गरुडपुराणम्

तथापि तद्वै तव नाम पूर्वं भवेत्तदा पुण्यकरं भवेदिति । रुद्रादिकानां स्तवने नास्ति शक्तिस्तदा वक्तव्यं मम नास्तीति किं वा ॥ ३,७.

तरीही, तुझं नाव आधी घेतलं तर ते पुण्य देणारं असतं. रुद्र वगैरे इतरांची स्तुती करण्याची शक्ती नसेल, तर सरळ सांगावं — 'माझ्यात ती ताकद नाही.'

गुणांशतो दशभी रुद्रतो वै सदा न्यूनो मत्समः कामदेवः । ज्ञाने बले समता सर्वदास्ति तथाः कामः किं च दूतः सदैव ॥ ३,७.

गुणांमध्ये मी रुद्रापेक्षा नेहमीच दहापट कमी आहे; कामदेव माझ्यासारखाच आहे. ज्ञान आणि बळ यात मात्र आम्ही सारखेच आहोत, आणि कामदेव नेहमी माझा दूत असतो.

एवं स्तुत्वा देवदेवो हरिं च तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिर्नम्रभूर्धां । तदनन्तरजो ब्रह्मा अहङ्कारिक ऊचिवान् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे देवाधिदेव हरिची स्तुती करून, तो हात जोडून, डोकं वाकवून शांत उभा राहिला. त्यानंतर त्याच्यापेक्षा नंतर जन्मलेला ब्रह्मा, अहंकाराने बोलू लागला.

अहङ्कारिक उवाच । नमस्ते गणपूर्णाय नमस्ते ज्ञानमूर्तये । नमोऽज्ञानविदूराय ब्रह्मणेनंतमूर्तये ॥ ३,७.

तो अहंकारी म्हणाला — सर्व गणांनी परिपूर्ण असलेल्या तुला नमस्कार, ज्ञानमूर्ती तुला नमस्कार. अज्ञानापासून दूर असलेल्या, अनंत रूप असलेल्या ब्रह्मन् तुला नमस्कार.

इन्द्रादहं दशगुणैः सर्वदा न्यून उक्तो न जनि त्वां सर्वदा ह्यप्रमेय । तथापि मां पाहि जगद्गुरो त्वं दत्त्वा दिव्यं ह्यायतनं च विष्णो ॥ ३,७.

इंद्र म्हणाला की मी त्याच्यापेक्षा नेहमी दहापट कमी आहे, पण तू तर कधीही न मोजता येणारा आणि न जन्मणारा आहेस. तरीही, हे विश्वगुरु, हे विष्णू, मला तुझ्या दिव्य धामात जागा देऊन रक्षण कर.

आहङ्कारिक एवं तु स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह । तदनन्तरजा स्तोतुं शची वचनमब्रवीत् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे स्तुती करून तो अहंकारी गप्प बसला. त्यानंतर त्याच्यापेक्षा नंतर जन्मलेली शची स्तुती करायला लागली.

शच्युवाच । संचिन्तयामि अनिशं तव पादपद्मं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् । वागीश्वरैरपि सदा मनसापि धर्तुं नो शक्यमीश तव पादरजः स्मरामि ॥ ३,७.

शची म्हणाली — मी नेहमी तुझ्या कमळासारख्या पायांची आठवण काढते, जे वज्र, अंकुश, ध्वज आणि कमळ यांच्या चिन्हांनी सुशोभित आहेत. वाणीचे स्वामी देखील तुझ्या पायधुळीला नेहमी मनात ठेवू शकत नाहीत, हे प्रभो; मी त्या पायधुळीचं स्मरण करते.

आहङ्कारिकप्राणाच्च गुणैश्च दशभिः सदा । न्यूनभूतां च मां पाहि कृपालो भक्तवत्सल ॥ ३,७.

मी नेहमीच त्या अहंकारीपेक्षा प्राण आणि गुणांनी दहापट कमी आहे, म्हणून, हे दयाळू आणि भक्तांना प्रिय असलेल्या, माझं रक्षण कर.

एवं स्तुत्वा शची देवी तूष्णीं भगवती ह्यभूत् । तदनन्तरजा स्तोतुं रतिः समुपचक्रमे ॥ ३,७.

अशा प्रकारे स्तुती करून देवी शची गप्प बसली. त्यानंतर तिच्यापेक्षा नंतर जन्मलेली रती स्तुती करायला लागली.

रतिरुवाच । संचिन्तयामि नृहरेर्वदनारविन्दं भृत्यानुकंपितधिया हि गृहीतमूर्तिम् । यच्छ्रीनिकेतमजरुद्ररमादिकैश्च संलालितं कुटिलङ्कुन्तलवृन्दजुष्टम् ॥ ३,७.

रती म्हणाली — मी नरहरिच्या कमळासारख्या मुखाचं चिंतन करते, ज्याने आपल्या सेवकांवर दया म्हणून रूप घेतलं. ते मुख, श्रीचं निवासस्थान, ब्रह्मा, रुद्र आणि इतरांनी नेहमी लाडावलेलं आहे, आणि वाकडी केसांची शोभा त्याला लाभली आहे.

