गरुडपुराणम्

निरृतिरुवाच । योगेन त्वय्यर्पितया च भक्त्या संयान्ति लोकाः परमां गतिं च । आसेवया सर्वगुणाधिकानां ज्ञानेन वैराग्ययुतेनदवे ॥ ३,८.

निरृति म्हणाली: तुझ्या योगाने आणि भक्तीने लोकांना परमपद मिळतं; सर्व गुणांनी युक्त असलेल्या लोकांची सेवा करून, ज्ञान आणि वैराग्यानेही ते साध्य होतं.

चित्तस्य निग्रहेणैव विष्णोर्यान्ति परं पदम् । अतो मां पाहि दयया सदा तारासमं प्रभो । तदनन्तरजा स्तोतुं प्रावही तं प्रचक्रमे ॥ ३,८.

मनाचा संयम केल्यानेच विष्णूचं परमपद मिळतं; म्हणून, प्रभो, मला नेहमी दयेनं तारासमान वाचव. निरृतीनंतर प्रवाहीने स्तुती करायला सुरुवात केली.

प्रवाह्युवाच । सुताः प्रसंगेन भवन्ति वीर्यात्तव प्रसादात्परमाः सम्पदश्च । या ह्युत्तमश्लोकरसायनाः कथास्तत्सेवनादास्त्वपवर्गवर्त्मनि ॥ ३,८.

प्रवाही म्हणाली: संगतीमुळे मुले होतात, तुझ्या कृपेने श्रेष्ठ सामर्थ्य आणि संपत्ती मिळते; जे उत्तम कीर्तीचे अमृत असणाऱ्या तुझ्या कथा आहेत, त्यांची सेवा केल्याने मोक्षाचा मार्ग मिळतो.

भक्तिर्भवेत्सर्वदा देवदेव सदाप्यहं निरृतेः साम्यमेव । सहर्भाष्यकोमित्रः त्कयीतारः प्रकीर्तिताः ॥ ३,८.

देवाधिदेवा, नेहमी माझ्यात भक्ती असू दे; मी नेहमी निरृतिसमान आहे. सहर्भाष्य, कोमित्र, त्कयी आणि तारा अशी नावे सांगितली आहेत.

कोणाधिपो निरृतिश्च प्रावही प्रवहप्रिया । चत्वार एते पर्जन्यात्त्रिगुणाः परिकीर्तिताः ॥ ३,८.

कोणाधिप, निरृति, प्रवाही आणि प्रवाहाची प्रिय अशी ही चार जण पर्जन्यापेक्षा तीनपट कमी आहेत, असं सांगितलं आहे.

तदनन्तरजान्वक्ष्ये ताञ्छृणु त्वं खगेश्वर । प्रवाहभार्यानन्तरजो विष्वक्सेनोथपार्षदः । वायुपुत्रो महाभागः हरिं स्तोतुं प्रचक्रमे ॥ ३,८.

त्यानंतर मी तुला पुढील लोकांबद्दल सांगतो, हे पक्षिराज, नीट ऐक. वायूच्या पत्नीपासून नंतर जन्मलेला, मोठ्या भाग्याचा विष्वक्सेन, जो हरिचा मुख्य सेवक आहे, त्याने हरिची स्तुती करायला सुरुवात केली.

विष्वक्सेन उवाच । भगवान्मोक्षदः कृष्णः पूर्णानन्दो सदायदि । यदि स्यात्परमा भक्तिर्ह्य परोक्षत्वसाधना ॥ ३,८.

विष्वक्सेन म्हणाला : भगवंत कृष्ण हे मुक्ती देणारे आहेत, ते नेहमी परिपूर्ण आनंदाने भरलेले आहेत. जर कोणाची परम भक्ती असेल, जरी ती अप्रत्यक्षपणे केली तरी, ती देखील साध्य मिळवून देते.

तथा स्वगुरुमारभ्य ब्रह्मान्तेषु च साधुषु । तद्योग्यतानुसारेण भक्तिर्निष्कपटा यदि ॥ ३,८.

त्याचप्रमाणे, आपल्या गुरूपासून सुरुवात करून ब्रह्मा पर्यंतच्या सर्व सज्जनांमध्ये, त्यांच्या पात्रतेनुसार, जर कुणाची भक्ती खरी आणि कपटाशिवाय असेल—

तुलस्यादिषु जीवेषु यदि स्यात्प्रीतिरण्डज । संस्मृतिश्च तदा नाशी भूयादेव न संशयः ॥ ३,८.

