गरुडपुराणम्

विरजातरणं नास्ति तेषां त (तयोस्त)त्संगिनां तथा । सर्वारब्धक्षयो नास्ति यतस्तेषां खगाधिप ॥ ३,१०.

ज्यांना आणि त्यांच्या संगतीला विरजा नदी ओलांडता येत नाही; म्हणून त्यांचे सर्व कर्म नष्ट होत नाही, हे पक्षीराज.

अतश्च सर्वथा नास्ति विरजातरणं प्रभो । प्रलये विरजानद्या लयो नास्ति खगेश्वर ॥ ३,१०.

म्हणून सर्व प्रकारे, प्रभो, विरजा नदी ओलांडता येत नाही; प्रलयाच्या वेळीही विरजा नदीत विलय होत नाही, हे पक्षीराज.

लक्ष्म्यात्मिका तु सा ज्ञेया लिङ्गदेहविदारिणी । ब्रह्मत्वयोग्या ऋजवो नाम देवाः प्रकीर्तिताः ॥ ३,१०.

ती विरजा लक्ष्मीस्वरूप आहे, जी सूक्ष्म देह फाडून टाकते; ऋजव नावाचे देव ब्रह्मपदाला योग्य आहेत, असे सांगितले आहे.

तेपि प्रत्येकशः संति ह्यनन्ताश्च पृथग्गणाः । पृथक्पृथक्च तैः साकं मोक्षयोग्याः खगेश्वर ॥ ३,१०.

हे सर्वही स्वतंत्रपणे, अनंत गटांमध्ये अस्तित्वात आहेत; आणि त्यांच्या सोबत मुक्तीला पात्र असणारेही वेगवेगळे आहेत, हे पक्षीराज.

जीवाः संति ह्यनेके च प्रतिकल्पे सृजन्ति ते । द्वात्रिंशल्लक्षणैः सम्यग्युक्ता वायुत्वयोग्यकाः ॥ ३,१०.

अनेक जीव आहेत आणि प्रत्येक कल्पात ते नवीन जीव निर्माण करतात; ज्यांच्याकडे बत्तीस गुण आहेत, ते वायुपदाला पात्र होतात.

अष्टका ऋषयः प्रोक्तास्तदूनाश्चक्रवर्तिनः । शतजन्म समारभ्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ३,१०.

आठ ऋषी सांगितले आहेत आणि त्यापेक्षा कमी असणारे चक्रवर्ती राजे; ब्रह्मदेवाच्या शंभर जन्मांपासून सुरुवात होते.

अपरोक्षमिति प्रोक्तं तथा ह्यारब्धसंक्षयः । एकेन शतकल्पेन वायुत्वं याति भो द्विज ॥ ३,१०.

हेच प्रत्यक्ष ज्ञान म्हणतात आणि त्यामुळेच प्रारब्ध कर्माचा नाश होतो; एक शंभर कल्पांच्या आत, द्विजा, वायुपद मिळते.

शतजन्मनि ब्रह्मत्वं याति पश्चाद्धरेः पदम् । चत्वारिंशद्ब्रह्मकल्पं समारभ्य खगेश्वर ॥ ३,१०.

शंभर जन्मांनी ब्रह्मपद मिळते आणि त्यानंतर हरीचे धाम मिळते; चाळीस ब्रह्मकल्पांपासून सुरुवात होते, हे पक्षीराज.

रुद्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः । एकचत्वारिंशकल्पे शेषत्वं याति सुव्रत ॥ ३,१०.

रुद्रालाही प्रत्यक्ष ज्ञान मिळते आणि प्रारब्ध कर्माचा नाश होतो; एक्केचाळीस कल्पांनी, सुव्रता, त्याला शेषपद मिळते.

ब्रह्मणा सह मोक्षं च याति सम्यङ्न चान्यथा । कल्पविंशतिमारभ्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ३,१०.

ब्रह्मासोबतच त्याला मुक्ती मिळते, दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे नाही; वीस ब्रह्मकल्पांपासून सुरुवात होते, ब्रह्मदेवाच्या.

