गरुडपुराणम्

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धत्य भुजमुत्यते । वेदाच्छास्त्रं परं नास्ति न देवः केशवात्परः ॥ ३,१०.

सत्य, सत्य, पुन्हा सत्य—मी हात वर करून सांगतो: वेदांपेक्षा श्रेष्ठ शास्त्र नाही आणि केशवापेक्षा मोठा देव नाही.

सर्वोत्कृष्टं केशवं च विहायान्यमुपासते । तेषामन्धं तमो ज्ञेयं पितॄणां गरुणामपि ॥ ३,१०.

जे सर्वश्रेष्ठ केशवाला सोडून दुसऱ्याची उपासना करतात, त्यांना अगदी पितरांमध्ये आणि पक्ष्यांमध्येही अंधारच लाभतो.

इदानीं शृणु पक्षीन्द्र वैकृतं सर्गमुत्तमम् । सम्यग्जानाति यो लोके स याति परमं पदम् ॥ ३,१०.

आता, पक्षिराज, श्रेष्ठ विकृत सृष्टी ऐक; जो जगात याचा योग्य अर्थाने ज्ञान घेतो, तो परमपदाला पोहोचतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११ श्रीकृष्ण उवाच । पुरुषाख्यो हरिः साक्षाद्भगवान्पुरुषोत्तमः । शिश्येत्वण्डोदक विष्णुर्नृणां साहस्रवत्सरम् । लक्ष्मीश्चोदकरूपेण शय्यारूपेण भोण्डजा ॥ ३,११.

श्रीकृष्ण म्हणाले: पुरुष नावाचा हरी, परमेश्वर, खरोखर अंडाच्या पाण्यात हजार मानववर्षे निजला, हे विनतेपुत्र, आणि लक्ष्मी पाण्याच्या रूपाने त्याची शय्या झाली.

विद्या तरङ्गरूपेण वायुरूपेण भोण्डज ॥ ३,११.

ज्ञानाच्या लाटांच्या रूपाने आणि वाऱ्याच्या रूपानेही, हे विनतेपुत्र.

तमोरूपेण सैवासी न्नान्यदासीत्कथञ्चन । असीद्गर्भोदके चैव नान्यदासीत्कथञ्चन ॥ ३,११.

त्या काळोखाच्या रूपात एकटीच होती; दुसरं काहीच नव्हतं. त्या विश्वाच्या गर्भातील पाण्यातही तीच होती; दुसरं काहीच अस्तित्वात नव्हतं.

लक्ष्मीस्तुष्टाव च हरिं गर्भोदे पक्षिसत्तम । लक्ष्मीधराभ्यां रूपाभ्यां प्रकृतिर्हरिणा तथा ॥ ३,११.

लक्ष्मीने त्या गर्भोदकात हरिचं स्तवन केलं, हे श्रेष्ठ पक्ष्या. लक्ष्मी आणि पृथ्वी या दोन रूपांनीही प्रकृतीने हरिला वंदन केलं.

शेत श्रुतिस्वरूपेण स्तौति गर्भोदके हरिम् । नारायण नमस्तेऽस्तु शृणु विज्ञापनं मम ॥ ३,११.

ती तिथे वेदस्वरूपाने पहुडली होती आणि गर्भोदकात हरिचं स्तुती करत होती: 'नारायण, तुला नमस्कार असो; माझी विनंती ऐक.'

अजां जहि महाभाग योग्यानां मुक्तिमावह । अजा तु प्रकृतिः प्रोक्ता चापरा प्रकृतिः परा ॥ ३,११.

'महाभागा, अजन्म्य प्रकृतीचं नाश कर आणि जे योग्य आहेत त्यांना मुक्ती दे. अजन्म्य म्हणजेच प्रकृती असं म्हटलं जातं; एक अपर आणि एक पर अशी दोन प्रकृती आहेत.'

शततोवरा तु ब्रह्माणी ब्रह्मपत्नी वरानना । उमा शच्यवरा तस्या अवराः संप्रकीर्तिताः ॥ ३,११.

