गरुडपुराणम्

आविर्भवज्जगत्प्रभवायावतीर्णं तद्रक्षणार्थमनवद्यञ्च तथाव्ययाय । तत्त्वार्थमूलमविकारि तव स्वरूपं ह्यानन्दसारमत एव विकारशून्यम् ॥ ३,७.

हे प्रभो, तू या सृष्टीच्या निर्मितीसाठी प्रकट झाला आहेस, तिच्या रक्षणासाठी अवतरला आहेस, तू निष्कलंक आणि नाशरहित आहेस. तुझे खरे स्वरूप हे सत्याचा पाया आहे, ते कधीच बदलत नाही, आनंदाचा गाभा आहे आणि कायमच स्वरूपात एकसारखे राहते.

त्रैगुण्यशून्यमखिलेषु च संविभक्तं तत्र प्रविश्य भगवन्न हि पश्यतीव । अतो मुरारेस्तव सद्गुणांश्च स्तोतुं न शक्नोमि मरीचितुल्यः ॥ ३,७.

तुझ्यात तीन गुण नाहीत, तरीही तू सर्वत्र व्यापलेला आहेस; सर्व गोष्टींत प्रवेश करूनही, हे भगवंत, तू त्यांना पाहतोस असं वाटत नाही. म्हणून, हे मुरारि, मीही मरीचीसारखा तुझे गुण गाऊ शकत नाही.

एवं स्तुत्वा ह्यत्रिरपितूष्णीमास तदा खग । तदनन्तरजः स्तोतुमङ्गिरा वाक्यमब्रवीत् ॥ ३,७.

अत्रिनेही अशी स्तुती करून त्या वेळी गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर अङ्गिरस तुझे गुण गाण्यासाठी बोलू लागला.

अङ्गिरा उवाच । द्रष्टुं न शक्नोमि तव स्वरूपं ह्यनन्तबाहूदरमस्तकं च । अनन्तसाहस्रकिरीटजुष्टं महार्हनानाभरणैश्च शोभितम् । एतादृशं रूपमनन्तपारं स्तोतुं ह्यशक्तस्तु समोस्मि चात्रेः ॥ ३,७.

अङ्गिरस म्हणाला: मी तुझे खरे रूप पाहूच शकत नाही, कारण तुझे हात, पोट आणि डोकी अनंत आहेत, असंख्य मुकुटांनी व विविध मौल्यवान दागिन्यांनी तू शोभून दिसतोस. असे हे अनंत आणि अगम्य रूप मी अत्रीसारखा स्तुती करू शकत नाही.

एवं स्तुत्वा ह्यङ्गिराश्च तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजः स्तोतुं पुलस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे अङ्गिरसानेही तुझी स्तुती करून गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर पुलस्त्य तुझे गुण गाण्यासाठी बोलू लागला.

पुलस्त्य उवाच । यो वा हरिस्तु भगवान्स (स्व) उपासकानां संदर्शयेद्भुवनमङ्गलमङ्गलं च । (लश्च) यस्मै नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यं यो वाविता निरयभागगमप्रसङ्गे ॥ ३,७.

पुलस्त्य म्हणाला: जो हरि आपल्या भक्तांना शुभ आणि अशुभ दोन्ही लोक दाखवतो, आणि जो नरकात जाणाऱ्यांनाही यातना सोसण्यापासून वाचवतो, त्या भगवंताला, त्या पुरुषाला मी वंदन करतो.

एतादृशांस्तव गुणान्नवितुं न शक्तं मां पाहि भगवन्सदृशो ह्यङ्गिरसा च ॥ ३,७.

तुझे असे गुण मला समजतच नाहीत; म्हणून, हे भगवंत, मला वाचव. मी अङ्गिरसासारखाच आहे.

एवं स्तुत्वा पुलस्त्योपि स्तूष्णीमेव बभूव ह । तदनन्तरजः स्तोतुं पुलहो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३,७.

पुलस्त्यानेही अशी स्तुती करून गप्प बसला. त्याच्या नंतर पुलहाने तुझे गुण गाण्यासाठी बोलायला सुरुवात केली.

पुलह उवाच । निष्कामरूपरिहितस्य समर्पितं च स्नानावरोत्तमपयः फलपुष्पभोज्यम् । आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियाश्च व्यर्थं भवेदिति वदन्ति महानुभावाः ॥ ३,७.

पुलह म्हणाला: जेव्हा कुणी इच्छा न ठेवता, शुद्ध मनाने पाणी, फळे, फुले, अन्न किंवा स्नानासाठी उत्तम पाणी तुला अर्पण करतो, तेव्हा मोठ्या ज्ञानी लोक म्हणतात की अशी पूजा आणि सेवा व्यर्थ ठरते.

