गरुडपुराणम्

शेषादहं दशगुणैर्विहीना मां पाहि नित्यं जगतामधीश ॥ ३,६.

मी शेषापेक्षा दहा पट कमी आहे; जगतांचा स्वामी, नेहमी माझं रक्षण कर.

एवं स्तुत्वा वारुणी तु तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजा ब्राह्मी सौपर्णी ह्युपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून वारुणी गप्प बसली, खगेश्वर; मग शेषानंतर जन्मलेली ब्राह्मी, सौपर्णी बोलायला लागली.

सौपर्ण्युवाच । स्तोतुं गुणांस्तव हरे जगदीशवाचा श्रोतुं हरे तव कथां श्रवणे न शक्तिः । यस्तत्त्वनुं स्मरति देव तव स्वरूपं को वै नु वेद भुवि तं भगवत्पदार्थम् ॥ ३,६.

सौपर्णी म्हणाली: हरे, जगाचा स्वामी, तुझे गुण वाणीने स्तुत्य करणे किंवा तुझे चरित्र ऐकणे—माझ्यात ती शक्ती नाही. जो तुझं खऱ्या स्वरूपाचं स्मरण करतो, तोच या पृथ्वीवर तुझ्या दिव्य पायांचा अर्थ जाणतो.

अतो गुणस्तवने नास्ति शक्तिर्वीन्द्रादहं दशगुणैरवरा च नित्यम् ॥ ३,६.

म्हणून, तुझे गुण स्तुत्य करण्याची माझ्यात शक्ती नाही; मी नेहमी इंद्राणीपेक्षा दहा पट कमी आहे.

एवं स्तुत्वा तु सौपर्णी तूष्णीमास खगेश्वर । रुद्रानन्तरजा स्तोतुं गिरिजा तूपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून सौपर्णी गप्प बसली, खगेश्वर; मग रुद्रानंतर जन्मलेली गिरिजा स्तुती करायला लागली.

पार्वत्युवाच गोविन्द नारायण वासुदेव त्वया हि मे किञ्चिदपि प्रयोजनम् । नास्त्येव स्वामिन्न च नाम वाचा सौभाग्यरूपः सर्वदा एक एव ॥ ३,६.

पार्वती म्हणाली — गोविंदा, नारायण, वासुदेव, मला तुझ्याकडून खरंच काहीच हवं नाही. स्वामी, सुदैव किंवा भाग्याला दुसरं कुठलंही नाव नाही; नेहमी एकच नाव आहे.

नारायणेति तव नाम च एकमेव वैराग्यभक्तिविभवे परमं समर्थाम् । असंख्यब्रह्मादिकहत्यनाशाने गुर्वङ्गनाकोटिविनाशने च ॥ ३,६.

नारायण हे तुझं एकच नाव, वैराग्य आणि भक्ती देण्यात फार सामर्थ्यवान आहे; ब्रह्महत्येसारख्या असंख्य पापांचा नाश करतं आणि गुरूंच्या पत्नींच्या अपमानामुळे होणाऱ्या मोठ्या संकटांचाही नायनाट करतं.

नामाधिकारिणी चाहं गुणानां च महाप्रभो । स्तवने नास्ति मे शक्ती रुद्राद्दशगुणैरहम् ॥ ३,६.

महाप्रभो, मी फक्त तुझ्या नावाचीच अधिकारी आहे, तुझ्या गुणांची नाही. स्तुती करण्याची माझ्यात शक्ती नाही; रुद्राच्या दहापट शक्ती असली तरी मी कमीच आहे.

अवरा च सदास्म्येव नात्र कार्या विचारणा । एवं स्तुत्वा सा गिरिजास्तूष्णीमास खगेश्वर ॥ ३,६.

मी नेहमीच तुझ्यापेक्षा कमीच आहे — याचा विचार करण्याची गरज नाही. असं म्हणून गिरिजा गप्प बसली, हे पक्षीराज.

श्रीगरुडमहापुराणम् ७ श्रीकृष्ण उवाच । पार्वत्यानन्तरोत्पन्न इन्द्रो वचनमब्रवीत् । इन्द्र उवाच । तव स्वरूपं हृदि संविजानन् समुत्सुकः स्यात्स्तवने यस्तु मूढः । अजानतः स्तवनं देवदेव तदेवाहुर्हेलनं चक्रपाणे ॥ ३,७.

श्रीकृष्ण म्हणाले — पार्वतीनंतर इंद्राने असे शब्द सांगितले. इंद्र म्हणाला — जो तुझं खरं स्वरूप मनापासून ओळखतो, तरीही अज्ञानाने तुझी स्तुती करतो, हे देवाधिदेव, हे चक्रधारी, अशी स्तुती म्हणजे फक्त दुर्लक्षच आहे असं म्हणतात.

