गरुडपुराणम्

एवं स्तुत्वा तु पुलहस्तूष्णीमास तदा खग । तदनन्तरजः स्तोतुं क्रतुः समुपचक्रमे ॥ ३,७.

पुलहानेही अशी स्तुती करून त्या वेळी गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर क्रतूने तुझे गुण गाण्यास सुरुवात केली.

क्रतुरुवाच । प्राणप्रयाणसमये भगवंस्तवैव नामानि संसृतिजदुःखविनाशकानि । येनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयाति मुक्तिममलां तमहं प्रपद्ये ॥ ३,७.

क्रतू म्हणाला: प्राण सोडण्याच्या वेळी, हे भगवंत, तुझेच नाव जन्ममरणाच्या दुःखाचा नाश करते. त्याने एका जन्माचे सगळे दोष क्षणात दूर होतात आणि शुद्ध मुक्ती मिळते. अशा तुझ्या चरणी मी शरण जातो.

ये भक्त्या विवशा विष्णो नाममात्रैकजल्पकाः । तेपि मुक्तिं प्रयान्त्याशु किमुत ध्यायिनः सदा ॥ ३,७.

जे भक्तिभावाने तुझे फक्त नाव उच्चारतात, हे विष्णू, तेही लवकर मुक्तीला पोहोचतात; मग जे नेहमी तुझा ध्यास घेतात, त्यांचे काय सांगावे!

एवं स्तुत्वा क्रतुरपि तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजः स्तोतुं मनुर्वैवस्वतोब्रवीत् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे क्रतूनेही तुझी स्तुती करून गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर वैवस्वत मनू तुझे गुण गाण्यासाठी बोलू लागला.

वैवस्वत उवाच । सोहं हि कर्मकरणे निरतः सदैव स्त्रीणां भोगे च निरतश्च गुदे प्रमत्तः । जिह्वेन्द्रिये च निरतस्तव दर्शने च सम्यग्विरागसहितः परमोदरेण ॥ ३,७.

वैवस्वत म्हणाला: मी नेहमी कर्म करण्यात गुंतलेला असतो, स्त्रियांच्या सुखात रमतो, नीच वासनांमध्येही बेफिकीर असतो, जिभेच्या आणि इंद्रियांच्या मागे लागलेला असतो; पण तुझे दर्शन घेताना मी खरी विरक्ती आणि मोठ्या उदारतेने तटस्थता अनुभवतो.

मांसास्थिमज्जरुधिरैः सहिते च देहे भक्तिं सदैव भगवन्नपि तस्करे च । गुर्वग्निबाडबगवादिषु सत्सु दुःखात्सम्यग्विरक्तिमुपयामि सहस्व नित्यम् ॥ ३,७.

माझे शरीर मांस, हाड, मज्जा आणि रक्ताने बनलेले असले तरी, हे भगवंत, माझ्या मनात नेहमी भक्ती असते—even चोरासारखी. गुरु, अग्नी आणि इतर वंदनीय व्यक्ती यांच्यात असतानाही, मी दुःखातून खरी विरक्ती मिळवतो—तू नेहमी माझ्यावर कृपा कर.

लोकानुवादश्रवणे परमा च शक्तिर्नारायणस्य नमने न च मेस्ति शक्तिः । लोकानुयानकरणे परमा च शक्तिः क्षेत्रादिमार्गगमने परमा ह्यशक्तिः ॥ ३,७.

लोकांच्या गप्पा ऐकण्यात मला फार ताकद आहे, पण नारायणाची स्तुती करण्यात माझ्यात शक्तीच नाही; लोकांच्या मागे जाण्यात आणि शेतवाडीच्या वाटेवर चालण्यात मला फार ताकद आहे, पण खरी शक्ती नाहीच.

वैश्यादिकेषु धनिकेषु परा च शक्तिः सद्ब्राह्मणेष्वपि न शक्तिरहो मुरारे ॥ ३,७.

वैश्य आणि इतर धनवान लोकांमध्ये जास्त सामर्थ्य असतं; पण सज्जन ब्राह्मणांमध्ये तशी ताकद नाही, हाय मुरारी.

वैवस्वतमनुर्देवं स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह । तदनन्तरजः स्तोतुं विश्वामित्रोपचक्रमे ॥ ३,७.

वैवस्वत मनूने देवतेची स्तुती करून शांत झाला; त्यानंतर विश्वामित्राने स्तुती करायला सुरुवात केली.

विश्वामित्र उवाच । न ध्याते चरणांबुजे भगवतो संध्यापि नानुष्ठिता ज्ञानद्वारकपाटपाटनपटुर्धर्मोपि नोपार्जितः । अन्तर्व्याप्तमलाभिघातकरणे पट्वी श्रुता ते कथा नो देव श्रवणेन पाहि भगवन्मामत्रितुल्यं सदा ॥ ३,७.