इन्द्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः । ब्रह्मणैव सहायाति हरिं नारायणं परम् ॥ ३,१०.

इंद्रालाही प्रत्यक्ष ज्ञान मिळते आणि प्रारब्ध कर्माचा नाश होतो; फक्त ब्रह्मासोबतच तो हरी, परम नारायणाकडे पोहोचतो.

गरुड उवाच । पञ्चाशीतिब्रह्मकल्पं समारभ्य महाप्रभो । रुद्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः ॥ ३,१०.

गरुड म्हणाला: पंच्याऐंशी ब्रह्मकल्पांपासून सुरुवात होते, महाप्रभो, रुद्रालाही प्रत्यक्ष ज्ञान मिळते आणि प्रारब्ध कर्माचा नाश होतो.

इति श्रुतं मया ब्रह्मन्ब्रह्मणोक्तं हरेः प्रियात् । इत्थं त्वयोक्तं श्रीकृष्ण संशयोबाधते मम ॥ ३,१०.

हे ब्राह्मण, मी ब्रह्मदेवाने हरिप्रियाला सांगितलेले ऐकले; पण, श्रीकृष्णा, तू जसे सांगितलेस, त्यामुळे माझ्या मनात शंका निर्माण झाली आहे.

अतो मे संशयं छिन्धि यथा न स्यात्तथा पुनः । इति तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णो वचनमब्रवीत् ॥ ३,१०.

म्हणून माझी ही शंका दूर कर, जेणेकरून ती पुन्हा होऊ नये; हे ऐकून कृष्णाने पुढील शब्द सांगितले.

श्रीकृष्ण उवाच । ब्रह्मोक्तस्य मयोक्तस्य विवादो नास्ति सर्वथा । संदेहस्त्वज्ञदृष्टीनां ज्ञानिनां नास्ति सर्वथा ॥ ३,१०.

श्रीकृष्ण म्हणाला: ब्रह्मदेवाने जे सांगितले आणि मी जे सांगितले त्यात कधीच विरोध नाही; शंका फक्त अज्ञान दृष्टिकोन असणाऱ्यांना येते, ज्ञानी लोकांना कधीच नाही.

अशीतिह्यष्टका प्रोक्ता अष्टपञ्च खगेश्वर । चत्वारिंशद्ब्रह्मकल्प एवं प्राह चतुर्मुखः ॥ ३,१०.

अशी अष्टका ऐंशीआठ सांगितली आहे आणि पंच्याऐंशी, हे पक्षीराज; चाळीस ब्रह्मकल्पांमध्ये चतुर्मुखाने असे सांगितले आहे.

तत्त्वानां बहुगोप्यत्वात्तथोक्तं ब्रह्मणा पुरा । अभिप्रायस्त्वेवमेव ज्ञातव्यो नात्र संशयः ॥ ३,१०.

ही तत्त्वे फार गुप्त असल्यामुळे ब्रह्मदेवाने पूर्वी असे सांगितले; पण खरा अर्थ मी सांगितल्याप्रमाणेच आहे—यात काहीच शंका नाही.

पञ्चा शीतिब्रह्मकल्पं ये विजानन्ति भो द्विज । तेन्धं तमः प्रविशन्ति सत्यंसत्यं मयोदितम् ॥ ३,१०.

हे द्विजांनो, जे पन्नास ब्रह्मकल्पांची माहिती ठेवतात, ते खऱ्या अर्थाने खोल अंधारात जातात—हे मी सत्य सांगतो.

विरजानन्तरं विप्रं तथा व्याकृतमंबरम् । अनन्तपारं तदपि लक्ष्मीस्तस्याभिमानिनी ॥ ३,१०.

शुद्धतेपलीकडे, हे ब्राह्मण, अव्यक्त आकाश आहे; तेही अनंत आणि अपार असून लक्ष्मीचं क्षेत्र आहे, कारण ती त्याच्याशी एकरूप आहे.

