गरुडपुराणम्

एवं स्तुत्वा तु वरुणः प्राञ्जलिः समुपस्थितः । वरुणानन्तरोत्पन्नो नारदो ह्यस्तुवद्धरिम् ॥ ३,७.

अशी स्तुती करून वरुण हात जोडून तुझ्यासमोर उभा राहिला. वरुणानंतर नारद जन्मला आणि त्याने हरिची स्तुती केली.

नारद उवाच । यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनात्स्वाद्वन्यतत्त्वं मम नास्ति विष्णो । पुनीह्यतश्चैव परोवरायान्यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तस्य ॥ ३,७.

नारद म्हणाले — हे विष्णू, तुझे नाव ऐकणे, उच्चारणे किंवा आठवणे याहून मला दुसरे काहीच श्रेष्ठ वाटत नाही. म्हणून, मला शुद्ध कर, कारण जीभेवर तुझ्या नावाशिवाय दुसरे जे काही नाव असते ते सगळेच तुझ्यापेक्षा कमीच आहे.

यज्जिह्वाग्रे हरिनामैव नास्ति स ब्राह्मणो नैव स एव गोखरः । अहं न जाने च तव स्वरूपं न्यूनो ह्यहं वरुणात्सर्वदैव ॥ ३,७.

ज्याच्या जिभेवर 'हरी'चे नाव नाही, तो ब्राह्मण नाहीच; तो तर गायीसारखा किंवा गाढवासारखा आहे. मला तुझे खरे स्वरूप माहीत नाही; मी नेहमीच वरुणापेक्षा कमीच आहे.

एवं स्तुत्वा नारदो वै खगेन्द्रस्तूष्णीमभूद्देवदेवस्य चाग्रे । यो नारदानन्तरं संबभूव भृगुर्महात्मा स्तोतुमुपप्रचक्रमे ॥ ३,७.

अशा प्रकारे देवांचा देव असलेल्या विष्णूची स्तुती करून नारद, पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, गप्प बसला. त्यानंतर नारदाच्या मागोमाग महात्मा भृगु स्तुती करायला लागला.

भृगुरुवाच । किमासनं ते गरुडासनाय किं भूषणं कौस्तुभभूषणाय । लक्ष्मीकलत्राय किमस्ति देयं वागीश किं ते वचनीयमस्ति । अतो न जाने तव सद्गुणांश्च ह्यहं सदा वरुणात्पादहीनः ॥ ३,७.

भृगु म्हणाला — तुला बसायला कोणते आसन योग्य आहे, जेव्हा गरुडच तुझे आसन आहे? कौस्तुभ मणीने शोभलेला असताना तुला कोणता दागिना शोभेल? लक्ष्मी जिची पत्नी आहे, तिला काय द्यावे? वाणीचा स्वामी, तुला काय बोलावे? म्हणून, मला तुझे गुण माहीत नाहीत; मी नेहमीच वरुणाप्रमाणे पाय नसलेला आहे.

एवं स्तुत्वा हरिं देवं भृगुस्तूष्णीं बभूव ह । तदनन्तरजो ह्यग्निरस्तावीत्पुरुषोत्तमम् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे हरिची स्तुती करून भृगु गप्प बसला. त्यानंतर लगेचच, पुढे अग्नीने पुरुषोत्तमाची स्तुती सुरू केली.

अग्निरुवाच । यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा हव्यं वहाम्यध्वरे आज्यसिक्तम् ॥ ३,७.

अग्नी म्हणाला — तुझ्या तेजामुळे माझ्यात प्रखर तेज आहे आणि मी यज्ञात तुपाने ओतलेली हविर्भाग वाहून नेतो.

यत्तेजसाहं जठरे संप्रविश्य पचन्नन्नं सर्वदा पूर्णशक्तिः । अतो न जाने तव सद्गुणांश्च भृगोरहं सर्वदैवं समोस्मि ॥ ३,७.

तुझ्या तेजामुळे मी पोटात जाऊन नेहमी अन्न शिजवतो आणि माझ्यात पूर्ण शक्ती असते. म्हणून, मला तुझे गुण माहीत नाहीत; मी नेहमी भृगुच्या बरोबरीचा आहे.

तदनन्तरजा स्तोतुं प्रसूतिरुपचक्रमे ॥ ३,७.

त्याच्या नंतर प्रसूतीने स्तुती करायला सुरुवात केली.

प्रसूतिरुवाच । यन्नामार्थविचारणेपि मुनयो मुह्यंति वै सर्वदा त्वद्भीता अपि देवता ह्यविरतं स्त्रीभिः सहैव स्थिताः । मान्धातृध्रुवनारदाश्च भृगवो वैवस्वताद्याखिलाः प्रेम्णा वै प्रणमाम्यहं हितकृते तस्मै नमो विष्णवे ॥ ३,७.