तुलसी आणि इतर जिवंत प्राण्यांमध्ये, हे अंडजात, जर प्रेम असेल, तर त्या वेळी भगवंतांची आठवण कधीच नष्ट होत नाही—याबद्दल काहीच शंका नाही.

एवं स्तुत्त्वा महाभागो विष्वक्से नो महाप्रभो । तूष्णीं बभूव गरुड प्राञ्जलिर्नम्रकन्धरः । मित्रादहं न्यून एव नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,८.

अशा प्रकारे महाप्रभूची स्तुती करून, मोठ्या भाग्याचा विष्वक्सेन हात जोडून आणि मान खाली घालून गप्प बसला. मित्रापेक्षा मी कमीच आहे, याबद्दल विचार करण्याची काही गरज नाही.

श्रीगरुड उवाच । अजानजस्वरूपं च ब्रूहि कृष्ण महामते । तदन्यांश्च क्रमेणेव वक्तुं कृष्ण त्वमर्हसि ॥ ३,९.

श्रीगरुड म्हणाला : हे कृष्ण, महान बुद्धिमान, अजानांचा स्वभाव मला सांग. आणि इतरांचाही क्रमाने उल्लेख कर, अशी माझी विनंती आहे.

श्रीकृष्ण उवाच । अजानाख्या देवतास्तु तत्तद्देवकुले भवाः । अजानदेवतास्ता हि तेभ्योग्र्याः कर्मदेवताः ॥ ३,९.

श्रीकृष्ण म्हणाले : अजाना नावाच्या देवता त्यांच्या त्यांच्या दिव्य स्थानांमध्ये वास करतात. हे अजाना देवता कर्माने जन्मलेल्या देवतांपेक्षा श्रेष्ठ आहेत.

विराधश्चारुदेष्णश्च तथा चित्ररथस्तथा । धृतराष्ट्रः किशोरश्च हूहूर्हाहास्तथैव च ॥ ३,९.

विराध, आरुदेष्ण, चित्ररथ, धृतराष्ट्र, किशोर, हूहू आणि हाहा—

विद्याधरश्चोग्रसेनो विश्वावसुपरावसू । चित्रसेनश्च गोपालो बलः पञ्चदश स्मृताः ॥ ३,९.

विद्याधर, उग्रसेन, विश्वावसु, परावसु, चित्रसेन, गोपाल आणि बल—हे पंधरा प्रसिद्ध आहेत.

एवमाद्याश्च गन्धर्वाः शतसंख्याः खगेश्वर । अजानजसमा ज्ञेया मुक्तौ संसार एव च ॥ ३,९.

अशा प्रकारे, हे पक्षिराज, शेकड्यांनी असलेले हे प्रमुख गंधर्व अजानांसारखेच समजावेत, मुक्तीत आणि संसारातही.

अज्ञानजास्तु मे देवाः कर्मजेभ्यः शतावराः । घृताची मेनका रंभा उर्वशी च तिलोत्तमा ॥ ३,९.

पण माझे अज्ञानाने जन्मलेले देव, कर्माने जन्मलेल्या देवांपेक्षा शेकड्यांनी कमी आहेत : घृताची, मेनका, रंभा, उर्वशी आणि तिलोत्तमा.

सुकेतुः शबरी चैव मञ्जुघोषा च पिङ्गला । इत्यादिकं यक्षरत्नं सह संपरिकीर्तितम् ॥ ३,९.

सुकेंतु, शबरी, मंजुघोषा, पिंगला आणि इतर असे यक्षरत्न सुद्धा त्यांच्याबरोबर सांगितलेले आहेत.

अजानजसमा ह्येते कर्मजेभ्यः शतावराः । विश्वामित्रो वसिष्ठश्च नारदश्च्यवनस्तथा ॥ ३,९.

हे सुद्धा अजानांसारखेच आहेत, पण कर्माने जन्मलेल्या देवांपेक्षा शेकड्यांनी कमी आहेत : विश्वामित्र, वसिष्ठ, नारद आणि च्यवन—

उतथ्यश्च मुनिश्चैतान्द्राजपित्वा खगेश्वर । ऋषयश्च महात्मानो ह्यजानजसमाः स्मृताः ॥ ३,९.