एतादृशं तव मुखं नुवितुं न शक्तिः शच्या समापि भगवन्परिपाहि नित्यम् । कृत्वा स्तुतिं रतिरियं परमादरेण तूष्णीं स्थिता भगवतश्च समीप एव ॥ ३,७.

असं तुझं मुख स्तुती करण्याची शक्ती माझ्यासारख्या शचीमध्येही नाही, हे भगवंत; तू नेहमी माझं रक्षण कर. अत्यंत आदराने स्तुती करून रती भगवंताजवळ शांत उभी राहिली.

रत्यनन्तरजो दक्षः स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,७.

रतीनंतर दक्ष स्तुती करायला लागला.

दक्ष उवाच । संचिन्तये भगवतश्चरणोदतीर्थं भक्त्या ह्यजेन परिषिक्तमजादिवन्द्यम् । यच्छौचनिःसृतमजप्रवरावतारं गङ्गाख्यतीर्थमभवत्सरितां वरिष्ठम् ॥ ३,७.

दक्ष म्हणाला — मी भक्तीने भगवंताच्या पायांतील तीर्थाचं चिंतन करतो, जे अजाने शिंपडलेलं आणि आद्य देवांनी वंदिलेलं आहे. त्याच्या पावित्र्यातून बाहेर पडून ते गंगा बनलं, सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ ठरलं.

रुद्रोपि तेन विधृतेन जटाकलापपूतेन पादरजसा ह्यशिवः शिवोभूत् । एतादृशं ते चरणं करुणेश विष्णो स्तोतुं शक्तिर्मम नास्ति कृपावतार । रत्या समः श्रुतिगतो न गतोस्मि मोक्षमेतादृशं च परिपाहि निदानमूर्ते ॥ ३,७.

हे करुणेचा अधिपती विष्णू, तुझ्या पायांखालील धुळीनेच रुद्राच्या जटांमध्ये पावित्र्य आले आणि तो अशिव असताना शिव झाला. अशा तुझ्या पायांचे गुणगान करण्याची माझ्यात शक्ती नाही. मी शास्त्रात सांगितलेला आनंद किंवा मुक्ती काहीच मिळवू शकलो नाही. सर्वांचा आधार असलेल्या तुझ्या या कृपामूर्ती पायांचे रक्षण मला कर.

एवं स्तुत्वा स दक्षस्तु तूष्णीमेव बभूव ह । तदनन्तरजः स्तोतुं बृहस्पतिरुपाक्रमीत् ॥ ३,७.

अशी स्तुती करून दक्ष शांत झाला. त्यानंतर बृहस्पती स्तुती करायला पुढे आला.

बृहस्पतिरुवाच । संचिन्तयामि सततं तव चाननाब्जं त्वं देहि दुष्टविषयेषु विरक्तिमीश ॥ ३,७.

बृहस्पती म्हणाला: मी नेहमी तुझ्या कमलासारख्या मुखाचा ध्यान करतो. प्रभो, मला वाईट विषयांपासून विरक्ती दे.

एतेषु शक्तिर्यदि वै स जीवो कर्ता च भोक्ता च सदा च दाता । योषां च पुत्रसुहृदौ च पशूंश्च सर्वमेवं विनश्यति यतो हि तदाशु छिन्धि ॥ ३,७.

जर या सर्व गोष्टींमध्ये जीवाला खरोखरच काही शक्ती असती, तो कर्ता, भोक्ता आणि दाता असता, तर पत्नी, मुले, मित्र, जनावरे—हे सर्व नष्ट होत. म्हणून त्यांच्याशी असलेली आसक्ती तू लवकरच तोड.

संसारचक्रभ्रमणेनैव देव संसारदुःखमनुभूयेहागतोस्मि । शक्तिर्न चास्ति नवने मम देवदेव सत्या समं च सततं परिपाहि नित्यम् ॥ ३,७.

देवा, या संसाराच्या चक्रात फिरून मी दुःख अनुभवले आणि इथे आलो आहे. माझ्यात नव्याने काही करण्याची शक्ती नाही, देवाधिदेवा, मी नेहमी सत्य बोलणारा आहे, मला नेहमीच वाचव.

एवं श्रुत्वा च परमं तूष्णीमेव स्थितो मुनिः । तदनन्तरजस्तोतुं ह्यनिरुद्धोपचक्रमे ॥ ३,७.

हे ऐकून तो श्रेष्ठ ऋषी गप्प बसला. त्यानंतर अनिरुद्ध स्तुती करायला लागला.

अनिरुद्ध उवाच । एवं हरेस्तव कथां रसिकां विहाय स्त्रीणां भगे च वदने परिमुह्य नित्यम् । विष्ठान्त्रपूरितबिले रसिको हि नित्यं स्थायी च सूकरवदेव विमूढबुद्धिः ॥ ३,७.