शेकडो स्त्रियांमध्ये ब्रह्माची पत्नी, सुंदर मुख असलेली ब्रह्माणी श्रेष्ठ आहे; उमा आणि शचीही उत्तम आहेत, आणि इतर सर्व कमी मानल्या जातात.

एतासां हननं नैव प्रार्थयामः सदा हरे । अस्ति प्रतिनृषु ब्रह्म प्रकृती द्वे व्यवस्थिते ॥ ३,११.

'हे हरी, आम्ही या स्त्रियांचा नाश कधीच इच्छित नाही. सर्व प्राण्यांमध्ये दोन प्रकृती निश्चितपणे आहेत.'

एका तु नित्यसंसारा त्वजशब्दाभिधायिका । द्वितीया तु तमोऽपोह्या अजशब्दाभिधायिका ॥ ३,११.

त्यातील एक सतत जन्ममरणाचा प्रवास देणारी आहे, जिला 'अज' असं म्हणतात; दुसरी, जी काळोखासारखी टाळावी अशी आहे, तिलाही 'अज' असं नाव आहे.

अत एव त्वजे ज्येष्ठे इति लोके प्रकीर्तिते । सुखदुः खप्रदा चैव अपरा दुः खदैव तु ॥ ३,११.

म्हणूनच, लोकांत ज्येष्ठ तीच म्हणतात; ती सुख-दुःख दोन्ही देते, तर हीन फक्त दुःखच देते.

मोक्षाधिकारिणामेव ज्ञानैश्वर्यादयो गणाः । तेषामाच्छादिका होका तमोङ्गा सा प्रकीर्तिता ॥ ३,११.

मुक्तीच्या पात्रांसाठीच ज्ञान, ऐश्वर्य वगैरे गुण आहेत. त्यांना झाकणारी जी आहे, तिला अज्ञानाची, काळोखाची शक्ती म्हणतात.

जीवं प्रति महाविष्णुं पाह्याच्छादयति प्रभो । सा परा प्रकृतिर्ज्ञेया परमाच्छादिका स्मृता ॥ ३,११.

ती जीवाला आणि अगदी महाविष्णूलाही झाकते, हे प्रभो. तीच परा प्रकृती समजावी, जिला सर्वश्रेष्ठ झाकणारी शक्ती म्हणतात.

एवं सा परमा दुष्टा होका तमोङ्गा तु प्रकीर्तिता । जीववर्गेष्वेव खग ब्रह्मादेर्नास्ति सा क्वचित् ॥ ३,११.

अशा प्रकारे, तीच ही पराकोटीची, दुष्ट, काळोखाची झाकणारी शक्ती म्हणतात. पण, हे पक्षिराज, ती ब्रह्मा आणि इतरांमध्ये कधीच नसते.

पिशाचवत्समुद्दिष्टा जीवस्येत्यधिकारिणः । प्रेरिका तु तयोर्देव्यो स्त्वहमाद्या सुखात्मिका ॥ ३,११.

ती पात्र जीवाला पिशाच्चासारखी व्यापते असं सांगितलं जातं. या दोन देवींपैकी मीच आद्य, सुखस्वरूप आणि प्रेरणा देणारी आहे.

तत्र विष्णो महाभाग सगुणाच्छादको हितः । परमाच्छादिकां दुष्टां व्यामुच्यैव महाप्रभो ॥ ३,११.

म्हणून, हे विष्णू, तूच गुणांची झाकणारी ती आवरण दूर करणारा हितकारी आहेस. दुष्ट पराशक्ती दूर करून, हे महाप्रभो—

मोक्षं देहि महादेव त्वद्भक्तानां महाप्रभो । परमाच्छादिका ह्यस्मान्नित्य संसारिणो यतः ॥ ३,११.

'हे महादेव, तुझ्या भक्तांना मुक्ती दे, हे महाप्रभो. कारण या पराशक्तीमुळेच जीव नित्य जन्ममरणात अडकतो.'

अत एव च नित्यत्वात्तस्मात्तदपसारणम् । कुरु देव महाभाग इति विज्ञायतां मम ॥ ३,११.