संख्यानुगणनं नाम यस्य नास्ति महाप्रभो । न दानं जातिप्रोक्तं सर्वदा नास्ति संशयः ॥ ३,१०.

हे महाबळवान, ज्याचं मोजमाप किंवा गणना नाही, ज्याचं दान जातीनुसार ठरलेलं नाही—यात कधीच शंका नाही.

अण्डाभिमानी ब्रह्मा तु विराडाख्यो ह्यभूत्तदा । एवं मतं स निर्माय भगवान्हरिख्ययः ॥ ३,१०.

अंडाचा अधिपती ब्रह्मा त्यावेळी विराट म्हणून ओळखला गेला; असं समजावं, की भगवंत हरिने त्याची निर्मिती केली आणि तो प्रसिद्ध झाला.

विशेषात्तत्र गरुड देवैस्तत्त्वाभिमानिभिः । अधश्चोर्ध्वं तदाक्रम्य हरिस्तिष्ठति सर्वदा ॥ ३,१०.

विशेष म्हणजे, गरुड, तत्वांवर अधिकार असलेल्या देवांसह, हरी नेहमीच तिथे वर आणि खाली उभा असतो.

एवं प्राकृतसर्गोक्तिर्वैकृतं शृणु पक्षिराट् ॥ ३,१०.

अशी ही प्राकृत सृष्टीची कथा सांगितली; आता विकृत सृष्टी ऐक, पक्षिराज.

गरुड उवाच । सृष्टिरुक्ता त्वया पूर्वं श्रुता सम्यङ्मया हरे ॥ ३,१०.

गरुड म्हणाला: हरी, तू याआधी सृष्टीचं वर्णन केलं आहेस आणि मी ते नीट ऐकलं आहे.

किं नाम प्राकृतं ज्ञेयं तथा किं वैकृतं प्रभो । एतद्विस्तीर्य मे ब्रूहि श्रोतुं कौतूहलं हि मे ॥ ३,१०.

प्रभो, प्राकृत सृष्टी म्हणजे काय आणि विकृत सृष्टी म्हणजे काय? कृपया हे सविस्तर सांग, कारण मला ते ऐकण्याची उत्सुकता आहे.

श्रीकृष्ण उवाच । अव्यक्ताद्याः पृथिव्यन्ता अण्डाच्च बहिरुद्भवाः । ते सर्वे प्राकृताः प्रोक्तास्तेषां ज्ञानाद्विमच्यते ॥ ३,१०.

श्रीकृष्ण म्हणाले: अव्यक्तापासून पृथ्वीपर्यंत आणि अंडाच्या बाहेर जी काही निर्मिती होते, ती सर्व प्राकृत सृष्टी म्हणतात; ती त्यांच्या ज्ञानाने ओळखली जाते.

ब्रह्माडं विकृतं ज्ञेयं ब्रह्माण्डान्तः खगेश्वर । या सृष्टिरुच्यते सद्भिः सैवोक्ता विकृतेति च ॥ ३,१०.

खगेश्वर, ब्रह्मांडाचं रूपांतर म्हणजे विकृत सृष्टी; ब्रह्मांडाच्या आत जे निर्माण होतं, तेच ज्ञानी लोक विकृत सृष्टी म्हणतात.

सृष्टिश्च प्रलयश्चैव संसारो भक्तिरेव च । देवता ऋषिमुख्याश्च लोका भूरादयस्तथा ॥ ३,१०.

सृष्टी आणि प्रलय, जन्ममरणाचा फेर, भक्ती, प्रमुख देवता आणि ऋषी, तसेच भू लोकापासून सुरू होणारे सर्व लोक—

अनाद्यनन्तकालीनाः सर्वदैकप्रकारकाः । जगत्प्रवाहः सत्योऽयं नैव मिथ्या कथञ्चन ॥ ३,१०.

हे सर्व अनादी, अनंत आणि नेहमी एकसारखेच आहेत; जगाचा हा प्रवाह खरा आहे, तो कधीच खोटा नाही.