गरुडपुराणम्

इन्द्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः । ब्रह्मणैव सहायाति हरिं नारायणं परम् ॥ ३,१०.

इंद्रालाही प्रत्यक्ष ज्ञान मिळते आणि प्रारब्ध कर्माचा नाश होतो; फक्त ब्रह्मासोबतच तो हरी, परम नारायणाकडे पोहोचतो.

गरुड उवाच । पञ्चाशीतिब्रह्मकल्पं समारभ्य महाप्रभो । रुद्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः ॥ ३,१०.

गरुड म्हणाला: पंच्याऐंशी ब्रह्मकल्पांपासून सुरुवात होते, महाप्रभो, रुद्रालाही प्रत्यक्ष ज्ञान मिळते आणि प्रारब्ध कर्माचा नाश होतो.

इति श्रुतं मया ब्रह्मन्ब्रह्मणोक्तं हरेः प्रियात् । इत्थं त्वयोक्तं श्रीकृष्ण संशयोबाधते मम ॥ ३,१०.

हे ब्राह्मण, मी ब्रह्मदेवाने हरिप्रियाला सांगितलेले ऐकले; पण, श्रीकृष्णा, तू जसे सांगितलेस, त्यामुळे माझ्या मनात शंका निर्माण झाली आहे.

अतो मे संशयं छिन्धि यथा न स्यात्तथा पुनः । इति तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णो वचनमब्रवीत् ॥ ३,१०.

म्हणून माझी ही शंका दूर कर, जेणेकरून ती पुन्हा होऊ नये; हे ऐकून कृष्णाने पुढील शब्द सांगितले.

श्रीकृष्ण उवाच । ब्रह्मोक्तस्य मयोक्तस्य विवादो नास्ति सर्वथा । संदेहस्त्वज्ञदृष्टीनां ज्ञानिनां नास्ति सर्वथा ॥ ३,१०.

श्रीकृष्ण म्हणाला: ब्रह्मदेवाने जे सांगितले आणि मी जे सांगितले त्यात कधीच विरोध नाही; शंका फक्त अज्ञान दृष्टिकोन असणाऱ्यांना येते, ज्ञानी लोकांना कधीच नाही.

अशीतिह्यष्टका प्रोक्ता अष्टपञ्च खगेश्वर । चत्वारिंशद्ब्रह्मकल्प एवं प्राह चतुर्मुखः ॥ ३,१०.

अशी अष्टका ऐंशीआठ सांगितली आहे आणि पंच्याऐंशी, हे पक्षीराज; चाळीस ब्रह्मकल्पांमध्ये चतुर्मुखाने असे सांगितले आहे.

तत्त्वानां बहुगोप्यत्वात्तथोक्तं ब्रह्मणा पुरा । अभिप्रायस्त्वेवमेव ज्ञातव्यो नात्र संशयः ॥ ३,१०.

ही तत्त्वे फार गुप्त असल्यामुळे ब्रह्मदेवाने पूर्वी असे सांगितले; पण खरा अर्थ मी सांगितल्याप्रमाणेच आहे—यात काहीच शंका नाही.

पञ्चा शीतिब्रह्मकल्पं ये विजानन्ति भो द्विज । तेन्धं तमः प्रविशन्ति सत्यंसत्यं मयोदितम् ॥ ३,१०.

हे द्विजांनो, जे पन्नास ब्रह्मकल्पांची माहिती ठेवतात, ते खऱ्या अर्थाने खोल अंधारात जातात—हे मी सत्य सांगतो.

विरजानन्तरं विप्रं तथा व्याकृतमंबरम् । अनन्तपारं तदपि लक्ष्मीस्तस्याभिमानिनी ॥ ३,१०.

शुद्धतेपलीकडे, हे ब्राह्मण, अव्यक्त आकाश आहे; तेही अनंत आणि अपार असून लक्ष्मीचं क्षेत्र आहे, कारण ती त्याच्याशी एकरूप आहे.

संख्यानुगणनं नाम यस्य नास्ति महाप्रभो । न दानं जातिप्रोक्तं सर्वदा नास्ति संशयः ॥ ३,१०.