प्रसूती म्हणाली — तुझ्या नावाचा अर्थ शोधताना ऋषीही नेहमीच गोंधळतात, आणि देवताही तुझ्याला घाबरून आपल्या स्त्रियांबरोबरच सतत राहतात. मांधाता, ध्रुव, नारद, भृगु, वैवस्वत आणि इतर सर्व — मी प्रेमाने त्या हितकारी विष्णूला वंदन करते.

अतो न जाने तव सद्गुणान्सदा एवं विधा का मम शक्तिरस्ति । स्तुत्वा ह्येवं प्रसूतिस्तु तूष्णीमासीत्खगेश्वर ॥ ३,७.

म्हणून, मला तुझे गुण नेहमी माहीत नसतात; अशी स्तुती करण्याची माझ्यात काय शक्ती आहे? अशी स्तुती करून प्रसूती गप्प बसली, हे पक्षीराज.

अग्निर्वागात्मको ब्रह्मपुत्रो भृगु ऋषिस्तथा । तद्भार्या वै प्रसूतिस्तु त्रय एते समाः स्मृताः ॥ ३,७.

अग्नी — जो वाणीचा स्वरूप आहे, भृगु ऋषी आणि त्याची पत्नी प्रसूती — हे तिघेही समान मानले जातात.

वरुणात्पादहीनाश्च प्रवहाद्विगुणाधमाः । दक्षाच्छतावरा ज्ञेया मित्रात्तु द्विगुणाधिकाः ॥ ३,७.

वरुणामुळे ज्यांचे पाय नाहीत, ते प्रवाहापेक्षा दुप्पट कमी समजावेत; दक्षापासून मिळालेले शंभरपट श्रेष्ठ, आणि मित्रापासून मिळालेले दुप्पट अधिक चांगले मानावेत.

प्रसूत्यनन्तरं जातो वसिष्ठो ब्रह्मनन्दनः । विनयावनतो भूत्वा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,७.

प्रसूतीनंतर ब्रह्मदेवाचा पुत्र वसिष्ठ जन्माला आला. तो नम्रपणे वाकून स्तुती करायला लागला.

वसिष्ठ उवाच । नमोस्तु तस्मै पुरुषाय वेधसे नमोनमोऽसद्वृजिनच्छिदे नमः । नमोनमो स्वाङ्गभवाय नित्यं नतोस्मि हे नाथ तवाङ्घ्रिपङ्कजम् ॥ ३,७.

वसिष्ठ म्हणाले — त्या पुरुषरूप, सृष्टीकर्त्या तुला नमस्कार असो; असत्य व दुष्कृत्ये नष्ट करणाऱ्या तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार. स्वतःच्या अंगातून जन्म घेणाऱ्या तुला नेहमी नमस्कार. हे नाथा, मी नेहमी तुझे कमलासारखे पाय वंदन करतो.

मां पाहि नित्यं भगवन्वासुदेव ह्यग्नेरहं सर्वदा न्यून एव । मित्रादहं सर्वदा किञ्चिदूनः स्तुत्वा देव सोभवत्तत्र तूष्णीम् ॥ ३,७.

माझे नेहमी रक्षण कर, भगवंत वासुदेव. मी नेहमी अग्नीपेक्षा कमीच आहे, आणि मित्रापेक्षा थोडा कमीच आहे. अशी स्तुती करून तो देव तिथे गप्प बसला.

यो वसिष्ठानन्तरजो मरीचिर्ब्रह्मनन्दनः । हरिन्तुष्टाव परया भक्त्या नारायणं गुरुम् ॥ ३,७.

वसिष्ठनंतर जन्मलेला, ब्रह्मदेवाचा पुत्र मरीची, त्याने पराकोटीच्या भक्तीने हरि, नारायण गुरुची स्तुती केली.

मरीचिरुवाच । देवेन चाहं हतधीर्भवनप्रसङ्गात्सर्वाशुभोपगमनाद्विमुखेंद्रियश्च । कुर्वे च नित्यं सुखलेशलवादिना त्वद्दूरं मनस्त्वशुभकर्म समाचरिष्ये ॥ ३,७.

मरीची म्हणाला — देवा, संसाराच्या संगतीमुळे माझे मन भरकटले आहे, सर्व अशुभ जवळ येत असल्यामुळे माझी इंद्रिये तुझ्यापासून दूर वळली आहेत. मी नेहमी मनाला, ज्यात सुखाचा थोडासा अंशही आहे, तुझ्यापासून दूर नेतो आणि अशुभ कर्मे करतो.

एतादृशोहं भगवाननन्तः सदा वसिष्ठस्य समान एव ॥ ३,७.

हे अनंत भगवंत, मी नेहमीच असा आहे, आणि वसिष्ठासारखाच आहे.

एवं स्तुत्वा मरीचिस्तु तूष्णीमास तदा खग । तदतन्तरजोह्यत्रिरस्तावीत्प्राञ्जलिर्हरिम् ॥ ३,७.