तस्मै सदा भगवते प्रणमामि नित्यं निष्कामया तव समर्पणमात्रबुद्ध्या । वैकुण्ठनाथ भगवन्स्तवने न शक्तिः सोहं पुलस्त्यसदृशोस्मि न संशयोत्र ॥ ३,७.

त्या सदैव असणाऱ्या भगवंताला मी नेहमी वंदन करतो, कारण माझ्या मनात काही इच्छा नसते, फक्त अर्पण करण्याची भावना असते. हे वैकुंठनाथा, मला तुझी स्तुती करण्याची शक्ती नाही; मी पुलस्त्यासारखाच आहे, यात शंका नाही.

एवं स्तुत्वा तु पुलहस्तूष्णीमास तदा खग । तदनन्तरजः स्तोतुं क्रतुः समुपचक्रमे ॥ ३,७.

पुलहानेही अशी स्तुती करून त्या वेळी गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर क्रतूने तुझे गुण गाण्यास सुरुवात केली.

क्रतुरुवाच । प्राणप्रयाणसमये भगवंस्तवैव नामानि संसृतिजदुःखविनाशकानि । येनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयाति मुक्तिममलां तमहं प्रपद्ये ॥ ३,७.

क्रतू म्हणाला: प्राण सोडण्याच्या वेळी, हे भगवंत, तुझेच नाव जन्ममरणाच्या दुःखाचा नाश करते. त्याने एका जन्माचे सगळे दोष क्षणात दूर होतात आणि शुद्ध मुक्ती मिळते. अशा तुझ्या चरणी मी शरण जातो.

ये भक्त्या विवशा विष्णो नाममात्रैकजल्पकाः । तेपि मुक्तिं प्रयान्त्याशु किमुत ध्यायिनः सदा ॥ ३,७.

जे भक्तिभावाने तुझे फक्त नाव उच्चारतात, हे विष्णू, तेही लवकर मुक्तीला पोहोचतात; मग जे नेहमी तुझा ध्यास घेतात, त्यांचे काय सांगावे!

एवं स्तुत्वा क्रतुरपि तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजः स्तोतुं मनुर्वैवस्वतोब्रवीत् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे क्रतूनेही तुझी स्तुती करून गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर वैवस्वत मनू तुझे गुण गाण्यासाठी बोलू लागला.

वैवस्वत उवाच । सोहं हि कर्मकरणे निरतः सदैव स्त्रीणां भोगे च निरतश्च गुदे प्रमत्तः । जिह्वेन्द्रिये च निरतस्तव दर्शने च सम्यग्विरागसहितः परमोदरेण ॥ ३,७.

वैवस्वत म्हणाला: मी नेहमी कर्म करण्यात गुंतलेला असतो, स्त्रियांच्या सुखात रमतो, नीच वासनांमध्येही बेफिकीर असतो, जिभेच्या आणि इंद्रियांच्या मागे लागलेला असतो; पण तुझे दर्शन घेताना मी खरी विरक्ती आणि मोठ्या उदारतेने तटस्थता अनुभवतो.

मांसास्थिमज्जरुधिरैः सहिते च देहे भक्तिं सदैव भगवन्नपि तस्करे च । गुर्वग्निबाडबगवादिषु सत्सु दुःखात्सम्यग्विरक्तिमुपयामि सहस्व नित्यम् ॥ ३,७.

माझे शरीर मांस, हाड, मज्जा आणि रक्ताने बनलेले असले तरी, हे भगवंत, माझ्या मनात नेहमी भक्ती असते—even चोरासारखी. गुरु, अग्नी आणि इतर वंदनीय व्यक्ती यांच्यात असतानाही, मी दुःखातून खरी विरक्ती मिळवतो—तू नेहमी माझ्यावर कृपा कर.

लोकानुवादश्रवणे परमा च शक्तिर्नारायणस्य नमने न च मेस्ति शक्तिः । लोकानुयानकरणे परमा च शक्तिः क्षेत्रादिमार्गगमने परमा ह्यशक्तिः ॥ ३,७.

लोकांच्या गप्पा ऐकण्यात मला फार ताकद आहे, पण नारायणाची स्तुती करण्यात माझ्यात शक्तीच नाही; लोकांच्या मागे जाण्यात आणि शेतवाडीच्या वाटेवर चालण्यात मला फार ताकद आहे, पण खरी शक्ती नाहीच.

वैश्यादिकेषु धनिकेषु परा च शक्तिः सद्ब्राह्मणेष्वपि न शक्तिरहो मुरारे ॥ ३,७.

वैश्य आणि इतर धनवान लोकांमध्ये जास्त सामर्थ्य असतं; पण सज्जन ब्राह्मणांमध्ये तशी ताकद नाही, हाय मुरारी.