'म्हणूनच, तिचं स्वरूप नित्य असल्याने, ती दूर करणं आवश्यक आहे. हे महाभागा देव, हे कर, हीच माझी विनंती आहे.'

एवं स्तुतो हरिः कृष्णो सुप्रबुद्धोऽपि सर्बदा । उद्वुद्धवन्महा विष्णुरभूदज्ञपरीक्षया ॥ ३,११.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, हरीकृष्ण कायम जागृत असूनही, ज्ञानाची परीक्षा घेण्यासाठी जणू झोपेत गेला, हे श्रेष्ठ पक्ष्या.

तस्य नाभेरभूत्पद्मं सौवर्णं भुवनाश्रयम् । तत्प्राकृतं च विज्ञेयं भूदेवी त्वभिमानिनी ॥ ३,११.

त्याच्या नाभीतून एक सुवर्ण कमळ उत्पन्न झालं, जे सर्व लोकांचं आधार आहे. ते प्रकृतिक मानावं; भूमिदेवीने त्याच्याशी स्वतःला एकरूप केलं.

अनन्तसूर्यवच्चैव प्रकाशकरमीरितम् । चिदानन्दमयो विष्णुस्तस्माद्भिन्नो न संशयः ॥ ३,११.

जसा अनंत सूर्य प्रकाश पसरवतो, तसंच ते कमळही तेज पसरवत होतं. चैतन्य आणि आनंदमय असा विष्णू त्यापासून वेगळा आहे—यात शंका नाही.

विष्णोः स्वरूपभूतं च ये विजानन्ति ते नराः । ते यान्ति ह्यधरं लोकं तथा तत्संगिसंगिनः ॥ ३,११.

जे लोक विष्णूंच्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखतात, आणि जे अशा लोकांच्या संगतीत राहतात, ते सर्व खालच्या लोकांत जातात.

किरीटादिकवच्चैव ज्ञातव्यं च खगेश्वर । किरीटाद्या अपि हरेर्द्विधा संति न संशयः ॥ ३,११.

पक्षीराज, जसा किरीट वगैरे दागिने आहेत, तसंच जाणावं, हरिचे किरीट वगैरेही दोन प्रकारचे असतात, यात काहीच शंका नाही.

स्वरूपा ह्यस्वरूपाश्च स्वस्वरूपनि दर्शने । गृहीता इति विज्ञेया न स्वरूपाः खगेश्वर ॥ ३,११.

खरं स्वरूप आणि नकली स्वरूप असे दोन प्रकार असतात; आपलं खरं स्वरूप जसं दिसतं, ते खरं नसून, ते फक्त घेतलेलं रूप आहे, हे समजावं, पक्षीराज.

भ्माण्डं ह्यसृजत्तत्र सर्वलोकविधायकम् । प्रलये मुक्तिहीनश्च सुप्त इत्युच्यते बुधः ॥ ३,११.

त्याने तिथे सर्व लोकांची निर्मिती करणारे ब्रह्मांड निर्माण केले; प्रलयाच्या वेळी ज्याला मुक्ती नाही, त्याला ज्ञानी लोक 'झोपलेला' असं म्हणतात.

तस्य समिवस्त्रिवं च न ज्ञातव्या खगेश्वर । प्रलयोपि महाभाग ब्रह्मवाय्वोर्न चास्ति हि ॥ ३,११.

त्याचं खरं स्वरूप ओळखता येत नाही, पक्षीराज; प्रलयाच्या वेळीही, महाभाग, ब्रह्मा आणि वायू यांचं खरं अस्तित्व राहत नाही.

वृत्तिरूपं परं ज्ञानं पाद्यार्घ्यं नात्र संशयः । इन्द्रियाणामुपरतिः सुप्तिरित्युच्यते बुधैः ॥ ३,११.

इंद्रियांची निवृत्ती म्हणजेच ज्ञानाचं श्रेष्ठ रूप, आणि पाय धुणं किंवा अर्घ्य अर्पण करणं असं समजावं, यात शंका नाही; इंद्रियांची विश्रांती म्हणजे झोप, असं ज्ञानी लोक म्हणतात.