गरुडपुराणम्

एतासां हननं नैव प्रार्थयामः सदा हरे । अस्ति प्रतिनृषु ब्रह्म प्रकृती द्वे व्यवस्थिते ॥ ३,११.

'हे हरी, आम्ही या स्त्रियांचा नाश कधीच इच्छित नाही. सर्व प्राण्यांमध्ये दोन प्रकृती निश्चितपणे आहेत.'

एका तु नित्यसंसारा त्वजशब्दाभिधायिका । द्वितीया तु तमोऽपोह्या अजशब्दाभिधायिका ॥ ३,११.

त्यातील एक सतत जन्ममरणाचा प्रवास देणारी आहे, जिला 'अज' असं म्हणतात; दुसरी, जी काळोखासारखी टाळावी अशी आहे, तिलाही 'अज' असं नाव आहे.

अत एव त्वजे ज्येष्ठे इति लोके प्रकीर्तिते । सुखदुः खप्रदा चैव अपरा दुः खदैव तु ॥ ३,११.

म्हणूनच, लोकांत ज्येष्ठ तीच म्हणतात; ती सुख-दुःख दोन्ही देते, तर हीन फक्त दुःखच देते.

मोक्षाधिकारिणामेव ज्ञानैश्वर्यादयो गणाः । तेषामाच्छादिका होका तमोङ्गा सा प्रकीर्तिता ॥ ३,११.

मुक्तीच्या पात्रांसाठीच ज्ञान, ऐश्वर्य वगैरे गुण आहेत. त्यांना झाकणारी जी आहे, तिला अज्ञानाची, काळोखाची शक्ती म्हणतात.

जीवं प्रति महाविष्णुं पाह्याच्छादयति प्रभो । सा परा प्रकृतिर्ज्ञेया परमाच्छादिका स्मृता ॥ ३,११.

ती जीवाला आणि अगदी महाविष्णूलाही झाकते, हे प्रभो. तीच परा प्रकृती समजावी, जिला सर्वश्रेष्ठ झाकणारी शक्ती म्हणतात.

एवं सा परमा दुष्टा होका तमोङ्गा तु प्रकीर्तिता । जीववर्गेष्वेव खग ब्रह्मादेर्नास्ति सा क्वचित् ॥ ३,११.

अशा प्रकारे, तीच ही पराकोटीची, दुष्ट, काळोखाची झाकणारी शक्ती म्हणतात. पण, हे पक्षिराज, ती ब्रह्मा आणि इतरांमध्ये कधीच नसते.

पिशाचवत्समुद्दिष्टा जीवस्येत्यधिकारिणः । प्रेरिका तु तयोर्देव्यो स्त्वहमाद्या सुखात्मिका ॥ ३,११.

ती पात्र जीवाला पिशाच्चासारखी व्यापते असं सांगितलं जातं. या दोन देवींपैकी मीच आद्य, सुखस्वरूप आणि प्रेरणा देणारी आहे.

तत्र विष्णो महाभाग सगुणाच्छादको हितः । परमाच्छादिकां दुष्टां व्यामुच्यैव महाप्रभो ॥ ३,११.

म्हणून, हे विष्णू, तूच गुणांची झाकणारी ती आवरण दूर करणारा हितकारी आहेस. दुष्ट पराशक्ती दूर करून, हे महाप्रभो—

मोक्षं देहि महादेव त्वद्भक्तानां महाप्रभो । परमाच्छादिका ह्यस्मान्नित्य संसारिणो यतः ॥ ३,११.

'हे महादेव, तुझ्या भक्तांना मुक्ती दे, हे महाप्रभो. कारण या पराशक्तीमुळेच जीव नित्य जन्ममरणात अडकतो.'

अत एव च नित्यत्वात्तस्मात्तदपसारणम् । कुरु देव महाभाग इति विज्ञायतां मम ॥ ३,११.

'म्हणूनच, तिचं स्वरूप नित्य असल्याने, ती दूर करणं आवश्यक आहे. हे महाभागा देव, हे कर, हीच माझी विनंती आहे.'