विश्वामित्रऋषिस्त्वेवं स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह । भृगुनारदक्षांश्च विहाय ब्रह्मपुत्रकाः ॥ ३,७.

अशी स्तुती करून विश्वामित्र ऋषी शांत झाला; भृगु, नारद आणि दक्ष यांना सोडून ब्रह्मपुत्र तिथेच राहिले.

सप्तसंख्या वसिष्ठाद्या विश्वामित्रस्तथैव च । वैवस्वतमनुस्त्वेते परस्परसमाः स्मृताः ॥ ३,७.

वसिष्ठ आणि इतर सात जण, तसेच विश्वामित्र आणि वैवस्वत मनू, हे सर्व एकमेकांइतकेच मानले जातात.

वह्नेरप्यवरा नित्यं किञ्चिन्मित्राद्गुणाधिकाः । तदनन्तजस्तोत्रं वक्ष्ये शृणु खगेश्वर ॥ ३,७.

अग्निपासून जन्मलेले नेहमीच कमी असतात, जरी काहींमध्ये मित्रापेक्षा जास्त गुण असतात; आता मी पुढच्या जन्मलेल्या स्तुती सांगतो, ऐक, खगेश्वर.

श्रीगरुडमहापुराणम् ८ क्रतोरनन्तरं जातो मित्रो (श्रो) नाम खगेश्वर । नारायणं जगद्योनिं स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,८.

श्रीगरुडमहापुराण, आठवे अध्याय. यज्ञानंतर मित्र नावाचा जन्म झाला, हे खगेश्वर; त्याने जगाचा आधार असलेल्या नारायणाची स्तुती करायला सुरुवात केली.

मित्र उवाच । नतोस्म्यज्ञस्त्वच्चरणारविन्दं भवच्छिदं स्वस्त्ययनं भवच्छिदे । वेद स्वयं भगवान्वासुदेवो नाहं नाग्निर्न त्रिदेवा मुनीन्द्राः ॥ ३,८.

मित्र म्हणाला: मी अज्ञानी असूनही तुझ्या कमळपादांना वंदन करतो, जे संसाराचा नाश करणारे आणि मंगल देणारे आहेत. वासुदेवच खरा वेद आहे; मी, अग्नी, त्रिदेव किंवा श्रेष्ठ मुनी, आम्ही तसे नाही.

अथापरे भागवतप्रधाना यदा न जानीयुरथापरे कुतः । मां पाहि नित्यं परतोप्यधीश विश्वामित्रान्न्यून एवेति नित्यम् । अहं पर्जन्यार्द्विगुण एव नित्यमतो मम स्तवने नास्ति शक्तिः ॥ ३,८.

ज्यांना भगवंताचे श्रेष्ठ भक्तही समजू शकत नाहीत, इतरांना कसे कळेल? परमेश्वरा, मला नेहमी वाचव, कारण मी विश्वामित्रापेक्षा नेहमीच कमी आहे. मी नेहमीच पर्जन्यापेक्षा दोनपट कमी आहे; म्हणून तुझी स्तुती करण्याची माझ्यात शक्ती नाही.

एवं स्तुत्वा हरिं मित्रस्तूष्णीमास तदा खग । तदनन्तरजा तारा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,८.

अशी स्तुती करून मित्र त्या वेळी शांत झाला, हे पक्षीराज; त्यानंतर ताराने स्तुती करायला सुरुवात केली.

तारोवाच अनन्येन तु भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् । त्वत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः ॥ ३,८.

तारा म्हणाली: जे लोक एकचित्ताने, दृढ भक्तीने तुझ्यासाठी सर्व कर्मे आणि आप्तस्वकीय सोडतात—

त्वदाश्रयां कथां श्रुत्वा (दृष्ट्वा) शृण्वन्ति कथयन्ति च । तथैते साधवो विष्णो सर्वसंगविवर्जिताः ॥ ३,८.

तुझ्या कथा ऐकून किंवा पाहून, ते त्या ऐकतात आणि सांगतात; असे हे साधू, हे विष्णू, सर्व आसक्तीपासून मुक्त असतात.

तन्मध्ये पतितां पाहि सदा मित्रसमां प्रभो । तारानन्तरजः प्राह निरृतिश्च खगेश्वर ॥ ३,८.

त्यांच्यात मी पडलेली आहे, मला नेहमी मित्रासमान वाचव, प्रभो; तारानंतर निरृति बोलली, हे खगेश्वर.

