गरुडपुराणम्

अतो न जाने तव सद्गुणान्सदा एवं विधा का मम शक्तिरस्ति । स्तुत्वा ह्येवं प्रसूतिस्तु तूष्णीमासीत्खगेश्वर ॥ ३,७.

म्हणून, मला तुझे गुण नेहमी माहीत नसतात; अशी स्तुती करण्याची माझ्यात काय शक्ती आहे? अशी स्तुती करून प्रसूती गप्प बसली, हे पक्षीराज.

अग्निर्वागात्मको ब्रह्मपुत्रो भृगु ऋषिस्तथा । तद्भार्या वै प्रसूतिस्तु त्रय एते समाः स्मृताः ॥ ३,७.

अग्नी — जो वाणीचा स्वरूप आहे, भृगु ऋषी आणि त्याची पत्नी प्रसूती — हे तिघेही समान मानले जातात.

वरुणात्पादहीनाश्च प्रवहाद्विगुणाधमाः । दक्षाच्छतावरा ज्ञेया मित्रात्तु द्विगुणाधिकाः ॥ ३,७.

वरुणामुळे ज्यांचे पाय नाहीत, ते प्रवाहापेक्षा दुप्पट कमी समजावेत; दक्षापासून मिळालेले शंभरपट श्रेष्ठ, आणि मित्रापासून मिळालेले दुप्पट अधिक चांगले मानावेत.

प्रसूत्यनन्तरं जातो वसिष्ठो ब्रह्मनन्दनः । विनयावनतो भूत्वा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,७.

प्रसूतीनंतर ब्रह्मदेवाचा पुत्र वसिष्ठ जन्माला आला. तो नम्रपणे वाकून स्तुती करायला लागला.

वसिष्ठ उवाच । नमोस्तु तस्मै पुरुषाय वेधसे नमोनमोऽसद्वृजिनच्छिदे नमः । नमोनमो स्वाङ्गभवाय नित्यं नतोस्मि हे नाथ तवाङ्घ्रिपङ्कजम् ॥ ३,७.

वसिष्ठ म्हणाले — त्या पुरुषरूप, सृष्टीकर्त्या तुला नमस्कार असो; असत्य व दुष्कृत्ये नष्ट करणाऱ्या तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार. स्वतःच्या अंगातून जन्म घेणाऱ्या तुला नेहमी नमस्कार. हे नाथा, मी नेहमी तुझे कमलासारखे पाय वंदन करतो.

मां पाहि नित्यं भगवन्वासुदेव ह्यग्नेरहं सर्वदा न्यून एव । मित्रादहं सर्वदा किञ्चिदूनः स्तुत्वा देव सोभवत्तत्र तूष्णीम् ॥ ३,७.

माझे नेहमी रक्षण कर, भगवंत वासुदेव. मी नेहमी अग्नीपेक्षा कमीच आहे, आणि मित्रापेक्षा थोडा कमीच आहे. अशी स्तुती करून तो देव तिथे गप्प बसला.

यो वसिष्ठानन्तरजो मरीचिर्ब्रह्मनन्दनः । हरिन्तुष्टाव परया भक्त्या नारायणं गुरुम् ॥ ३,७.

वसिष्ठनंतर जन्मलेला, ब्रह्मदेवाचा पुत्र मरीची, त्याने पराकोटीच्या भक्तीने हरि, नारायण गुरुची स्तुती केली.

मरीचिरुवाच । देवेन चाहं हतधीर्भवनप्रसङ्गात्सर्वाशुभोपगमनाद्विमुखेंद्रियश्च । कुर्वे च नित्यं सुखलेशलवादिना त्वद्दूरं मनस्त्वशुभकर्म समाचरिष्ये ॥ ३,७.

मरीची म्हणाला — देवा, संसाराच्या संगतीमुळे माझे मन भरकटले आहे, सर्व अशुभ जवळ येत असल्यामुळे माझी इंद्रिये तुझ्यापासून दूर वळली आहेत. मी नेहमी मनाला, ज्यात सुखाचा थोडासा अंशही आहे, तुझ्यापासून दूर नेतो आणि अशुभ कर्मे करतो.

एतादृशोहं भगवाननन्तः सदा वसिष्ठस्य समान एव ॥ ३,७.

हे अनंत भगवंत, मी नेहमीच असा आहे, आणि वसिष्ठासारखाच आहे.

एवं स्तुत्वा मरीचिस्तु तूष्णीमास तदा खग । तदतन्तरजोह्यत्रिरस्तावीत्प्राञ्जलिर्हरिम् ॥ ३,७.

मरीचिने अशा प्रकारे तुझी स्तुती केली आणि मग तो गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर अत्रिने हात जोडून हरिची स्तुती सुरू केली.

