गरुडपुराणम्

विश्वामित्रऋषिस्त्वेवं स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह । भृगुनारदक्षांश्च विहाय ब्रह्मपुत्रकाः ॥ ३,७.

अशी स्तुती करून विश्वामित्र ऋषी शांत झाला; भृगु, नारद आणि दक्ष यांना सोडून ब्रह्मपुत्र तिथेच राहिले.

सप्तसंख्या वसिष्ठाद्या विश्वामित्रस्तथैव च । वैवस्वतमनुस्त्वेते परस्परसमाः स्मृताः ॥ ३,७.

वसिष्ठ आणि इतर सात जण, तसेच विश्वामित्र आणि वैवस्वत मनू, हे सर्व एकमेकांइतकेच मानले जातात.

वह्नेरप्यवरा नित्यं किञ्चिन्मित्राद्गुणाधिकाः । तदनन्तजस्तोत्रं वक्ष्ये शृणु खगेश्वर ॥ ३,७.

अग्निपासून जन्मलेले नेहमीच कमी असतात, जरी काहींमध्ये मित्रापेक्षा जास्त गुण असतात; आता मी पुढच्या जन्मलेल्या स्तुती सांगतो, ऐक, खगेश्वर.

श्रीगरुडमहापुराणम् ८ क्रतोरनन्तरं जातो मित्रो (श्रो) नाम खगेश्वर । नारायणं जगद्योनिं स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,८.

श्रीगरुडमहापुराण, आठवे अध्याय. यज्ञानंतर मित्र नावाचा जन्म झाला, हे खगेश्वर; त्याने जगाचा आधार असलेल्या नारायणाची स्तुती करायला सुरुवात केली.

मित्र उवाच । नतोस्म्यज्ञस्त्वच्चरणारविन्दं भवच्छिदं स्वस्त्ययनं भवच्छिदे । वेद स्वयं भगवान्वासुदेवो नाहं नाग्निर्न त्रिदेवा मुनीन्द्राः ॥ ३,८.

मित्र म्हणाला: मी अज्ञानी असूनही तुझ्या कमळपादांना वंदन करतो, जे संसाराचा नाश करणारे आणि मंगल देणारे आहेत. वासुदेवच खरा वेद आहे; मी, अग्नी, त्रिदेव किंवा श्रेष्ठ मुनी, आम्ही तसे नाही.

अथापरे भागवतप्रधाना यदा न जानीयुरथापरे कुतः । मां पाहि नित्यं परतोप्यधीश विश्वामित्रान्न्यून एवेति नित्यम् । अहं पर्जन्यार्द्विगुण एव नित्यमतो मम स्तवने नास्ति शक्तिः ॥ ३,८.

ज्यांना भगवंताचे श्रेष्ठ भक्तही समजू शकत नाहीत, इतरांना कसे कळेल? परमेश्वरा, मला नेहमी वाचव, कारण मी विश्वामित्रापेक्षा नेहमीच कमी आहे. मी नेहमीच पर्जन्यापेक्षा दोनपट कमी आहे; म्हणून तुझी स्तुती करण्याची माझ्यात शक्ती नाही.

एवं स्तुत्वा हरिं मित्रस्तूष्णीमास तदा खग । तदनन्तरजा तारा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,८.

अशी स्तुती करून मित्र त्या वेळी शांत झाला, हे पक्षीराज; त्यानंतर ताराने स्तुती करायला सुरुवात केली.

तारोवाच अनन्येन तु भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् । त्वत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः ॥ ३,८.

तारा म्हणाली: जे लोक एकचित्ताने, दृढ भक्तीने तुझ्यासाठी सर्व कर्मे आणि आप्तस्वकीय सोडतात—

त्वदाश्रयां कथां श्रुत्वा (दृष्ट्वा) शृण्वन्ति कथयन्ति च । तथैते साधवो विष्णो सर्वसंगविवर्जिताः ॥ ३,८.

तुझ्या कथा ऐकून किंवा पाहून, ते त्या ऐकतात आणि सांगतात; असे हे साधू, हे विष्णू, सर्व आसक्तीपासून मुक्त असतात.

तन्मध्ये पतितां पाहि सदा मित्रसमां प्रभो । तारानन्तरजः प्राह निरृतिश्च खगेश्वर ॥ ३,८.

त्यांच्यात मी पडलेली आहे, मला नेहमी मित्रासमान वाचव, प्रभो; तारानंतर निरृति बोलली, हे खगेश्वर.

