गरुडपुराणम्

मज्जास्थिपित्तकफरक्तमलादिपूर्णे चर्मान्त्रवेष्टितमुखे पतितं ह पीतम् । आस्वादने मम च पापगतेर्मुरारे मायाबलं तव विभो परमं निमित्तम् ॥ ३,७.

त्वचेने व आतड्यांनी वेढलेल्या, मज्जा, हाडे, पित्त, कफ, रक्त व इतर अशुद्ध पदार्थांनी भरलेल्या मुखात पडून, त्यातून पिणारा मी, हे मुरारी, माझ्या पापी प्रवृत्तीचे खरे कारण तुझी मायाशक्तीच आहे.

संसारचक्रे भ्रमतश्च नित्यं सुदुःखरूपे सुखलेशवर्जिते । मलं वमन्तं नवभिश्च द्वारैः शरीरमारुह्य सुमूढबुद्धिः ॥ ३,७.

संसाराच्या या चक्रात मी नेहमी फिरतो, जिथे केवळ दुःखच दुःख आहे, सुखाचा लवलेशही नाही. माझी बुद्धी पूर्णपणे गोंधळलेली आहे, आणि हे शरीर नव्हा दरवाज्यांतून मळ बाहेर टाकते.

नमामि नित्यं तव तत्कथामृतं विहाय देव श्रुतिमूलनाशनम् । कुटुंबपोषं च सदा च कुर्वन्दानाद्यकुर्वन्निवसन् गृहे च ॥ ३,७.

देवा, मी नेहमी तुझ्या त्या अमृतासारख्या कथांना वंदन करतो, ज्या वेदांचा मूळ नाश करणाऱ्या गोष्टींपासून दूर करतात. मी नेहमी कुटुंबाचा सांभाळ, दानधर्म आणि घरातच राहण्याचे कर्तव्य करतो.

दूरे च संसारमलं त्विदं कुरु देहि ह्यदो दिव्यकथामृतं सदा । एतादृशोहं तव सद्गुणौघं स्तोतुं समर्थो नास्मि शचीसमश्च ॥ ३,७.

हे संसाराचे मळ माझ्यापासून दूर कर आणि नेहमी मला तुझ्या दिव्य कथांचे अमृत दे. मी तुझ्या गुणसमूहाचे स्तवन करण्यास शक्य नाही, शचीसारखा सामर्थ्य माझ्यात नाही.

एवं स्तुत्वानिरुद्धस्तु तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजः स्तोत्रं मनः स्वायंभुवोब्रवीत् ॥ ३,७.

अशी स्तुती करून अनिरुद्ध गप्प बसला, हे खगाधिपती. त्यानंतर स्वयंभू मनाने स्तोत्र म्हणायला लागला.

स्वायंभुव उवाच । स्तोतुं ह्यनुप्रविशतोपि न गर्भदुःखं तस्मादहं परमपूज्यपदं गतस्ते ॥ ३,७.

स्वयंभू म्हणाला: तुझी स्तुती करण्यासाठी गर्भात गेलो तरी मला गर्भातील दुःख जाणवले नाही. म्हणूनच मी तुझ्या अत्यंत पूज्य अशा स्थानाला पोहोचलो आहे.

मनोर्भार्या मानवी च यमः संयमिनीपतिः । दिशाभिमानी चन्द्रस्तु सूर्यश्चक्षुर्नियामकः । परस्परसमा ह्येते मुक्त्वा संसारमेव च ॥ ३,७.

मनूची पत्नी मानवि आहे, यम संयमाचा स्वामी आहे, चंद्र दिशा नियंत्रित करतो आणि सूर्य दृष्टीचा नियामक आहे. हे सर्व एकमेकांसारखेच आहेत, फक्त संसार सोडून.

प्रवाहाद्विगुणोनश्चेत्येवं जानीहि चाण्डज । सूर्यानन्तरजः स्तोतुं वरुणः संप्रचक्रमे ॥ ३,७.

हे अंडज, प्रवाहानुसार पुढील नेहमीच दुप्पट असतो, असे जाण. सूर्याच्या नंतर वरुण स्तुती करायला लागला.

वरुण उवाच । त्वद्विच्छया रचिते देहगेहे पुत्त्रे कलत्रेपि धने द्रव्यजातौ । ममाहमित्यल्पधिया च मूढा संसारदुःखे विनिमज्जन्ति सर्वे ॥ ३,७.

वरुण म्हणाला: तुझ्या इच्छेनेच शरीर, घर, मुले, पत्नी, धन आणि सर्व वस्तू निर्माण होतात. तरीही अल्पबुद्धीने 'माझे' आणि 'मी' या अहंकारात सगळेच अडकतात आणि संसाराच्या दुःखात बुडतात.

अतो हरे तादृशीं मे कुबुद्धिं विनाश्य मे देहि ते पाददास्यम् । अहं मनोः पादपादार्धभूतगुणेन हीनः सर्वदा वै मुरारे ॥ ३,७.