मरीचिने अशा प्रकारे तुझी स्तुती केली आणि मग तो गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर अत्रिने हात जोडून हरिची स्तुती सुरू केली.

आविर्भवज्जगत्प्रभवायावतीर्णं तद्रक्षणार्थमनवद्यञ्च तथाव्ययाय । तत्त्वार्थमूलमविकारि तव स्वरूपं ह्यानन्दसारमत एव विकारशून्यम् ॥ ३,७.

हे प्रभो, तू या सृष्टीच्या निर्मितीसाठी प्रकट झाला आहेस, तिच्या रक्षणासाठी अवतरला आहेस, तू निष्कलंक आणि नाशरहित आहेस. तुझे खरे स्वरूप हे सत्याचा पाया आहे, ते कधीच बदलत नाही, आनंदाचा गाभा आहे आणि कायमच स्वरूपात एकसारखे राहते.

त्रैगुण्यशून्यमखिलेषु च संविभक्तं तत्र प्रविश्य भगवन्न हि पश्यतीव । अतो मुरारेस्तव सद्गुणांश्च स्तोतुं न शक्नोमि मरीचितुल्यः ॥ ३,७.

तुझ्यात तीन गुण नाहीत, तरीही तू सर्वत्र व्यापलेला आहेस; सर्व गोष्टींत प्रवेश करूनही, हे भगवंत, तू त्यांना पाहतोस असं वाटत नाही. म्हणून, हे मुरारि, मीही मरीचीसारखा तुझे गुण गाऊ शकत नाही.

एवं स्तुत्वा ह्यत्रिरपितूष्णीमास तदा खग । तदनन्तरजः स्तोतुमङ्गिरा वाक्यमब्रवीत् ॥ ३,७.

अत्रिनेही अशी स्तुती करून त्या वेळी गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर अङ्गिरस तुझे गुण गाण्यासाठी बोलू लागला.

अङ्गिरा उवाच । द्रष्टुं न शक्नोमि तव स्वरूपं ह्यनन्तबाहूदरमस्तकं च । अनन्तसाहस्रकिरीटजुष्टं महार्हनानाभरणैश्च शोभितम् । एतादृशं रूपमनन्तपारं स्तोतुं ह्यशक्तस्तु समोस्मि चात्रेः ॥ ३,७.

अङ्गिरस म्हणाला: मी तुझे खरे रूप पाहूच शकत नाही, कारण तुझे हात, पोट आणि डोकी अनंत आहेत, असंख्य मुकुटांनी व विविध मौल्यवान दागिन्यांनी तू शोभून दिसतोस. असे हे अनंत आणि अगम्य रूप मी अत्रीसारखा स्तुती करू शकत नाही.

एवं स्तुत्वा ह्यङ्गिराश्च तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजः स्तोतुं पुलस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे अङ्गिरसानेही तुझी स्तुती करून गप्प बसला, हे पक्षिराज. त्याच्या नंतर पुलस्त्य तुझे गुण गाण्यासाठी बोलू लागला.

पुलस्त्य उवाच । यो वा हरिस्तु भगवान्स (स्व) उपासकानां संदर्शयेद्भुवनमङ्गलमङ्गलं च । (लश्च) यस्मै नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यं यो वाविता निरयभागगमप्रसङ्गे ॥ ३,७.

पुलस्त्य म्हणाला: जो हरि आपल्या भक्तांना शुभ आणि अशुभ दोन्ही लोक दाखवतो, आणि जो नरकात जाणाऱ्यांनाही यातना सोसण्यापासून वाचवतो, त्या भगवंताला, त्या पुरुषाला मी वंदन करतो.

एतादृशांस्तव गुणान्नवितुं न शक्तं मां पाहि भगवन्सदृशो ह्यङ्गिरसा च ॥ ३,७.

तुझे असे गुण मला समजतच नाहीत; म्हणून, हे भगवंत, मला वाचव. मी अङ्गिरसासारखाच आहे.

एवं स्तुत्वा पुलस्त्योपि स्तूष्णीमेव बभूव ह । तदनन्तरजः स्तोतुं पुलहो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३,७.

पुलस्त्यानेही अशी स्तुती करून गप्प बसला. त्याच्या नंतर पुलहाने तुझे गुण गाण्यासाठी बोलायला सुरुवात केली.

पुलह उवाच । निष्कामरूपरिहितस्य समर्पितं च स्नानावरोत्तमपयः फलपुष्पभोज्यम् । आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियाश्च व्यर्थं भवेदिति वदन्ति महानुभावाः ॥ ३,७.

पुलह म्हणाला: जेव्हा कुणी इच्छा न ठेवता, शुद्ध मनाने पाणी, फळे, फुले, अन्न किंवा स्नानासाठी उत्तम पाणी तुला अर्पण करतो, तेव्हा मोठ्या ज्ञानी लोक म्हणतात की अशी पूजा आणि सेवा व्यर्थ ठरते.