आविर्भवज्जगत्प्रभवायावतीर्णं तद्रक्षणार्थमनवद्यञ्च तथाव्ययाय । तत्त्वार्थमूलमविकारि तव स्वरूपं ह्यानन्दसारमत एव विकारशून्यम् ॥ ३,७.

हे प्रभो, तू या सृष्टीच्या निर्मितीसाठी प्रकट झाला आहेस, तिच्या रक्षणासाठी अवतरला आहेस, तू निष्कलंक आणि नाशरहित आहेस. तुझे खरे स्वरूप हे सत्याचा पाया आहे, ते कधीच बदलत नाही, आनंदाचा गाभा आहे आणि कायमच स्वरूपात एकसारखे राहते.

त्रैगुण्यशून्यमखिलेषु च संविभक्तं तत्र प्रविश्य भगवन्न हि पश्यतीव । अतो मुरारेस्तव सद्गुणांश्च स्तोतुं न शक्नोमि मरीचितुल्यः ॥ ३,७.

तुझ्यात तीन गुण नाहीत, तरीही तू सर्वत्र व्यापलेला आहेस; सर्व गोष्टींत प्रवेश करूनही, हे भगवंत, तू त्यांना पाहतोस असं वाटत नाही. म्हणून, हे मुरारि, मीही मरीचीसारखा तुझे गुण गाऊ शकत नाही.

एवं स्तुत्वा ह्यत्रिरपितूष्णीमास तदा खग । तदनन्तरजः स्तोतुमङ्गिरा वाक्यमब्रवीत् ॥ ३,७.

अत्रिनेही अशी स्तुती करून त्या वेळी गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर अङ्गिरस तुझे गुण गाण्यासाठी बोलू लागला.

अङ्गिरा उवाच । द्रष्टुं न शक्नोमि तव स्वरूपं ह्यनन्तबाहूदरमस्तकं च । अनन्तसाहस्रकिरीटजुष्टं महार्हनानाभरणैश्च शोभितम् । एतादृशं रूपमनन्तपारं स्तोतुं ह्यशक्तस्तु समोस्मि चात्रेः ॥ ३,७.

अङ्गिरस म्हणाला: मी तुझे खरे रूप पाहूच शकत नाही, कारण तुझे हात, पोट आणि डोकी अनंत आहेत, असंख्य मुकुटांनी व विविध मौल्यवान दागिन्यांनी तू शोभून दिसतोस. असे हे अनंत आणि अगम्य रूप मी अत्रीसारखा स्तुती करू शकत नाही.

एवं स्तुत्वा ह्यङ्गिराश्च तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजः स्तोतुं पुलस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे अङ्गिरसानेही तुझी स्तुती करून गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर पुलस्त्य तुझे गुण गाण्यासाठी बोलू लागला.

पुलस्त्य उवाच । यो वा हरिस्तु भगवान्स (स्व) उपासकानां संदर्शयेद्भुवनमङ्गलमङ्गलं च । (लश्च) यस्मै नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यं यो वाविता निरयभागगमप्रसङ्गे ॥ ३,७.

पुलस्त्य म्हणाला: जो हरि आपल्या भक्तांना शुभ आणि अशुभ दोन्ही लोक दाखवतो, आणि जो नरकात जाणाऱ्यांनाही यातना सोसण्यापासून वाचवतो, त्या भगवंताला, त्या पुरुषाला मी वंदन करतो.

एतादृशांस्तव गुणान्नवितुं न शक्तं मां पाहि भगवन्सदृशो ह्यङ्गिरसा च ॥ ३,७.

तुझे असे गुण मला समजतच नाहीत; म्हणून, हे भगवंत, मला वाचव. मी अङ्गिरसासारखाच आहे.

एवं स्तुत्वा पुलस्त्योपि स्तूष्णीमेव बभूव ह । तदनन्तरजः स्तोतुं पुलहो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३,७.

पुलस्त्यानेही अशी स्तुती करून गप्प बसला. त्याच्या नंतर पुलहाने तुझे गुण गाण्यासाठी बोलायला सुरुवात केली.

पुलह उवाच । निष्कामरूपरिहितस्य समर्पितं च स्नानावरोत्तमपयः फलपुष्पभोज्यम् । आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियाश्च व्यर्थं भवेदिति वदन्ति महानुभावाः ॥ ३,७.

पुलह म्हणाला: जेव्हा कुणी इच्छा न ठेवता, शुद्ध मनाने पाणी, फळे, फुले, अन्न किंवा स्नानासाठी उत्तम पाणी तुला अर्पण करतो, तेव्हा मोठ्या ज्ञानी लोक म्हणतात की अशी पूजा आणि सेवा व्यर्थ ठरते.

तस्मै सदा भगवते प्रणमामि नित्यं निष्कामया तव समर्पणमात्रबुद्ध्या । वैकुण्ठनाथ भगवन्स्तवने न शक्तिः सोहं पुलस्त्यसदृशोस्मि न संशयोत्र ॥ ३,७.