म्हणून, हे हरी, माझ्यातील अशी वाईट बुद्धी नष्ट कर आणि मला तुझ्या पायांची सेवा मिळू दे. हे मुरारी, मी नेहमीच मनूच्या पायांच्या गुणाच्या अर्ध्यानेही कमीच आहे.

एवं स्तुत्वा तु वरुणः प्राञ्जलिः समुपस्थितः । वरुणानन्तरोत्पन्नो नारदो ह्यस्तुवद्धरिम् ॥ ३,७.

अशी स्तुती करून वरुण हात जोडून तुझ्यासमोर उभा राहिला. वरुणानंतर नारद जन्मला आणि त्याने हरिची स्तुती केली.

नारद उवाच । यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनात्स्वाद्वन्यतत्त्वं मम नास्ति विष्णो । पुनीह्यतश्चैव परोवरायान्यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तस्य ॥ ३,७.

नारद म्हणाले — हे विष्णू, तुझे नाव ऐकणे, उच्चारणे किंवा आठवणे याहून मला दुसरे काहीच श्रेष्ठ वाटत नाही. म्हणून, मला शुद्ध कर, कारण जीभेवर तुझ्या नावाशिवाय दुसरे जे काही नाव असते ते सगळेच तुझ्यापेक्षा कमीच आहे.

यज्जिह्वाग्रे हरिनामैव नास्ति स ब्राह्मणो नैव स एव गोखरः । अहं न जाने च तव स्वरूपं न्यूनो ह्यहं वरुणात्सर्वदैव ॥ ३,७.

ज्याच्या जिभेवर 'हरी'चे नाव नाही, तो ब्राह्मण नाहीच; तो तर गायीसारखा किंवा गाढवासारखा आहे. मला तुझे खरे स्वरूप माहीत नाही; मी नेहमीच वरुणापेक्षा कमीच आहे.

एवं स्तुत्वा नारदो वै खगेन्द्रस्तूष्णीमभूद्देवदेवस्य चाग्रे । यो नारदानन्तरं संबभूव भृगुर्महात्मा स्तोतुमुपप्रचक्रमे ॥ ३,७.

अशा प्रकारे देवांचा देव असलेल्या विष्णूची स्तुती करून नारद, पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, गप्प बसला. त्यानंतर नारदाच्या मागोमाग महात्मा भृगु स्तुती करायला लागला.

भृगुरुवाच । किमासनं ते गरुडासनाय किं भूषणं कौस्तुभभूषणाय । लक्ष्मीकलत्राय किमस्ति देयं वागीश किं ते वचनीयमस्ति । अतो न जाने तव सद्गुणांश्च ह्यहं सदा वरुणात्पादहीनः ॥ ३,७.

भृगु म्हणाला — तुला बसायला कोणते आसन योग्य आहे, जेव्हा गरुडच तुझे आसन आहे? कौस्तुभ मणीने शोभलेला असताना तुला कोणता दागिना शोभेल? लक्ष्मी जिची पत्नी आहे, तिला काय द्यावे? वाणीचा स्वामी, तुला काय बोलावे? म्हणून, मला तुझे गुण माहीत नाहीत; मी नेहमीच वरुणाप्रमाणे पाय नसलेला आहे.

एवं स्तुत्वा हरिं देवं भृगुस्तूष्णीं बभूव ह । तदनन्तरजो ह्यग्निरस्तावीत्पुरुषोत्तमम् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे हरिची स्तुती करून भृगु गप्प बसला. त्यानंतर लगेचच, पुढे अग्नीने पुरुषोत्तमाची स्तुती सुरू केली.

अग्निरुवाच । यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा हव्यं वहाम्यध्वरे आज्यसिक्तम् ॥ ३,७.

अग्नी म्हणाला — तुझ्या तेजामुळे माझ्यात प्रखर तेज आहे आणि मी यज्ञात तुपाने ओतलेली हविर्भाग वाहून नेतो.

यत्तेजसाहं जठरे संप्रविश्य पचन्नन्नं सर्वदा पूर्णशक्तिः । अतो न जाने तव सद्गुणांश्च भृगोरहं सर्वदैवं समोस्मि ॥ ३,७.

तुझ्या तेजामुळे मी पोटात जाऊन नेहमी अन्न शिजवतो आणि माझ्यात पूर्ण शक्ती असते. म्हणून, मला तुझे गुण माहीत नाहीत; मी नेहमी भृगुच्या बरोबरीचा आहे.

तदनन्तरजा स्तोतुं प्रसूतिरुपचक्रमे ॥ ३,७.

त्याच्या नंतर प्रसूतीने स्तुती करायला सुरुवात केली.

प्रसूतिरुवाच । यन्नामार्थविचारणेपि मुनयो मुह्यंति वै सर्वदा त्वद्भीता अपि देवता ह्यविरतं स्त्रीभिः सहैव स्थिताः । मान्धातृध्रुवनारदाश्च भृगवो वैवस्वताद्याखिलाः प्रेम्णा वै प्रणमाम्यहं हितकृते तस्मै नमो विष्णवे ॥ ३,७.