उतथ्य आणि इतर ऋषी, ज्यांनी राजेपद भूषवले, हे पक्षिराज, हे सुद्धा महान आत्म्यांचे ऋषी म्हणून अजानांसारखेच ओळखले जातात.

शतर्चिः कश्यपो ज्ञेयो मध्यमश्च पराशरः । पावमान्यः प्रगाथश्च क्षुद्रसूक्तश्च देवलः ॥ ३,९.

शतर्ची, कश्यप, मध्यम, पराशर, पावमानीय, प्रगाथ, क्षुद्रसूक्त आणि देवल—

गृत्समदो ह्यासुरिश्च भरद्वाजोथ मुद्गलः । उद्दालको ह्यृष्यशृङ्गः शङ्खः सत्यव्रतस्तथा ॥ ३,९.

गृत्समद, आसुरी, भरद्वाज, मुद्गल, उद्दालक, ऋष्यशृंग, शंख आणि सत्यव्रत—

सुयज्ञश्चैव बाभ्रव्यो माण्डूकश्चैव बाष्कलः । धर्माचार्यस्तथागस्त्यो दाल्भ्यो दार्ढ्यच्युतस्तथा ॥ ३,९.

सुयज्ञ, बाभ्रव्य, मांढूक, बाष्कल, धर्माचार्य, अगस्त्य, दाल्भ्य आणि दार्ढ्यच्युत—

कवषो हरितः कण्वो विरूपो मुसलस्तथा । विष्णुवृद्धश्च आत्रेयः श्रीवत्सो वत्सलेत्यपि ॥ ३,९.

कवष, हरित, कण्व, विरूप, मुसल, विष्णुवृद्ध, आत्रेय, श्रीवत्स आणि वत्सल देखील.

भार्गवश्चाप्नवानश्च माण्डूकेयस्तथैव । मण्डूकश्चैव जाबचलिः वीतिहव्यस्तथैव च ॥ ३,९.

भार्गव, आप्नवान, मांडूकेय, मांडूक, जाबचली आणि वीतिहव्य हेही तसंच.

गृत्समदः शौनकश्च इत्याद्या ऋषयः स्मृताः । एतेषां श्रवणादेव हरिः प्रीणाति सर्वदा ॥ ३,९.

गृत्समद आणि शौनक हेही ऋषी म्हणून ओळखले जातात; त्यांच्या नावाचा उच्चार जरी केला तरी हरि नेहमी प्रसन्न होतो.

ब्रुवे द्व्यष्टसहस्रं च शृणु तार्क्ष्य मम स्त्रियः । अग्निपुत्रास्तु यद्द्व्यष्टसहस्रञ्च मम स्त्रियः । अजानजसमा ह्येता (ते) नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,९.

तार्क्ष्य, मी तुला सांगतो की माझ्या आठ हजार पत्नी आहेत; अग्नीपासून जन्मलेल्या पण आठ हजारच आहेत, त्या अजानापासून जन्मलेल्या स्त्रियांसारख्या आहेत—यात अधिक विचार करण्याची गरज नाही.

त्वष्टुः पुत्री कशेरूश्च तासां मध्ये गुणाधिका । तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु सम्यक्खगेश्वर ॥ ३,९.

त्यांच्यात तवष्टाचा कन्या कशेरू गुणांनी सर्वांत श्रेष्ठ आहे; तिच्यानंतर जन्मलेल्या मी आता सांगतो, नीट ऐक, पक्षिराज.

आजानेभ्यस्तु पितरः सप्तभ्योन्ये शतावराः । तथाधिका हि पितर इति वेदविदां मतम् ॥ ३,९.

अजानांपासून सात वेगळ्या पितरांच्या शाखा आहेत, प्रत्येकी शंभर पिढ्या; म्हणून पितरांची संख्या खूप आहे असं वेदज्ञ मानतात.

तदनन्तराजान्वक्ष्ये शृणु त्वं द्विजसत्तम । अष्टाभ्यो देवगन्धर्वा अष्टोत्तरशतं विना ॥ ३,९.

आता मी अजानांनंतर जन्मलेल्या सांगतो—ऐक, श्रेष्ठ द्विजा; आठ देवगंधर्वांच्या गटांतून, एकशे आठ वगळता.