गरुडपुराणम्

एतादृशं तव मुखं नुवितुं न शक्तिः शच्या समापि भगवन्परिपाहि नित्यम् । कृत्वा स्तुतिं रतिरियं परमादरेण तूष्णीं स्थिता भगवतश्च समीप एव ॥ ३,७.

असं तुझं मुख स्तुती करण्याची शक्ती माझ्यासारख्या शचीमध्येही नाही, हे भगवंत; तू नेहमी माझं रक्षण कर. अत्यंत आदराने स्तुती करून रती भगवंताजवळ शांत उभी राहिली.

रत्यनन्तरजो दक्षः स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,७.

रतीनंतर दक्ष स्तुती करायला लागला.

दक्ष उवाच । संचिन्तये भगवतश्चरणोदतीर्थं भक्त्या ह्यजेन परिषिक्तमजादिवन्द्यम् । यच्छौचनिःसृतमजप्रवरावतारं गङ्गाख्यतीर्थमभवत्सरितां वरिष्ठम् ॥ ३,७.

दक्ष म्हणाला — मी भक्तीने भगवंताच्या पायांतील तीर्थाचं चिंतन करतो, जे अजाने शिंपडलेलं आणि आद्य देवांनी वंदिलेलं आहे. त्याच्या पावित्र्यातून बाहेर पडून ते गंगा बनलं, सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ ठरलं.

रुद्रोपि तेन विधृतेन जटाकलापपूतेन पादरजसा ह्यशिवः शिवोभूत् । एतादृशं ते चरणं करुणेश विष्णो स्तोतुं शक्तिर्मम नास्ति कृपावतार । रत्या समः श्रुतिगतो न गतोस्मि मोक्षमेतादृशं च परिपाहि निदानमूर्ते ॥ ३,७.

हे करुणेचा अधिपती विष्णू, तुझ्या पायांखालील धुळीनेच रुद्राच्या जटांमध्ये पावित्र्य आले आणि तो अशिव असताना शिव झाला. अशा तुझ्या पायांचे गुणगान करण्याची माझ्यात शक्ती नाही. मी शास्त्रात सांगितलेला आनंद किंवा मुक्ती काहीच मिळवू शकलो नाही. सर्वांचा आधार असलेल्या तुझ्या या कृपामूर्ती पायांचे रक्षण मला कर.

एवं स्तुत्वा स दक्षस्तु तूष्णीमेव बभूव ह । तदनन्तरजः स्तोतुं बृहस्पतिरुपाक्रमीत् ॥ ३,७.

अशी स्तुती करून दक्ष शांत झाला. त्यानंतर बृहस्पती स्तुती करायला पुढे आला.

बृहस्पतिरुवाच । संचिन्तयामि सततं तव चाननाब्जं त्वं देहि दुष्टविषयेषु विरक्तिमीश ॥ ३,७.

बृहस्पती म्हणाला: मी नेहमी तुझ्या कमलासारख्या मुखाचा ध्यान करतो. प्रभो, मला वाईट विषयांपासून विरक्ती दे.

एतेषु शक्तिर्यदि वै स जीवो कर्ता च भोक्ता च सदा च दाता । योषां च पुत्रसुहृदौ च पशूंश्च सर्वमेवं विनश्यति यतो हि तदाशु छिन्धि ॥ ३,७.

जर या सर्व गोष्टींमध्ये जीवाला खरोखरच काही शक्ती असती, तो कर्ता, भोक्ता आणि दाता असता, तर पत्नी, मुले, मित्र, जनावरे—हे सर्व नष्ट होत. म्हणून त्यांच्याशी असलेली आसक्ती तू लवकरच तोड.

संसारचक्रभ्रमणेनैव देव संसारदुःखमनुभूयेहागतोस्मि । शक्तिर्न चास्ति नवने मम देवदेव सत्या समं च सततं परिपाहि नित्यम् ॥ ३,७.

देवा, या संसाराच्या चक्रात फिरून मी दुःख अनुभवले आणि इथे आलो आहे. माझ्यात नव्याने काही करण्याची शक्ती नाही, देवाधिदेवा, मी नेहमी सत्य बोलणारा आहे, मला नेहमीच वाचव.

एवं श्रुत्वा च परमं तूष्णीमेव स्थितो मुनिः । तदनन्तरजस्तोतुं ह्यनिरुद्धोपचक्रमे ॥ ३,७.

हे ऐकून तो श्रेष्ठ ऋषी गप्प बसला. त्यानंतर अनिरुद्ध स्तुती करायला लागला.

अनिरुद्ध उवाच । एवं हरेस्तव कथां रसिकां विहाय स्त्रीणां भगे च वदने परिमुह्य नित्यम् । विष्ठान्त्रपूरितबिले रसिको हि नित्यं स्थायी च सूकरवदेव विमूढबुद्धिः ॥ ३,७.