हे महाबळवान, ज्याचं मोजमाप किंवा गणना नाही, ज्याचं दान जातीनुसार ठरलेलं नाही—यात कधीच शंका नाही.

अण्डाभिमानी ब्रह्मा तु विराडाख्यो ह्यभूत्तदा । एवं मतं स निर्माय भगवान्हरिख्ययः ॥ ३,१०.

अंडाचा अधिपती ब्रह्मा त्यावेळी विराट म्हणून ओळखला गेला; असं समजावं, की भगवंत हरिने त्याची निर्मिती केली आणि तो प्रसिद्ध झाला.

विशेषात्तत्र गरुड देवैस्तत्त्वाभिमानिभिः । अधश्चोर्ध्वं तदाक्रम्य हरिस्तिष्ठति सर्वदा ॥ ३,१०.

विशेष म्हणजे, गरुड, तत्वांवर अधिकार असलेल्या देवांसह, हरी नेहमीच तिथे वर आणि खाली उभा असतो.

एवं प्राकृतसर्गोक्तिर्वैकृतं शृणु पक्षिराट् ॥ ३,१०.

अशी ही प्राकृत सृष्टीची कथा सांगितली; आता विकृत सृष्टी ऐक, पक्षिराज.

गरुड उवाच । सृष्टिरुक्ता त्वया पूर्वं श्रुता सम्यङ्मया हरे ॥ ३,१०.

गरुड म्हणाला: हरी, तू याआधी सृष्टीचं वर्णन केलं आहेस आणि मी ते नीट ऐकलं आहे.

किं नाम प्राकृतं ज्ञेयं तथा किं वैकृतं प्रभो । एतद्विस्तीर्य मे ब्रूहि श्रोतुं कौतूहलं हि मे ॥ ३,१०.

प्रभो, प्राकृत सृष्टी म्हणजे काय आणि विकृत सृष्टी म्हणजे काय? कृपया हे सविस्तर सांग, कारण मला ते ऐकण्याची उत्सुकता आहे.

श्रीकृष्ण उवाच । अव्यक्ताद्याः पृथिव्यन्ता अण्डाच्च बहिरुद्भवाः । ते सर्वे प्राकृताः प्रोक्तास्तेषां ज्ञानाद्विमच्यते ॥ ३,१०.

श्रीकृष्ण म्हणाले: अव्यक्तापासून पृथ्वीपर्यंत आणि अंडाच्या बाहेर जी काही निर्मिती होते, ती सर्व प्राकृत सृष्टी म्हणतात; ती त्यांच्या ज्ञानाने ओळखली जाते.

ब्रह्माडं विकृतं ज्ञेयं ब्रह्माण्डान्तः खगेश्वर । या सृष्टिरुच्यते सद्भिः सैवोक्ता विकृतेति च ॥ ३,१०.

खगेश्वर, ब्रह्मांडाचं रूपांतर म्हणजे विकृत सृष्टी; ब्रह्मांडाच्या आत जे निर्माण होतं, तेच ज्ञानी लोक विकृत सृष्टी म्हणतात.

सृष्टिश्च प्रलयश्चैव संसारो भक्तिरेव च । देवता ऋषिमुख्याश्च लोका भूरादयस्तथा ॥ ३,१०.

सृष्टी आणि प्रलय, जन्ममरणाचा फेर, भक्ती, प्रमुख देवता आणि ऋषी, तसेच भू लोकापासून सुरू होणारे सर्व लोक—

अनाद्यनन्तकालीनाः सर्वदैकप्रकारकाः । जगत्प्रवाहः सत्योऽयं नैव मिथ्या कथञ्चन ॥ ३,१०.

हे सर्व अनादी, अनंत आणि नेहमी एकसारखेच आहेत; जगाचा हा प्रवाह खरा आहे, तो कधीच खोटा नाही.

यत्त्वेतदन्यथा ब्रूयुः सर्वहन्तार एव ते । जगत्प्रवाहः सत्योऽयं हरिसेवेतिसाथा ॥ ३,१०.