वैवस्वतमनुर्देवं स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह । तदनन्तरजः स्तोतुं विश्वामित्रोपचक्रमे ॥ ३,७.

वैवस्वत मनूने देवतेची स्तुती करून शांत झाला; त्यानंतर विश्वामित्राने स्तुती करायला सुरुवात केली.

विश्वामित्र उवाच । न ध्याते चरणांबुजे भगवतो संध्यापि नानुष्ठिता ज्ञानद्वारकपाटपाटनपटुर्धर्मोपि नोपार्जितः । अन्तर्व्याप्तमलाभिघातकरणे पट्वी श्रुता ते कथा नो देव श्रवणेन पाहि भगवन्मामत्रितुल्यं सदा ॥ ३,७.

विश्वामित्रऋषिस्त्वेवं स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह । भृगुनारदक्षांश्च विहाय ब्रह्मपुत्रकाः ॥ ३,७.

अशी स्तुती करून विश्वामित्र ऋषी शांत झाला; भृगु, नारद आणि दक्ष यांना सोडून ब्रह्मपुत्र तिथेच राहिले.

सप्तसंख्या वसिष्ठाद्या विश्वामित्रस्तथैव च । वैवस्वतमनुस्त्वेते परस्परसमाः स्मृताः ॥ ३,७.

वसिष्ठ आणि इतर सात जण, तसेच विश्वामित्र आणि वैवस्वत मनू, हे सर्व एकमेकांइतकेच मानले जातात.

वह्नेरप्यवरा नित्यं किञ्चिन्मित्राद्गुणाधिकाः । तदनन्तजस्तोत्रं वक्ष्ये शृणु खगेश्वर ॥ ३,७.

अग्निपासून जन्मलेले नेहमीच कमी असतात, जरी काहींमध्ये मित्रापेक्षा जास्त गुण असतात; आता मी पुढच्या जन्मलेल्या स्तुती सांगतो, ऐक, खगेश्वर.

श्रीगरुडमहापुराणम् ८ क्रतोरनन्तरं जातो मित्रो (श्रो) नाम खगेश्वर । नारायणं जगद्योनिं स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,८.

श्रीगरुडमहापुराण, आठवे अध्याय. यज्ञानंतर मित्र नावाचा जन्म झाला, हे खगेश्वर; त्याने जगाचा आधार असलेल्या नारायणाची स्तुती करायला सुरुवात केली.

मित्र उवाच । नतोस्म्यज्ञस्त्वच्चरणारविन्दं भवच्छिदं स्वस्त्ययनं भवच्छिदे । वेद स्वयं भगवान्वासुदेवो नाहं नाग्निर्न त्रिदेवा मुनीन्द्राः ॥ ३,८.

मित्र म्हणाला: मी अज्ञानी असूनही तुझ्या कमळपादांना वंदन करतो, जे संसाराचा नाश करणारे आणि मंगल देणारे आहेत. वासुदेवच खरा वेद आहे; मी, अग्नी, त्रिदेव किंवा श्रेष्ठ मुनी, आम्ही तसे नाही.

अथापरे भागवतप्रधाना यदा न जानीयुरथापरे कुतः । मां पाहि नित्यं परतोप्यधीश विश्वामित्रान्न्यून एवेति नित्यम् । अहं पर्जन्यार्द्विगुण एव नित्यमतो मम स्तवने नास्ति शक्तिः ॥ ३,८.

ज्यांना भगवंताचे श्रेष्ठ भक्तही समजू शकत नाहीत, इतरांना कसे कळेल? परमेश्वरा, मला नेहमी वाचव, कारण मी विश्वामित्रापेक्षा नेहमीच कमी आहे. मी नेहमीच पर्जन्यापेक्षा दोनपट कमी आहे; म्हणून तुझी स्तुती करण्याची माझ्यात शक्ती नाही.

एवं स्तुत्वा हरिं मित्रस्तूष्णीमास तदा खग । तदनन्तरजा तारा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,८.

अशी स्तुती करून मित्र त्या वेळी शांत झाला, हे पक्षीराज; त्यानंतर ताराने स्तुती करायला सुरुवात केली.

तारोवाच अनन्येन तु भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् । त्वत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः ॥ ३,८.

तारा म्हणाली: जे लोक एकचित्ताने, दृढ भक्तीने तुझ्यासाठी सर्व कर्मे आणि आप्तस्वकीय सोडतात—

त्वदाश्रयां कथां श्रुत्वा (दृष्ट्वा) शृण्वन्ति कथयन्ति च । तथैते साधवो विष्णो सर्वसंगविवर्जिताः ॥ ३,८.

तुझ्या कथा ऐकून किंवा पाहून, ते त्या ऐकतात आणि सांगतात; असे हे साधू, हे विष्णू, सर्व आसक्तीपासून मुक्त असतात.