अनिरुद्ध म्हणाला: जेव्हा हरिच्या मधुर कथा सोडून माणूस स्त्रियांच्या मुख व योनीमध्येच गुंततो, तेव्हा तो डुकरासारखा मल-मांसाने भरलेल्या जागेतच आसक्त राहतो आणि त्याचे बुद्धी पूर्णपणे भ्रमित होते.

मज्जास्थिपित्तकफरक्तमलादिपूर्णे चर्मान्त्रवेष्टितमुखे पतितं ह पीतम् । आस्वादने मम च पापगतेर्मुरारे मायाबलं तव विभो परमं निमित्तम् ॥ ३,७.

त्वचेने व आतड्यांनी वेढलेल्या, मज्जा, हाडे, पित्त, कफ, रक्त व इतर अशुद्ध पदार्थांनी भरलेल्या मुखात पडून, त्यातून पिणारा मी, हे मुरारी, माझ्या पापी प्रवृत्तीचे खरे कारण तुझी मायाशक्तीच आहे.

संसारचक्रे भ्रमतश्च नित्यं सुदुःखरूपे सुखलेशवर्जिते । मलं वमन्तं नवभिश्च द्वारैः शरीरमारुह्य सुमूढबुद्धिः ॥ ३,७.

संसाराच्या या चक्रात मी नेहमी फिरतो, जिथे केवळ दुःखच दुःख आहे, सुखाचा लवलेशही नाही. माझी बुद्धी पूर्णपणे गोंधळलेली आहे, आणि हे शरीर नव्हा दरवाज्यांतून मळ बाहेर टाकते.

नमामि नित्यं तव तत्कथामृतं विहाय देव श्रुतिमूलनाशनम् । कुटुंबपोषं च सदा च कुर्वन्दानाद्यकुर्वन्निवसन् गृहे च ॥ ३,७.

देवा, मी नेहमी तुझ्या त्या अमृतासारख्या कथांना वंदन करतो, ज्या वेदांचा मूळ नाश करणाऱ्या गोष्टींपासून दूर करतात. मी नेहमी कुटुंबाचा सांभाळ, दानधर्म आणि घरातच राहण्याचे कर्तव्य करतो.

दूरे च संसारमलं त्विदं कुरु देहि ह्यदो दिव्यकथामृतं सदा । एतादृशोहं तव सद्गुणौघं स्तोतुं समर्थो नास्मि शचीसमश्च ॥ ३,७.

हे संसाराचे मळ माझ्यापासून दूर कर आणि नेहमी मला तुझ्या दिव्य कथांचे अमृत दे. मी तुझ्या गुणसमूहाचे स्तवन करण्यास शक्य नाही, शचीसारखा सामर्थ्य माझ्यात नाही.

एवं स्तुत्वानिरुद्धस्तु तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजः स्तोत्रं मनः स्वायंभुवोब्रवीत् ॥ ३,७.

अशी स्तुती करून अनिरुद्ध गप्प बसला, हे खगाधिपती. त्यानंतर स्वयंभू मनाने स्तोत्र म्हणायला लागला.

स्वायंभुव उवाच । स्तोतुं ह्यनुप्रविशतोपि न गर्भदुःखं तस्मादहं परमपूज्यपदं गतस्ते ॥ ३,७.

स्वयंभू म्हणाला: तुझी स्तुती करण्यासाठी गर्भात गेलो तरी मला गर्भातील दुःख जाणवले नाही. म्हणूनच मी तुझ्या अत्यंत पूज्य अशा स्थानाला पोहोचलो आहे.

मनोर्भार्या मानवी च यमः संयमिनीपतिः । दिशाभिमानी चन्द्रस्तु सूर्यश्चक्षुर्नियामकः । परस्परसमा ह्येते मुक्त्वा संसारमेव च ॥ ३,७.

मनूची पत्नी मानवि आहे, यम संयमाचा स्वामी आहे, चंद्र दिशा नियंत्रित करतो आणि सूर्य दृष्टीचा नियामक आहे. हे सर्व एकमेकांसारखेच आहेत, फक्त संसार सोडून.

प्रवाहाद्विगुणोनश्चेत्येवं जानीहि चाण्डज । सूर्यानन्तरजः स्तोतुं वरुणः संप्रचक्रमे ॥ ३,७.

हे अंडज, प्रवाहानुसार पुढील नेहमीच दुप्पट असतो, असे जाण. सूर्याच्या नंतर वरुण स्तुती करायला लागला.

वरुण उवाच । त्वद्विच्छया रचिते देहगेहे पुत्त्रे कलत्रेपि धने द्रव्यजातौ । ममाहमित्यल्पधिया च मूढा संसारदुःखे विनिमज्जन्ति सर्वे ॥ ३,७.

वरुण म्हणाला: तुझ्या इच्छेनेच शरीर, घर, मुले, पत्नी, धन आणि सर्व वस्तू निर्माण होतात. तरीही अल्पबुद्धीने 'माझे' आणि 'मी' या अहंकारात सगळेच अडकतात आणि संसाराच्या दुःखात बुडतात.