तथापि तद्वै तव नाम पूर्वं भवेत्तदा पुण्यकरं भवेदिति । रुद्रादिकानां स्तवने नास्ति शक्तिस्तदा वक्तव्यं मम नास्तीति किं वा ॥ ३,७.

तरीही, तुझं नाव आधी घेतलं तर ते पुण्य देणारं असतं. रुद्र वगैरे इतरांची स्तुती करण्याची शक्ती नसेल, तर सरळ सांगावं — 'माझ्यात ती ताकद नाही.'

गुणांशतो दशभी रुद्रतो वै सदा न्यूनो मत्समः कामदेवः । ज्ञाने बले समता सर्वदास्ति तथाः कामः किं च दूतः सदैव ॥ ३,७.

गुणांमध्ये मी रुद्रापेक्षा नेहमीच दहापट कमी आहे; कामदेव माझ्यासारखाच आहे. ज्ञान आणि बळ यात मात्र आम्ही सारखेच आहोत, आणि कामदेव नेहमी माझा दूत असतो.

एवं स्तुत्वा देवदेवो हरिं च तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिर्नम्रभूर्धां । तदनन्तरजो ब्रह्मा अहङ्कारिक ऊचिवान् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे देवाधिदेव हरिची स्तुती करून, तो हात जोडून, डोकं वाकवून शांत उभा राहिला. त्यानंतर त्याच्यापेक्षा नंतर जन्मलेला ब्रह्मा, अहंकाराने बोलू लागला.

अहङ्कारिक उवाच । नमस्ते गणपूर्णाय नमस्ते ज्ञानमूर्तये । नमोऽज्ञानविदूराय ब्रह्मणेनंतमूर्तये ॥ ३,७.

तो अहंकारी म्हणाला — सर्व गणांनी परिपूर्ण असलेल्या तुला नमस्कार, ज्ञानमूर्ती तुला नमस्कार. अज्ञानापासून दूर असलेल्या, अनंत रूप असलेल्या ब्रह्मन् तुला नमस्कार.

इन्द्रादहं दशगुणैः सर्वदा न्यून उक्तो न जनि त्वां सर्वदा ह्यप्रमेय । तथापि मां पाहि जगद्गुरो त्वं दत्त्वा दिव्यं ह्यायतनं च विष्णो ॥ ३,७.

इंद्र म्हणाला की मी त्याच्यापेक्षा नेहमी दहापट कमी आहे, पण तू तर कधीही न मोजता येणारा आणि न जन्मणारा आहेस. तरीही, हे विश्वगुरु, हे विष्णू, मला तुझ्या दिव्य धामात जागा देऊन रक्षण कर.

आहङ्कारिक एवं तु स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह । तदनन्तरजा स्तोतुं शची वचनमब्रवीत् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे स्तुती करून तो अहंकारी गप्प बसला. त्यानंतर त्याच्यापेक्षा नंतर जन्मलेली शची स्तुती करायला लागली.

शच्युवाच । संचिन्तयामि अनिशं तव पादपद्मं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् । वागीश्वरैरपि सदा मनसापि धर्तुं नो शक्यमीश तव पादरजः स्मरामि ॥ ३,७.

शची म्हणाली — मी नेहमी तुझ्या कमळासारख्या पायांची आठवण काढते, जे वज्र, अंकुश, ध्वज आणि कमळ यांच्या चिन्हांनी सुशोभित आहेत. वाणीचे स्वामी देखील तुझ्या पायधुळीला नेहमी मनात ठेवू शकत नाहीत, हे प्रभो; मी त्या पायधुळीचं स्मरण करते.

आहङ्कारिकप्राणाच्च गुणैश्च दशभिः सदा । न्यूनभूतां च मां पाहि कृपालो भक्तवत्सल ॥ ३,७.

मी नेहमीच त्या अहंकारीपेक्षा प्राण आणि गुणांनी दहापट कमी आहे, म्हणून, हे दयाळू आणि भक्तांना प्रिय असलेल्या, माझं रक्षण कर.

एवं स्तुत्वा शची देवी तूष्णीं भगवती ह्यभूत् । तदनन्तरजा स्तोतुं रतिः समुपचक्रमे ॥ ३,७.

अशा प्रकारे स्तुती करून देवी शची गप्प बसली. त्यानंतर तिच्यापेक्षा नंतर जन्मलेली रती स्तुती करायला लागली.

रतिरुवाच । संचिन्तयामि नृहरेर्वदनारविन्दं भृत्यानुकंपितधिया हि गृहीतमूर्तिम् । यच्छ्रीनिकेतमजरुद्ररमादिकैश्च संलालितं कुटिलङ्कुन्तलवृन्दजुष्टम् ॥ ३,७.