एवं स्तुतो हरिः कृष्णो सुप्रबुद्धोऽपि सर्बदा । उद्वुद्धवन्महा विष्णुरभूदज्ञपरीक्षया ॥ ३,११.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, हरीकृष्ण कायम जागृत असूनही, ज्ञानाची परीक्षा घेण्यासाठी जणू झोपेत गेला, हे श्रेष्ठ पक्ष्या.

तस्य नाभेरभूत्पद्मं सौवर्णं भुवनाश्रयम् । तत्प्राकृतं च विज्ञेयं भूदेवी त्वभिमानिनी ॥ ३,११.

त्याच्या नाभीतून एक सुवर्ण कमळ उत्पन्न झालं, जे सर्व लोकांचं आधार आहे. ते प्रकृतिक मानावं; भूमिदेवीने त्याच्याशी स्वतःला एकरूप केलं.

अनन्तसूर्यवच्चैव प्रकाशकरमीरितम् । चिदानन्दमयो विष्णुस्तस्माद्भिन्नो न संशयः ॥ ३,११.

जसा अनंत सूर्य प्रकाश पसरवतो, तसंच ते कमळही तेज पसरवत होतं. चैतन्य आणि आनंदमय असा विष्णू त्यापासून वेगळा आहे—यात शंका नाही.

विष्णोः स्वरूपभूतं च ये विजानन्ति ते नराः । ते यान्ति ह्यधरं लोकं तथा तत्संगिसंगिनः ॥ ३,११.

जे लोक विष्णूंच्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखतात, आणि जे अशा लोकांच्या संगतीत राहतात, ते सर्व खालच्या लोकांत जातात.

किरीटादिकवच्चैव ज्ञातव्यं च खगेश्वर । किरीटाद्या अपि हरेर्द्विधा संति न संशयः ॥ ३,११.

पक्षीराज, जसा किरीट वगैरे दागिने आहेत, तसंच जाणावं, हरिचे किरीट वगैरेही दोन प्रकारचे असतात, यात काहीच शंका नाही.

स्वरूपा ह्यस्वरूपाश्च स्वस्वरूपनि दर्शने । गृहीता इति विज्ञेया न स्वरूपाः खगेश्वर ॥ ३,११.

खरं स्वरूप आणि नकली स्वरूप असे दोन प्रकार असतात; आपलं खरं स्वरूप जसं दिसतं, ते खरं नसून, ते फक्त घेतलेलं रूप आहे, हे समजावं, पक्षीराज.

भ्माण्डं ह्यसृजत्तत्र सर्वलोकविधायकम् । प्रलये मुक्तिहीनश्च सुप्त इत्युच्यते बुधः ॥ ३,११.

त्याने तिथे सर्व लोकांची निर्मिती करणारे ब्रह्मांड निर्माण केले; प्रलयाच्या वेळी ज्याला मुक्ती नाही, त्याला ज्ञानी लोक 'झोपलेला' असं म्हणतात.

तस्य समिवस्त्रिवं च न ज्ञातव्या खगेश्वर । प्रलयोपि महाभाग ब्रह्मवाय्वोर्न चास्ति हि ॥ ३,११.

त्याचं खरं स्वरूप ओळखता येत नाही, पक्षीराज; प्रलयाच्या वेळीही, महाभाग, ब्रह्मा आणि वायू यांचं खरं अस्तित्व राहत नाही.

वृत्तिरूपं परं ज्ञानं पाद्यार्घ्यं नात्र संशयः । इन्द्रियाणामुपरतिः सुप्तिरित्युच्यते बुधैः ॥ ३,११.

इंद्रियांची निवृत्ती म्हणजेच ज्ञानाचं श्रेष्ठ रूप, आणि पाय धुणं किंवा अर्घ्य अर्पण करणं असं समजावं, यात शंका नाही; इंद्रियांची विश्रांती म्हणजे झोप, असं ज्ञानी लोक म्हणतात.

ब्रह्मवाय्वोश्च पासग्नि वास्तवं स्यात्खगेश्वर । कथं तर्हि तयोर्वर्ते ह्यविलत्यत्वमुच्यते ॥ ३,११.