त्या सदैव असणाऱ्या भगवंताला मी नेहमी वंदन करतो, कारण माझ्या मनात काही इच्छा नसते, फक्त अर्पण करण्याची भावना असते. हे वैकुंठनाथा, मला तुझी स्तुती करण्याची शक्ती नाही; मी पुलस्त्यासारखाच आहे, यात शंका नाही.

एवं स्तुत्वा तु पुलहस्तूष्णीमास तदा खग । तदनन्तरजः स्तोतुं क्रतुः समुपचक्रमे ॥ ३,७.

पुलहानेही अशी स्तुती करून त्या वेळी गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर क्रतूने तुझे गुण गाण्यास सुरुवात केली.

क्रतुरुवाच । प्राणप्रयाणसमये भगवंस्तवैव नामानि संसृतिजदुःखविनाशकानि । येनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयाति मुक्तिममलां तमहं प्रपद्ये ॥ ३,७.

क्रतू म्हणाला: प्राण सोडण्याच्या वेळी, हे भगवंत, तुझेच नाव जन्ममरणाच्या दुःखाचा नाश करते. त्याने एका जन्माचे सगळे दोष क्षणात दूर होतात आणि शुद्ध मुक्ती मिळते. अशा तुझ्या चरणी मी शरण जातो.

ये भक्त्या विवशा विष्णो नाममात्रैकजल्पकाः । तेपि मुक्तिं प्रयान्त्याशु किमुत ध्यायिनः सदा ॥ ३,७.

जे भक्तिभावाने तुझे फक्त नाव उच्चारतात, हे विष्णू, तेही लवकर मुक्तीला पोहोचतात; मग जे नेहमी तुझा ध्यास घेतात, त्यांचे काय सांगावे!

एवं स्तुत्वा क्रतुरपि तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजः स्तोतुं मनुर्वैवस्वतोब्रवीत् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे क्रतूनेही तुझी स्तुती करून गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर वैवस्वत मनू तुझे गुण गाण्यासाठी बोलू लागला.

वैवस्वत उवाच । सोहं हि कर्मकरणे निरतः सदैव स्त्रीणां भोगे च निरतश्च गुदे प्रमत्तः । जिह्वेन्द्रिये च निरतस्तव दर्शने च सम्यग्विरागसहितः परमोदरेण ॥ ३,७.

वैवस्वत म्हणाला: मी नेहमी कर्म करण्यात गुंतलेला असतो, स्त्रियांच्या सुखात रमतो, नीच वासनांमध्येही बेफिकीर असतो, जिभेच्या आणि इंद्रियांच्या मागे लागलेला असतो; पण तुझे दर्शन घेताना मी खरी विरक्ती आणि मोठ्या उदारतेने तटस्थता अनुभवतो.

मांसास्थिमज्जरुधिरैः सहिते च देहे भक्तिं सदैव भगवन्नपि तस्करे च । गुर्वग्निबाडबगवादिषु सत्सु दुःखात्सम्यग्विरक्तिमुपयामि सहस्व नित्यम् ॥ ३,७.

माझे शरीर मांस, हाड, मज्जा आणि रक्ताने बनलेले असले तरी, हे भगवंत, माझ्या मनात नेहमी भक्ती असते—even चोरासारखी. गुरु, अग्नी आणि इतर वंदनीय व्यक्ती यांच्यात असतानाही, मी दुःखातून खरी विरक्ती मिळवतो—तू नेहमी माझ्यावर कृपा कर.

लोकानुवादश्रवणे परमा च शक्तिर्नारायणस्य नमने न च मेस्ति शक्तिः । लोकानुयानकरणे परमा च शक्तिः क्षेत्रादिमार्गगमने परमा ह्यशक्तिः ॥ ३,७.

लोकांच्या गप्पा ऐकण्यात मला फार ताकद आहे, पण नारायणाची स्तुती करण्यात माझ्यात शक्तीच नाही; लोकांच्या मागे जाण्यात आणि शेतवाडीच्या वाटेवर चालण्यात मला फार ताकद आहे, पण खरी शक्ती नाहीच.

वैश्यादिकेषु धनिकेषु परा च शक्तिः सद्ब्राह्मणेष्वपि न शक्तिरहो मुरारे ॥ ३,७.

वैश्य आणि इतर धनवान लोकांमध्ये जास्त सामर्थ्य असतं; पण सज्जन ब्राह्मणांमध्ये तशी ताकद नाही, हाय मुरारी.

वैवस्वतमनुर्देवं स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह । तदनन्तरजः स्तोतुं विश्वामित्रोपचक्रमे ॥ ३,७.

वैवस्वत मनूने देवतेची स्तुती करून शांत झाला; त्यानंतर विश्वामित्राने स्तुती करायला सुरुवात केली.