प्रसूती म्हणाली — तुझ्या नावाचा अर्थ शोधताना ऋषीही नेहमीच गोंधळतात, आणि देवताही तुझ्याला घाबरून आपल्या स्त्रियांबरोबरच सतत राहतात. मांधाता, ध्रुव, नारद, भृगु, वैवस्वत आणि इतर सर्व — मी प्रेमाने त्या हितकारी विष्णूला वंदन करते.

अतो न जाने तव सद्गुणान्सदा एवं विधा का मम शक्तिरस्ति । स्तुत्वा ह्येवं प्रसूतिस्तु तूष्णीमासीत्खगेश्वर ॥ ३,७.

म्हणून, मला तुझे गुण नेहमी माहीत नसतात; अशी स्तुती करण्याची माझ्यात काय शक्ती आहे? अशी स्तुती करून प्रसूती गप्प बसली, हे पक्षीराज.

अग्निर्वागात्मको ब्रह्मपुत्रो भृगु ऋषिस्तथा । तद्भार्या वै प्रसूतिस्तु त्रय एते समाः स्मृताः ॥ ३,७.

अग्नी — जो वाणीचा स्वरूप आहे, भृगु ऋषी आणि त्याची पत्नी प्रसूती — हे तिघेही समान मानले जातात.

वरुणात्पादहीनाश्च प्रवहाद्विगुणाधमाः । दक्षाच्छतावरा ज्ञेया मित्रात्तु द्विगुणाधिकाः ॥ ३,७.

वरुणामुळे ज्यांचे पाय नाहीत, ते प्रवाहापेक्षा दुप्पट कमी समजावेत; दक्षापासून मिळालेले शंभरपट श्रेष्ठ, आणि मित्रापासून मिळालेले दुप्पट अधिक चांगले मानावेत.

प्रसूत्यनन्तरं जातो वसिष्ठो ब्रह्मनन्दनः । विनयावनतो भूत्वा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,७.

प्रसूतीनंतर ब्रह्मदेवाचा पुत्र वसिष्ठ जन्माला आला. तो नम्रपणे वाकून स्तुती करायला लागला.

वसिष्ठ उवाच । नमोस्तु तस्मै पुरुषाय वेधसे नमोनमोऽसद्वृजिनच्छिदे नमः । नमोनमो स्वाङ्गभवाय नित्यं नतोस्मि हे नाथ तवाङ्घ्रिपङ्कजम् ॥ ३,७.

वसिष्ठ म्हणाले — त्या पुरुषरूप, सृष्टीकर्त्या तुला नमस्कार असो; असत्य व दुष्कृत्ये नष्ट करणाऱ्या तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार. स्वतःच्या अंगातून जन्म घेणाऱ्या तुला नेहमी नमस्कार. हे नाथा, मी नेहमी तुझे कमलासारखे पाय वंदन करतो.

मां पाहि नित्यं भगवन्वासुदेव ह्यग्नेरहं सर्वदा न्यून एव । मित्रादहं सर्वदा किञ्चिदूनः स्तुत्वा देव सोभवत्तत्र तूष्णीम् ॥ ३,७.

माझे नेहमी रक्षण कर, भगवंत वासुदेव. मी नेहमी अग्नीपेक्षा कमीच आहे, आणि मित्रापेक्षा थोडा कमीच आहे. अशी स्तुती करून तो देव तिथे गप्प बसला.

यो वसिष्ठानन्तरजो मरीचिर्ब्रह्मनन्दनः । हरिन्तुष्टाव परया भक्त्या नारायणं गुरुम् ॥ ३,७.

वसिष्ठनंतर जन्मलेला, ब्रह्मदेवाचा पुत्र मरीची, त्याने पराकोटीच्या भक्तीने हरि, नारायण गुरुची स्तुती केली.

मरीचिरुवाच । देवेन चाहं हतधीर्भवनप्रसङ्गात्सर्वाशुभोपगमनाद्विमुखेंद्रियश्च । कुर्वे च नित्यं सुखलेशलवादिना त्वद्दूरं मनस्त्वशुभकर्म समाचरिष्ये ॥ ३,७.

मरीची म्हणाला — देवा, संसाराच्या संगतीमुळे माझे मन भरकटले आहे, सर्व अशुभ जवळ येत असल्यामुळे माझी इंद्रिये तुझ्यापासून दूर वळली आहेत. मी नेहमी मनाला, ज्यात सुखाचा थोडासा अंशही आहे, तुझ्यापासून दूर नेतो आणि अशुभ कर्मे करतो.

एतादृशोहं भगवाननन्तः सदा वसिष्ठस्य समान एव ॥ ३,७.

हे अनंत भगवंत, मी नेहमीच असा आहे, आणि वसिष्ठासारखाच आहे.