रती म्हणाली — मी नरहरिच्या कमळासारख्या मुखाचं चिंतन करते, ज्याने आपल्या सेवकांवर दया म्हणून रूप घेतलं. ते मुख, श्रीचं निवासस्थान, ब्रह्मा, रुद्र आणि इतरांनी नेहमी लाडावलेलं आहे, आणि वाकडी केसांची शोभा त्याला लाभली आहे.

एतादृशं तव मुखं नुवितुं न शक्तिः शच्या समापि भगवन्परिपाहि नित्यम् । कृत्वा स्तुतिं रतिरियं परमादरेण तूष्णीं स्थिता भगवतश्च समीप एव ॥ ३,७.

असं तुझं मुख स्तुती करण्याची शक्ती माझ्यासारख्या शचीमध्येही नाही, हे भगवंत; तू नेहमी माझं रक्षण कर. अत्यंत आदराने स्तुती करून रती भगवंताजवळ शांत उभी राहिली.

रत्यनन्तरजो दक्षः स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,७.

रतीनंतर दक्ष स्तुती करायला लागला.

दक्ष उवाच । संचिन्तये भगवतश्चरणोदतीर्थं भक्त्या ह्यजेन परिषिक्तमजादिवन्द्यम् । यच्छौचनिःसृतमजप्रवरावतारं गङ्गाख्यतीर्थमभवत्सरितां वरिष्ठम् ॥ ३,७.

दक्ष म्हणाला — मी भक्तीने भगवंताच्या पायांतील तीर्थाचं चिंतन करतो, जे अजाने शिंपडलेलं आणि आद्य देवांनी वंदिलेलं आहे. त्याच्या पावित्र्यातून बाहेर पडून ते गंगा बनलं, सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ ठरलं.

रुद्रोपि तेन विधृतेन जटाकलापपूतेन पादरजसा ह्यशिवः शिवोभूत् । एतादृशं ते चरणं करुणेश विष्णो स्तोतुं शक्तिर्मम नास्ति कृपावतार । रत्या समः श्रुतिगतो न गतोस्मि मोक्षमेतादृशं च परिपाहि निदानमूर्ते ॥ ३,७.

हे करुणेचा अधिपती विष्णू, तुझ्या पायांखालील धुळीनेच रुद्राच्या जटांमध्ये पावित्र्य आले आणि तो अशिव असताना शिव झाला. अशा तुझ्या पायांचे गुणगान करण्याची माझ्यात शक्ती नाही. मी शास्त्रात सांगितलेला आनंद किंवा मुक्ती काहीच मिळवू शकलो नाही. सर्वांचा आधार असलेल्या तुझ्या या कृपामूर्ती पायांचे रक्षण मला कर.

एवं स्तुत्वा स दक्षस्तु तूष्णीमेव बभूव ह । तदनन्तरजः स्तोतुं बृहस्पतिरुपाक्रमीत् ॥ ३,७.

अशी स्तुती करून दक्ष शांत झाला. त्यानंतर बृहस्पती स्तुती करायला पुढे आला.

बृहस्पतिरुवाच । संचिन्तयामि सततं तव चाननाब्जं त्वं देहि दुष्टविषयेषु विरक्तिमीश ॥ ३,७.

बृहस्पती म्हणाला: मी नेहमी तुझ्या कमलासारख्या मुखाचा ध्यान करतो. प्रभो, मला वाईट विषयांपासून विरक्ती दे.

एतेषु शक्तिर्यदि वै स जीवो कर्ता च भोक्ता च सदा च दाता । योषां च पुत्रसुहृदौ च पशूंश्च सर्वमेवं विनश्यति यतो हि तदाशु छिन्धि ॥ ३,७.

जर या सर्व गोष्टींमध्ये जीवाला खरोखरच काही शक्ती असती, तो कर्ता, भोक्ता आणि दाता असता, तर पत्नी, मुले, मित्र, जनावरे—हे सर्व नष्ट होत. म्हणून त्यांच्याशी असलेली आसक्ती तू लवकरच तोड.

संसारचक्रभ्रमणेनैव देव संसारदुःखमनुभूयेहागतोस्मि । शक्तिर्न चास्ति नवने मम देवदेव सत्या समं च सततं परिपाहि नित्यम् ॥ ३,७.

देवा, या संसाराच्या चक्रात फिरून मी दुःख अनुभवले आणि इथे आलो आहे. माझ्यात नव्याने काही करण्याची शक्ती नाही, देवाधिदेवा, मी नेहमी सत्य बोलणारा आहे, मला नेहमीच वाचव.

एवं श्रुत्वा च परमं तूष्णीमेव स्थितो मुनिः । तदनन्तरजस्तोतुं ह्यनिरुद्धोपचक्रमे ॥ ३,७.

हे ऐकून तो श्रेष्ठ ऋषी गप्प बसला. त्यानंतर अनिरुद्ध स्तुती करायला लागला.