निरृतिरुवाच । योगेन त्वय्यर्पितया च भक्त्या संयान्ति लोकाः परमां गतिं च । आसेवया सर्वगुणाधिकानां ज्ञानेन वैराग्ययुतेनदवे ॥ ३,८.

निरृति म्हणाली: तुझ्या योगाने आणि भक्तीने लोकांना परमपद मिळतं; सर्व गुणांनी युक्त असलेल्या लोकांची सेवा करून, ज्ञान आणि वैराग्यानेही ते साध्य होतं.

चित्तस्य निग्रहेणैव विष्णोर्यान्ति परं पदम् । अतो मां पाहि दयया सदा तारासमं प्रभो । तदनन्तरजा स्तोतुं प्रावही तं प्रचक्रमे ॥ ३,८.

मनाचा संयम केल्यानेच विष्णूचं परमपद मिळतं; म्हणून, प्रभो, मला नेहमी दयेनं तारासमान वाचव. निरृतीनंतर प्रवाहीने स्तुती करायला सुरुवात केली.

प्रवाह्युवाच । सुताः प्रसंगेन भवन्ति वीर्यात्तव प्रसादात्परमाः सम्पदश्च । या ह्युत्तमश्लोकरसायनाः कथास्तत्सेवनादास्त्वपवर्गवर्त्मनि ॥ ३,८.

प्रवाही म्हणाली: संगतीमुळे मुले होतात, तुझ्या कृपेने श्रेष्ठ सामर्थ्य आणि संपत्ती मिळते; जे उत्तम कीर्तीचे अमृत असणाऱ्या तुझ्या कथा आहेत, त्यांची सेवा केल्याने मोक्षाचा मार्ग मिळतो.

भक्तिर्भवेत्सर्वदा देवदेव सदाप्यहं निरृतेः साम्यमेव । सहर्भाष्यकोमित्रः त्कयीतारः प्रकीर्तिताः ॥ ३,८.

देवाधिदेवा, नेहमी माझ्यात भक्ती असू दे; मी नेहमी निरृतिसमान आहे. सहर्भाष्य, कोमित्र, त्कयी आणि तारा अशी नावे सांगितली आहेत.

कोणाधिपो निरृतिश्च प्रावही प्रवहप्रिया । चत्वार एते पर्जन्यात्त्रिगुणाः परिकीर्तिताः ॥ ३,८.

कोणाधिप, निरृति, प्रवाही आणि प्रवाहाची प्रिय अशी ही चार जण पर्जन्यापेक्षा तीनपट कमी आहेत, असं सांगितलं आहे.

तदनन्तरजान्वक्ष्ये ताञ्छृणु त्वं खगेश्वर । प्रवाहभार्यानन्तरजो विष्वक्सेनोथपार्षदः । वायुपुत्रो महाभागः हरिं स्तोतुं प्रचक्रमे ॥ ३,८.

त्यानंतर मी तुला पुढील लोकांबद्दल सांगतो, हे पक्षिराज, नीट ऐक. वायूच्या पत्नीपासून नंतर जन्मलेला, मोठ्या भाग्याचा विष्वक्सेन, जो हरिचा मुख्य सेवक आहे, त्याने हरिची स्तुती करायला सुरुवात केली.

विष्वक्सेन उवाच । भगवान्मोक्षदः कृष्णः पूर्णानन्दो सदायदि । यदि स्यात्परमा भक्तिर्ह्य परोक्षत्वसाधना ॥ ३,८.

विष्वक्सेन म्हणाला : भगवंत कृष्ण हे मुक्ती देणारे आहेत, ते नेहमी परिपूर्ण आनंदाने भरलेले आहेत. जर कोणाची परम भक्ती असेल, जरी ती अप्रत्यक्षपणे केली तरी, ती देखील साध्य मिळवून देते.

तथा स्वगुरुमारभ्य ब्रह्मान्तेषु च साधुषु । तद्योग्यतानुसारेण भक्तिर्निष्कपटा यदि ॥ ३,८.

त्याचप्रमाणे, आपल्या गुरूपासून सुरुवात करून ब्रह्मा पर्यंतच्या सर्व सज्जनांमध्ये, त्यांच्या पात्रतेनुसार, जर कुणाची भक्ती खरी आणि कपटाशिवाय असेल—

तुलस्यादिषु जीवेषु यदि स्यात्प्रीतिरण्डज । संस्मृतिश्च तदा नाशी भूयादेव न संशयः ॥ ३,८.

