गरुडपुराणम्

अण्डाभिमानी ब्रह्मा तु विराडाख्यो ह्यभूत्तदा । एवं मतं स निर्माय भगवान्हरिख्ययः ॥ ३,१०.

अंडाचा अधिपती ब्रह्मा त्यावेळी विराट म्हणून ओळखला गेला; असं समजावं, की भगवंत हरिने त्याची निर्मिती केली आणि तो प्रसिद्ध झाला.

विशेषात्तत्र गरुड देवैस्तत्त्वाभिमानिभिः । अधश्चोर्ध्वं तदाक्रम्य हरिस्तिष्ठति सर्वदा ॥ ३,१०.

विशेष म्हणजे, गरुड, तत्वांवर अधिकार असलेल्या देवांसह, हरी नेहमीच तिथे वर आणि खाली उभा असतो.

एवं प्राकृतसर्गोक्तिर्वैकृतं शृणु पक्षिराट् ॥ ३,१०.

अशी ही प्राकृत सृष्टीची कथा सांगितली; आता विकृत सृष्टी ऐक, पक्षिराज.

गरुड उवाच । सृष्टिरुक्ता त्वया पूर्वं श्रुता सम्यङ्मया हरे ॥ ३,१०.

गरुड म्हणाला: हरी, तू याआधी सृष्टीचं वर्णन केलं आहेस आणि मी ते नीट ऐकलं आहे.

किं नाम प्राकृतं ज्ञेयं तथा किं वैकृतं प्रभो । एतद्विस्तीर्य मे ब्रूहि श्रोतुं कौतूहलं हि मे ॥ ३,१०.

प्रभो, प्राकृत सृष्टी म्हणजे काय आणि विकृत सृष्टी म्हणजे काय? कृपया हे सविस्तर सांग, कारण मला ते ऐकण्याची उत्सुकता आहे.

श्रीकृष्ण उवाच । अव्यक्ताद्याः पृथिव्यन्ता अण्डाच्च बहिरुद्भवाः । ते सर्वे प्राकृताः प्रोक्तास्तेषां ज्ञानाद्विमच्यते ॥ ३,१०.

श्रीकृष्ण म्हणाले: अव्यक्तापासून पृथ्वीपर्यंत आणि अंडाच्या बाहेर जी काही निर्मिती होते, ती सर्व प्राकृत सृष्टी म्हणतात; ती त्यांच्या ज्ञानाने ओळखली जाते.

ब्रह्माडं विकृतं ज्ञेयं ब्रह्माण्डान्तः खगेश्वर । या सृष्टिरुच्यते सद्भिः सैवोक्ता विकृतेति च ॥ ३,१०.

खगेश्वर, ब्रह्मांडाचं रूपांतर म्हणजे विकृत सृष्टी; ब्रह्मांडाच्या आत जे निर्माण होतं, तेच ज्ञानी लोक विकृत सृष्टी म्हणतात.

सृष्टिश्च प्रलयश्चैव संसारो भक्तिरेव च । देवता ऋषिमुख्याश्च लोका भूरादयस्तथा ॥ ३,१०.

सृष्टी आणि प्रलय, जन्ममरणाचा फेर, भक्ती, प्रमुख देवता आणि ऋषी, तसेच भू लोकापासून सुरू होणारे सर्व लोक—

अनाद्यनन्तकालीनाः सर्वदैकप्रकारकाः । जगत्प्रवाहः सत्योऽयं नैव मिथ्या कथञ्चन ॥ ३,१०.

हे सर्व अनादी, अनंत आणि नेहमी एकसारखेच आहेत; जगाचा हा प्रवाह खरा आहे, तो कधीच खोटा नाही.

यत्त्वेतदन्यथा ब्रूयुः सर्वहन्तार एव ते । जगत्प्रवाहः सत्योऽयं हरिसेवेतिसाथा ॥ ३,१०.

जे वेगळं बोलतात, ते खरोखरच सर्वांचा नाश करणारे आहेत; जगाचा हा प्रवाह खरा आहे आणि तो हरीच्या सेवेसाठीच आहे—असं म्हटलं जातं.