अनिरुद्ध म्हणाला: जेव्हा हरिच्या मधुर कथा सोडून माणूस स्त्रियांच्या मुख व योनीमध्येच गुंततो, तेव्हा तो डुकरासारखा मल-मांसाने भरलेल्या जागेतच आसक्त राहतो आणि त्याचे बुद्धी पूर्णपणे भ्रमित होते.

मज्जास्थिपित्तकफरक्तमलादिपूर्णे चर्मान्त्रवेष्टितमुखे पतितं ह पीतम् । आस्वादने मम च पापगतेर्मुरारे मायाबलं तव विभो परमं निमित्तम् ॥ ३,७.

त्वचेने व आतड्यांनी वेढलेल्या, मज्जा, हाडे, पित्त, कफ, रक्त व इतर अशुद्ध पदार्थांनी भरलेल्या मुखात पडून, त्यातून पिणारा मी, हे मुरारी, माझ्या पापी प्रवृत्तीचे खरे कारण तुझी मायाशक्तीच आहे.

संसारचक्रे भ्रमतश्च नित्यं सुदुःखरूपे सुखलेशवर्जिते । मलं वमन्तं नवभिश्च द्वारैः शरीरमारुह्य सुमूढबुद्धिः ॥ ३,७.

संसाराच्या या चक्रात मी नेहमी फिरतो, जिथे केवळ दुःखच दुःख आहे, सुखाचा लवलेशही नाही. माझी बुद्धी पूर्णपणे गोंधळलेली आहे, आणि हे शरीर नव्हा दरवाज्यांतून मळ बाहेर टाकते.

नमामि नित्यं तव तत्कथामृतं विहाय देव श्रुतिमूलनाशनम् । कुटुंबपोषं च सदा च कुर्वन्दानाद्यकुर्वन्निवसन् गृहे च ॥ ३,७.

देवा, मी नेहमी तुझ्या त्या अमृतासारख्या कथांना वंदन करतो, ज्या वेदांचा मूळ नाश करणाऱ्या गोष्टींपासून दूर करतात. मी नेहमी कुटुंबाचा सांभाळ, दानधर्म आणि घरातच राहण्याचे कर्तव्य करतो.

दूरे च संसारमलं त्विदं कुरु देहि ह्यदो दिव्यकथामृतं सदा । एतादृशोहं तव सद्गुणौघं स्तोतुं समर्थो नास्मि शचीसमश्च ॥ ३,७.

हे संसाराचे मळ माझ्यापासून दूर कर आणि नेहमी मला तुझ्या दिव्य कथांचे अमृत दे. मी तुझ्या गुणसमूहाचे स्तवन करण्यास शक्य नाही, शचीसारखा सामर्थ्य माझ्यात नाही.

एवं स्तुत्वानिरुद्धस्तु तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजः स्तोत्रं मनः स्वायंभुवोब्रवीत् ॥ ३,७.

अशी स्तुती करून अनिरुद्ध गप्प बसला, हे खगाधिपती. त्यानंतर स्वयंभू मनाने स्तोत्र म्हणायला लागला.

स्वायंभुव उवाच । स्तोतुं ह्यनुप्रविशतोपि न गर्भदुःखं तस्मादहं परमपूज्यपदं गतस्ते ॥ ३,७.

स्वयंभू म्हणाला: तुझी स्तुती करण्यासाठी गर्भात गेलो तरी मला गर्भातील दुःख जाणवले नाही. म्हणूनच मी तुझ्या अत्यंत पूज्य अशा स्थानाला पोहोचलो आहे.

मनोर्भार्या मानवी च यमः संयमिनीपतिः । दिशाभिमानी चन्द्रस्तु सूर्यश्चक्षुर्नियामकः । परस्परसमा ह्येते मुक्त्वा संसारमेव च ॥ ३,७.

मनूची पत्नी मानवि आहे, यम संयमाचा स्वामी आहे, चंद्र दिशा नियंत्रित करतो आणि सूर्य दृष्टीचा नियामक आहे. हे सर्व एकमेकांसारखेच आहेत, फक्त संसार सोडून.

प्रवाहाद्विगुणोनश्चेत्येवं जानीहि चाण्डज । सूर्यानन्तरजः स्तोतुं वरुणः संप्रचक्रमे ॥ ३,७.

हे अंडज, प्रवाहानुसार पुढील नेहमीच दुप्पट असतो, असे जाण. सूर्याच्या नंतर वरुण स्तुती करायला लागला.

वरुण उवाच । त्वद्विच्छया रचिते देहगेहे पुत्त्रे कलत्रेपि धने द्रव्यजातौ । ममाहमित्यल्पधिया च मूढा संसारदुःखे विनिमज्जन्ति सर्वे ॥ ३,७.

वरुण म्हणाला: तुझ्या इच्छेनेच शरीर, घर, मुले, पत्नी, धन आणि सर्व वस्तू निर्माण होतात. तरीही अल्पबुद्धीने 'माझे' आणि 'मी' या अहंकारात सगळेच अडकतात आणि संसाराच्या दुःखात बुडतात.