निरृतिरुवाच । योगेन त्वय्यर्पितया च भक्त्या संयान्ति लोकाः परमां गतिं च । आसेवया सर्वगुणाधिकानां ज्ञानेन वैराग्ययुतेनदवे ॥ ३,८.

निरृति म्हणाली: तुझ्या योगाने आणि भक्तीने लोकांना परमपद मिळतं; सर्व गुणांनी युक्त असलेल्या लोकांची सेवा करून, ज्ञान आणि वैराग्यानेही ते साध्य होतं.

चित्तस्य निग्रहेणैव विष्णोर्यान्ति परं पदम् । अतो मां पाहि दयया सदा तारासमं प्रभो । तदनन्तरजा स्तोतुं प्रावही तं प्रचक्रमे ॥ ३,८.

मनाचा संयम केल्यानेच विष्णूचं परमपद मिळतं; म्हणून, प्रभो, मला नेहमी दयेनं तारासमान वाचव. निरृतीनंतर प्रवाहीने स्तुती करायला सुरुवात केली.

प्रवाह्युवाच । सुताः प्रसंगेन भवन्ति वीर्यात्तव प्रसादात्परमाः सम्पदश्च । या ह्युत्तमश्लोकरसायनाः कथास्तत्सेवनादास्त्वपवर्गवर्त्मनि ॥ ३,८.

प्रवाही म्हणाली: संगतीमुळे मुले होतात, तुझ्या कृपेने श्रेष्ठ सामर्थ्य आणि संपत्ती मिळते; जे उत्तम कीर्तीचे अमृत असणाऱ्या तुझ्या कथा आहेत, त्यांची सेवा केल्याने मोक्षाचा मार्ग मिळतो.

भक्तिर्भवेत्सर्वदा देवदेव सदाप्यहं निरृतेः साम्यमेव । सहर्भाष्यकोमित्रः त्कयीतारः प्रकीर्तिताः ॥ ३,८.

देवाधिदेवा, नेहमी माझ्यात भक्ती असू दे; मी नेहमी निरृतिसमान आहे. सहर्भाष्य, कोमित्र, त्कयी आणि तारा अशी नावे सांगितली आहेत.

कोणाधिपो निरृतिश्च प्रावही प्रवहप्रिया । चत्वार एते पर्जन्यात्त्रिगुणाः परिकीर्तिताः ॥ ३,८.

कोणाधिप, निरृति, प्रवाही आणि प्रवाहाची प्रिय अशी ही चार जण पर्जन्यापेक्षा तीनपट कमी आहेत, असं सांगितलं आहे.

तदनन्तरजान्वक्ष्ये ताञ्छृणु त्वं खगेश्वर । प्रवाहभार्यानन्तरजो विष्वक्सेनोथपार्षदः । वायुपुत्रो महाभागः हरिं स्तोतुं प्रचक्रमे ॥ ३,८.

त्यानंतर मी तुला पुढील लोकांबद्दल सांगतो, हे पक्षिराज, नीट ऐक. वायूच्या पत्नीपासून नंतर जन्मलेला, मोठ्या भाग्याचा विष्वक्सेन, जो हरिचा मुख्य सेवक आहे, त्याने हरिची स्तुती करायला सुरुवात केली.

विष्वक्सेन उवाच । भगवान्मोक्षदः कृष्णः पूर्णानन्दो सदायदि । यदि स्यात्परमा भक्तिर्ह्य परोक्षत्वसाधना ॥ ३,८.

विष्वक्सेन म्हणाला : भगवंत कृष्ण हे मुक्ती देणारे आहेत, ते नेहमी परिपूर्ण आनंदाने भरलेले आहेत. जर कोणाची परम भक्ती असेल, जरी ती अप्रत्यक्षपणे केली तरी, ती देखील साध्य मिळवून देते.

तथा स्वगुरुमारभ्य ब्रह्मान्तेषु च साधुषु । तद्योग्यतानुसारेण भक्तिर्निष्कपटा यदि ॥ ३,८.

त्याचप्रमाणे, आपल्या गुरूपासून सुरुवात करून ब्रह्मा पर्यंतच्या सर्व सज्जनांमध्ये, त्यांच्या पात्रतेनुसार, जर कुणाची भक्ती खरी आणि कपटाशिवाय असेल—

तुलस्यादिषु जीवेषु यदि स्यात्प्रीतिरण्डज । संस्मृतिश्च तदा नाशी भूयादेव न संशयः ॥ ३,८.

तुलसी आणि इतर जिवंत प्राण्यांमध्ये, हे अंडजात, जर प्रेम असेल, तर त्या वेळी भगवंतांची आठवण कधीच नष्ट होत नाही—याबद्दल काहीच शंका नाही.