्यासाठी आणि हरिला आनंद देण्यासाठी.