पक्षीराज, ब्रह्मा आणि वायू यांचं खरं अस्तित्व दोरी आणि अग्नी सारखं आहे; मग त्यांच्या अस्तित्वाला नसणं असं का म्हणतात, हे सांग.

तस्मात्तद्वास्तवं नास्ति ब्रह्मवाय्वोः खगेश्वर । स्वप्नावस्थायाः सदृशी ह्यवस्था सुप्तिसंज्ञिका ॥ ३,११.

म्हणूनच, ब्रह्मा आणि वायू यांचं खरं अस्तित्व नाही, पक्षीराज; झोपेची जी अवस्था आहे, ती स्वप्नासारखीच आहे.

ब्रह्मण्यमुख्यया वृत्त्या ह्यस्तीत्येवं निबोध मे । अतो न वास्तवमिदमङ्गीकार्यं खगेश्वर ॥ ३,११.

ब्रह्माच्या मुख्य कार्यामुळेच त्याचं अस्तित्व मानलं जातं, हे माझ्याकडून समजून घे; म्हणूनच, पक्षीराज, हे खरं आहे असं स्वीकारू नये.

वास्तवं ये विजानन्ति तेषां नित्यं धनं तपः । श्रीगरुड उवाच । सुप्तिस्त्वज्ञानकार्यत्वात्सुप्तिर्नास्तीत्युदीरिता ॥ ३,११.

जे खरं जाणतात, त्यांच्यासाठी धन आणि तपश्चर्या कायमची असते. श्री गरुड म्हणाले: झोप ही अज्ञानामुळे निर्माण होते म्हणून ती नाही असं सांगितलं जातं.

यदा हि कारणं चास्ति तदा कार्यमिति प्रभो । इत्यभिप्रायगर्भेण त्वं समाधास्य ते यदि ॥ ३,११.

जेव्हा कारण असतं, तेव्हा परिणामही असतो, प्रभो; जर तू असं मनाशी धरून हे ठरवलं, तर—

तर्हि तस्य महाभाग कथं ब्रूहि भयादिकम् । भयादिकं ह्यस्तु नाम का वास्माकं क्षतिर्भवेत् ॥ ३,११.

मग, महाभागा, भीती वगैरे कशी निर्माण होते ते सांग; भीती असो, पण त्याने आपल्याला काय नुकसान होईल?

एवमुक्तस्तु गोविन्दोब्रवीत्तत्रापि कारणम् । भयं त्वज्ञानकार्यं स्यात्कार्याकारणमत्र हि ॥ ३,११.

असं विचारल्यावर, गोविंद म्हणाले: तिथेही कारण असतं; भीती ही अज्ञानामुळे निर्माण होते, कारण इथे परिणामाला कारण नाही.

प्रीयते मत्वा ब्रह्म तस्मात्सुप्तिश्च तत्र हि । अज्ञादिकं यदि ब्रह्म तस्य न स्यात्कथञ्चन ॥ ३,११.

ब्रह्माचा विचार केल्यावर मन प्रसन्न होतं; म्हणूनच तिथे झोप असते. जर ब्रह्म अज्ञानासारखं असतं, तर असं कधीच झालं नसतं.

कथं सुखी प्रदृश्येत न कथञ्चित्करिष्यति । कथं वा मुक्तिपर्यन्तं ज्ञानव्यक्तिर्वदस्व मे ॥ ३,११.

मग माणूस कसा सुखी राहील किंवा काही करेल? आणि ज्ञानाचं प्रकट होणं मुक्तीपर्यंत कसं चालू राहतं, ते सांग.

यद्यज्ञानं तस्य सत्यं न स्यात्तर्हि महाप्रभो । अत्यादरात्कथं ब्रह्मञ्छ्रवणं कुरुते वद ॥ ३,११.

जर त्याच्यात अज्ञान खरंच असतं, तर, महाप्रभो, ब्रह्म मोठ्या आदराने ऐकायला कसं तयार झालं असतं, ते सांग.