जे वेगळं बोलतात, ते खरोखरच सर्वांचा नाश करणारे आहेत; जगाचा हा प्रवाह खरा आहे आणि तो हरीच्या सेवेसाठीच आहे—असं म्हटलं जातं.

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धत्य भुजमुत्यते । वेदाच्छास्त्रं परं नास्ति न देवः केशवात्परः ॥ ३,१०.

सत्य, सत्य, पुन्हा सत्य—मी हात वर करून सांगतो: वेदांपेक्षा श्रेष्ठ शास्त्र नाही आणि केशवापेक्षा मोठा देव नाही.

सर्वोत्कृष्टं केशवं च विहायान्यमुपासते । तेषामन्धं तमो ज्ञेयं पितॄणां गरुणामपि ॥ ३,१०.

जे सर्वश्रेष्ठ केशवाला सोडून दुसऱ्याची उपासना करतात, त्यांना अगदी पितरांमध्ये आणि पक्ष्यांमध्येही अंधारच लाभतो.

इदानीं शृणु पक्षीन्द्र वैकृतं सर्गमुत्तमम् । सम्यग्जानाति यो लोके स याति परमं पदम् ॥ ३,१०.

आता, पक्षिराज, श्रेष्ठ विकृत सृष्टी ऐक; जो जगात याचा योग्य अर्थाने ज्ञान घेतो, तो परमपदाला पोहोचतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११ श्रीकृष्ण उवाच । पुरुषाख्यो हरिः साक्षाद्भगवान्पुरुषोत्तमः । शिश्येत्वण्डोदक विष्णुर्नृणां साहस्रवत्सरम् । लक्ष्मीश्चोदकरूपेण शय्यारूपेण भोण्डजा ॥ ३,११.

श्रीकृष्ण म्हणाले: पुरुष नावाचा हरी, परमेश्वर, खरोखर अंडाच्या पाण्यात हजार मानववर्षे निजला, हे विनतेपुत्र, आणि लक्ष्मी पाण्याच्या रूपाने त्याची शय्या झाली.

विद्या तरङ्गरूपेण वायुरूपेण भोण्डज ॥ ३,११.

ज्ञानाच्या लाटांच्या रूपाने आणि वाऱ्याच्या रूपानेही, हे विनतेपुत्र.

तमोरूपेण सैवासी न्नान्यदासीत्कथञ्चन । असीद्गर्भोदके चैव नान्यदासीत्कथञ्चन ॥ ३,११.

त्या काळोखाच्या रूपात एकटीच होती; दुसरं काहीच नव्हतं. त्या विश्वाच्या गर्भातील पाण्यातही तीच होती; दुसरं काहीच अस्तित्वात नव्हतं.

लक्ष्मीस्तुष्टाव च हरिं गर्भोदे पक्षिसत्तम । लक्ष्मीधराभ्यां रूपाभ्यां प्रकृतिर्हरिणा तथा ॥ ३,११.

लक्ष्मीने त्या गर्भोदकात हरिचं स्तवन केलं, हे श्रेष्ठ पक्ष्या. लक्ष्मी आणि पृथ्वी या दोन रूपांनीही प्रकृतीने हरिला वंदन केलं.

शेत श्रुतिस्वरूपेण स्तौति गर्भोदके हरिम् । नारायण नमस्तेऽस्तु शृणु विज्ञापनं मम ॥ ३,११.

ती तिथे वेदस्वरूपाने पहुडली होती आणि गर्भोदकात हरिचं स्तुती करत होती: 'नारायण, तुला नमस्कार असो; माझी विनंती ऐक.'

अजां जहि महाभाग योग्यानां मुक्तिमावह । अजा तु प्रकृतिः प्रोक्ता चापरा प्रकृतिः परा ॥ ३,११.

'महाभागा, अजन्म्य प्रकृतीचं नाश कर आणि जे योग्य आहेत त्यांना मुक्ती दे. अजन्म्य म्हणजेच प्रकृती असं म्हटलं जातं; एक अपर आणि एक पर अशी दोन प्रकृती आहेत.'