तुलसी आणि इतर जिवंत प्राण्यांमध्ये, हे अंडजात, जर प्रेम असेल, तर त्या वेळी भगवंतांची आठवण कधीच नष्ट होत नाही—याबद्दल काहीच शंका नाही.

एवं स्तुत्त्वा महाभागो विष्वक्से नो महाप्रभो । तूष्णीं बभूव गरुड प्राञ्जलिर्नम्रकन्धरः । मित्रादहं न्यून एव नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,८.

अशा प्रकारे महाप्रभूची स्तुती करून, मोठ्या भाग्याचा विष्वक्सेन हात जोडून आणि मान खाली घालून गप्प बसला. मित्रापेक्षा मी कमीच आहे, याबद्दल विचार करण्याची काही गरज नाही.

श्रीगरुड उवाच । अजानजस्वरूपं च ब्रूहि कृष्ण महामते । तदन्यांश्च क्रमेणेव वक्तुं कृष्ण त्वमर्हसि ॥ ३,९.

श्रीगरुड म्हणाला : हे कृष्ण, महान बुद्धिमान, अजानांचा स्वभाव मला सांग. आणि इतरांचाही क्रमाने उल्लेख कर, अशी माझी विनंती आहे.

श्रीकृष्ण उवाच । अजानाख्या देवतास्तु तत्तद्देवकुले भवाः । अजानदेवतास्ता हि तेभ्योग्र्याः कर्मदेवताः ॥ ३,९.

श्रीकृष्ण म्हणाले : अजाना नावाच्या देवता त्यांच्या त्यांच्या दिव्य स्थानांमध्ये वास करतात. हे अजाना देवता कर्माने जन्मलेल्या देवतांपेक्षा श्रेष्ठ आहेत.

विराधश्चारुदेष्णश्च तथा चित्ररथस्तथा । धृतराष्ट्रः किशोरश्च हूहूर्हाहास्तथैव च ॥ ३,९.

विराध, आरुदेष्ण, चित्ररथ, धृतराष्ट्र, किशोर, हूहू आणि हाहा—

विद्याधरश्चोग्रसेनो विश्वावसुपरावसू । चित्रसेनश्च गोपालो बलः पञ्चदश स्मृताः ॥ ३,९.

विद्याधर, उग्रसेन, विश्वावसु, परावसु, चित्रसेन, गोपाल आणि बल—हे पंधरा प्रसिद्ध आहेत.

एवमाद्याश्च गन्धर्वाः शतसंख्याः खगेश्वर । अजानजसमा ज्ञेया मुक्तौ संसार एव च ॥ ३,९.

अशा प्रकारे, हे पक्षिराज, शेकड्यांनी असलेले हे प्रमुख गंधर्व अजानांसारखेच समजावेत, मुक्तीत आणि संसारातही.

अज्ञानजास्तु मे देवाः कर्मजेभ्यः शतावराः । घृताची मेनका रंभा उर्वशी च तिलोत्तमा ॥ ३,९.

पण माझे अज्ञानाने जन्मलेले देव, कर्माने जन्मलेल्या देवांपेक्षा शेकड्यांनी कमी आहेत : घृताची, मेनका, रंभा, उर्वशी आणि तिलोत्तमा.

सुकेतुः शबरी चैव मञ्जुघोषा च पिङ्गला । इत्यादिकं यक्षरत्नं सह संपरिकीर्तितम् ॥ ३,९.

सुकेंतु, शबरी, मंजुघोषा, पिंगला आणि इतर असे यक्षरत्न सुद्धा त्यांच्याबरोबर सांगितलेले आहेत.

अजानजसमा ह्येते कर्मजेभ्यः शतावराः । विश्वामित्रो वसिष्ठश्च नारदश्च्यवनस्तथा ॥ ३,९.

हे सुद्धा अजानांसारखेच आहेत, पण कर्माने जन्मलेल्या देवांपेक्षा शेकड्यांनी कमी आहेत : विश्वामित्र, वसिष्ठ, नारद आणि च्यवन—

उतथ्यश्च मुनिश्चैतान्द्राजपित्वा खगेश्वर । ऋषयश्च महात्मानो ह्यजानजसमाः स्मृताः ॥ ३,९.

उतथ्य आणि इतर ऋषी, ज्यांनी राजेपद भूषवले, हे पक्षिराज, हे सुद्धा महान आत्म्यांचे ऋषी म्हणून अजानांसारखेच ओळखले जातात.