अतो हरे तादृशीं मे कुबुद्धिं विनाश्य मे देहि ते पाददास्यम् । अहं मनोः पादपादार्धभूतगुणेन हीनः सर्वदा वै मुरारे ॥ ३,७.

म्हणून, हे हरी, माझ्यातील अशी वाईट बुद्धी नष्ट कर आणि मला तुझ्या पायांची सेवा मिळू दे. हे मुरारी, मी नेहमीच मनूच्या पायांच्या गुणाच्या अर्ध्यानेही कमीच आहे.

एवं स्तुत्वा तु वरुणः प्राञ्जलिः समुपस्थितः । वरुणानन्तरोत्पन्नो नारदो ह्यस्तुवद्धरिम् ॥ ३,७.

अशी स्तुती करून वरुण हात जोडून तुझ्यासमोर उभा राहिला. वरुणानंतर नारद जन्मला आणि त्याने हरिची स्तुती केली.

नारद उवाच । यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनात्स्वाद्वन्यतत्त्वं मम नास्ति विष्णो । पुनीह्यतश्चैव परोवरायान्यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तस्य ॥ ३,७.

नारद म्हणाले — हे विष्णू, तुझे नाव ऐकणे, उच्चारणे किंवा आठवणे याहून मला दुसरे काहीच श्रेष्ठ वाटत नाही. म्हणून, मला शुद्ध कर, कारण जीभेवर तुझ्या नावाशिवाय दुसरे जे काही नाव असते ते सगळेच तुझ्यापेक्षा कमीच आहे.

यज्जिह्वाग्रे हरिनामैव नास्ति स ब्राह्मणो नैव स एव गोखरः । अहं न जाने च तव स्वरूपं न्यूनो ह्यहं वरुणात्सर्वदैव ॥ ३,७.

ज्याच्या जिभेवर 'हरी'चे नाव नाही, तो ब्राह्मण नाहीच; तो तर गायीसारखा किंवा गाढवासारखा आहे. मला तुझे खरे स्वरूप माहीत नाही; मी नेहमीच वरुणापेक्षा कमीच आहे.

एवं स्तुत्वा नारदो वै खगेन्द्रस्तूष्णीमभूद्देवदेवस्य चाग्रे । यो नारदानन्तरं संबभूव भृगुर्महात्मा स्तोतुमुपप्रचक्रमे ॥ ३,७.

अशा प्रकारे देवांचा देव असलेल्या विष्णूची स्तुती करून नारद, पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, गप्प बसला. त्यानंतर नारदाच्या मागोमाग महात्मा भृगु स्तुती करायला लागला.

भृगुरुवाच । किमासनं ते गरुडासनाय किं भूषणं कौस्तुभभूषणाय । लक्ष्मीकलत्राय किमस्ति देयं वागीश किं ते वचनीयमस्ति । अतो न जाने तव सद्गुणांश्च ह्यहं सदा वरुणात्पादहीनः ॥ ३,७.

भृगु म्हणाला — तुला बसायला कोणते आसन योग्य आहे, जेव्हा गरुडच तुझे आसन आहे? कौस्तुभ मणीने शोभलेला असताना तुला कोणता दागिना शोभेल? लक्ष्मी जिची पत्नी आहे, तिला काय द्यावे? वाणीचा स्वामी, तुला काय बोलावे? म्हणून, मला तुझे गुण माहीत नाहीत; मी नेहमीच वरुणाप्रमाणे पाय नसलेला आहे.

एवं स्तुत्वा हरिं देवं भृगुस्तूष्णीं बभूव ह । तदनन्तरजो ह्यग्निरस्तावीत्पुरुषोत्तमम् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे हरिची स्तुती करून भृगु गप्प बसला. त्यानंतर लगेचच, पुढे अग्नीने पुरुषोत्तमाची स्तुती सुरू केली.

अग्निरुवाच । यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा हव्यं वहाम्यध्वरे आज्यसिक्तम् ॥ ३,७.

अग्नी म्हणाला — तुझ्या तेजामुळे माझ्यात प्रखर तेज आहे आणि मी यज्ञात तुपाने ओतलेली हविर्भाग वाहून नेतो.

यत्तेजसाहं जठरे संप्रविश्य पचन्नन्नं सर्वदा पूर्णशक्तिः । अतो न जाने तव सद्गुणांश्च भृगोरहं सर्वदैवं समोस्मि ॥ ३,७.

तुझ्या तेजामुळे मी पोटात जाऊन नेहमी अन्न शिजवतो आणि माझ्यात पूर्ण शक्ती असते. म्हणून, मला तुझे गुण माहीत नाहीत; मी नेहमी भृगुच्या बरोबरीचा आहे.

तदनन्तरजा स्तोतुं प्रसूतिरुपचक्रमे ॥ ३,७.

त्याच्या नंतर प्रसूतीने स्तुती करायला सुरुवात केली.