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धत्य भुजमुत्यते । वेदाच्छास्त्रं परं नास्ति न देवः केशवात्परः ॥ ३,१०.

सत्य, सत्य, पुन्हा सत्य—मी हात वर करून सांगतो: वेदांपेक्षा श्रेष्ठ शास्त्र नाही आणि केशवापेक्षा मोठा देव नाही.

सर्वोत्कृष्टं केशवं च विहायान्यमुपासते । तेषामन्धं तमो ज्ञेयं पितॄणां गरुणामपि ॥ ३,१०.

जे सर्वश्रेष्ठ केशवाला सोडून दुसऱ्याची उपासना करतात, त्यांना अगदी पितरांमध्ये आणि पक्ष्यांमध्येही अंधारच लाभतो.

इदानीं शृणु पक्षीन्द्र वैकृतं सर्गमुत्तमम् । सम्यग्जानाति यो लोके स याति परमं पदम् ॥ ३,१०.

आता, पक्षिराज, श्रेष्ठ विकृत सृष्टी ऐक; जो जगात याचा योग्य अर्थाने ज्ञान घेतो, तो परमपदाला पोहोचतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११ श्रीकृष्ण उवाच । पुरुषाख्यो हरिः साक्षाद्भगवान्पुरुषोत्तमः । शिश्येत्वण्डोदक विष्णुर्नृणां साहस्रवत्सरम् । लक्ष्मीश्चोदकरूपेण शय्यारूपेण भोण्डजा ॥ ३,११.

श्रीकृष्ण म्हणाले: पुरुष नावाचा हरी, परमेश्वर, खरोखर अंडाच्या पाण्यात हजार मानववर्षे निजला, हे विनतेपुत्र, आणि लक्ष्मी पाण्याच्या रूपाने त्याची शय्या झाली.

विद्या तरङ्गरूपेण वायुरूपेण भोण्डज ॥ ३,११.

ज्ञानाच्या लाटांच्या रूपाने आणि वाऱ्याच्या रूपानेही, हे विनतेपुत्र.

तमोरूपेण सैवासी न्नान्यदासीत्कथञ्चन । असीद्गर्भोदके चैव नान्यदासीत्कथञ्चन ॥ ३,११.

त्या काळोखाच्या रूपात एकटीच होती; दुसरं काहीच नव्हतं. त्या विश्वाच्या गर्भातील पाण्यातही तीच होती; दुसरं काहीच अस्तित्वात नव्हतं.

लक्ष्मीस्तुष्टाव च हरिं गर्भोदे पक्षिसत्तम । लक्ष्मीधराभ्यां रूपाभ्यां प्रकृतिर्हरिणा तथा ॥ ३,११.

लक्ष्मीने त्या गर्भोदकात हरिचं स्तवन केलं, हे श्रेष्ठ पक्ष्या. लक्ष्मी आणि पृथ्वी या दोन रूपांनीही प्रकृतीने हरिला वंदन केलं.

शेत श्रुतिस्वरूपेण स्तौति गर्भोदके हरिम् । नारायण नमस्तेऽस्तु शृणु विज्ञापनं मम ॥ ३,११.

ती तिथे वेदस्वरूपाने पहुडली होती आणि गर्भोदकात हरिचं स्तुती करत होती: 'नारायण, तुला नमस्कार असो; माझी विनंती ऐक.'

अजां जहि महाभाग योग्यानां मुक्तिमावह । अजा तु प्रकृतिः प्रोक्ता चापरा प्रकृतिः परा ॥ ३,११.

'महाभागा, अजन्म्य प्रकृतीचं नाश कर आणि जे योग्य आहेत त्यांना मुक्ती दे. अजन्म्य म्हणजेच प्रकृती असं म्हटलं जातं; एक अपर आणि एक पर अशी दोन प्रकृती आहेत.'

शततोवरा तु ब्रह्माणी ब्रह्मपत्नी वरानना । उमा शच्यवरा तस्या अवराः संप्रकीर्तिताः ॥ ३,११.

शेकडो स्त्रियांमध्ये ब्रह्माची पत्नी, सुंदर मुख असलेली ब्रह्माणी श्रेष्ठ आहे; उमा आणि शचीही उत्तम आहेत, आणि इतर सर्व कमी मानल्या जातात.

एतासां हननं नैव प्रार्थयामः सदा हरे । अस्ति प्रतिनृषु ब्रह्म प्रकृती द्वे व्यवस्थिते ॥ ३,११.

'हे हरी, आम्ही या स्त्रियांचा नाश कधीच इच्छित नाही. सर्व प्राण्यांमध्ये दोन प्रकृती निश्चितपणे आहेत.'

एका तु नित्यसंसारा त्वजशब्दाभिधायिका । द्वितीया तु तमोऽपोह्या अजशब्दाभिधायिका ॥ ३,११.

त्यातील एक सतत जन्ममरणाचा प्रवास देणारी आहे, जिला 'अज' असं म्हणतात; दुसरी, जी काळोखासारखी टाळावी अशी आहे, तिलाही 'अज' असं नाव आहे.

अत एव त्वजे ज्येष्ठे इति लोके प्रकीर्तिते । सुखदुः खप्रदा चैव अपरा दुः खदैव तु ॥ ३,११.

म्हणूनच, लोकांत ज्येष्ठ तीच म्हणतात; ती सुख-दुःख दोन्ही देते, तर हीन फक्त दुःखच देते.

मोक्षाधिकारिणामेव ज्ञानैश्वर्यादयो गणाः । तेषामाच्छादिका होका तमोङ्गा सा प्रकीर्तिता ॥ ३,११.

मुक्तीच्या पात्रांसाठीच ज्ञान, ऐश्वर्य वगैरे गुण आहेत. त्यांना झाकणारी जी आहे, तिला अज्ञानाची, काळोखाची शक्ती म्हणतात.

जीवं प्रति महाविष्णुं पाह्याच्छादयति प्रभो । सा परा प्रकृतिर्ज्ञेया परमाच्छादिका स्मृता ॥ ३,११.

ती जीवाला आणि अगदी महाविष्णूलाही झाकते, हे प्रभो. तीच परा प्रकृती समजावी, जिला सर्वश्रेष्ठ झाकणारी शक्ती म्हणतात.

एवं सा परमा दुष्टा होका तमोङ्गा तु प्रकीर्तिता । जीववर्गेष्वेव खग ब्रह्मादेर्नास्ति सा क्वचित् ॥ ३,११.

अशा प्रकारे, तीच ही पराकोटीची, दुष्ट, काळोखाची झाकणारी शक्ती म्हणतात. पण, हे पक्षिराज, ती ब्रह्मा आणि इतरांमध्ये कधीच नसते.

पिशाचवत्समुद्दिष्टा जीवस्येत्यधिकारिणः । प्रेरिका तु तयोर्देव्यो स्त्वहमाद्या सुखात्मिका ॥ ३,११.

ती पात्र जीवाला पिशाच्चासारखी व्यापते असं सांगितलं जातं. या दोन देवींपैकी मीच आद्य, सुखस्वरूप आणि प्रेरणा देणारी आहे.

तत्र विष्णो महाभाग सगुणाच्छादको हितः । परमाच्छादिकां दुष्टां व्यामुच्यैव महाप्रभो ॥ ३,११.

म्हणून, हे विष्णू, तूच गुणांची झाकणारी ती आवरण दूर करणारा हितकारी आहेस. दुष्ट पराशक्ती दूर करून, हे महाप्रभो—

मोक्षं देहि महादेव त्वद्भक्तानां महाप्रभो । परमाच्छादिका ह्यस्मान्नित्य संसारिणो यतः ॥ ३,११.

'हे महादेव, तुझ्या भक्तांना मुक्ती दे, हे महाप्रभो. कारण या पराशक्तीमुळेच जीव नित्य जन्ममरणात अडकतो.'