गरुडपुराणम्

नैतावता मम वायोश्च नित्यं दुः खातनं नैव संचितनीयम् । एतादृशोहं स्तवनेनु कास्ति शक्तिर्गुणानां मधुसूदन प्रभो । वायोः सकाशाच्च गुणेन हीना संसाररूपे मुक्तरूपे च देव ॥ ३,६.

म्हणून माझ्यासाठी किंवा वायूसाठी कायम दुःख आहे असं मानू नये; मधुसूदन प्रभो, अशा स्तुतीने गुणांची काय शक्ती आहे? वायूपासून गुण नसले की, बंधनात आणि मुक्तीत दोन्ही अवस्थेत माणूस राहतो, हे देवा.

एवं स्तुत्वा भारती तु तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजः शेषः प्राञ्जलिः प्राह केशवम् ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून भारती गप्प बसली, खगेश्वर. त्यानंतर शेषाने हात जोडून केशवाला बोलायला सुरुवात केली.

शेष उवाच । नाहं च जाने तव पादमूलं रुद्रो न वेत्ति गरुडो न वेद । अहं वाण्याः शतगुणांशहीनो दत्त्वा ह्यायतनं पाहि मां वासुदेव ॥ ३,६.

शेष म्हणाला: मी तुझे पायमूळ ओळखत नाही, रुद्रालाही ते माहीत नाही, गरुडालाही नाही; मी वाणीपेक्षा शंभरपट कमी आहे—म्हणून मला एक ठिकाण दे आणि माझं रक्षण कर, वासुदेव.

एवं स्तुत्वा सशेषस्तु तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजो वीशः स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून शेषही शांत झाला, खगेश्वर. त्यानंतर त्याच्या मागे जन्मलेला वीशा स्तुती करायला लागला.

गरुड उवाच । तव पदोः स्तुतिं किं करोम्यहं मम पदांबुजे ह्यर्पितं मनः । कथमहं मुखे पक्षियोनिजः कथमेवङ्गुणानीडितुं क्षमः ॥ ३,६.

गरुड म्हणाला: तुझ्या पायांची मी काय स्तुती करू? माझं मन तुझ्या कमलासारख्या पायांवरच आहे. मी पक्ष्यांमध्ये जन्मलेला, माझ्या तोंडून अशा गुणांची स्तुती कशी करणार?

एवं स्तुत्वा तु गरुडस्तूष्णीमास नयान्वितः । तदनन्तरजो रुद्रस्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून गरुड, ज्याच्यात विवेक आहे, तोही शांत झाला; मग त्याच्या नंतर जन्मलेला रुद्र स्तुती करायला लागला.

रुद्र उवाच । या वै तवेश भगवन्न विदाम भूमन् भक्तिर्ममास्तु शिवपादसरोजमूले । छन्नापि सा ननु सदा न ममास्ति देव तेनाद्रुहं तव विरुद्धमतः करोमि ॥ ३,६.

रुद्र म्हणाला: प्रभो, भगवंत, अनंत, जी भक्ती मला माहीत नाही, ती शिवाच्या कमलासारख्या पायांजवळ असू दे; ती लपलेली असली तरी कधीच माझ्याकडे नाही, देवा, म्हणून मी तुझ्याविरुद्ध वागतो.

सर्वान्न बुद्धिसहितस्य हरे मुरारे का शक्तिरस्ति वचने मम मूढबुद्धेः । वाण्या सदा शतगुणेन विहीनमेनं मां पाहि चेश मम चायतनं च दत्त्वा ॥ ३,६.

मुरारी, माझं मन गोंधळलेलं असताना तुझ्यासमोर माझ्या वाणीची काय शक्ती आहे? मी नेहमीच वाणीपेक्षा शंभरपट कमी आहे, प्रभो, मला वाचव आणि एक ठिकाण दे.

एवं स्तुत्वा स रुद्रस्तु तूष्णीमास द्विजोत्तमः । शेषानन्तरजा देवी वारुणी वाक्यमब्रवीत् ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून रुद्र, श्रेष्ठ ब्राह्मण, तोही शांत झाला; मग शेषानंतर जन्मलेली वारुणी देवी बोलली.

वारुण्युवाच । लक्ष्मीपते ब्रह्मपते मनोः पते गिरःपते रुद्रपते नृणां पते । गुणांस्तव स्तोतुमहं समर्था न पार्वती नापि सुपर्णपत्नी ॥ ३,६.

वारुणी म्हणाली: लक्ष्मीपती, ब्रह्मपती, मनुपती, वाणीचे स्वामी, रुद्रपती, माणसांचे स्वामी—पार्वती किंवा सुपर्णाची पत्नीही तुझे गुण स्तुत्य करू शकत नाही, मीही नाही.

शेषादहं दशगुणैर्विहीना मां पाहि नित्यं जगतामधीश ॥ ३,६.

मी शेषापेक्षा दहा पट कमी आहे; जगतांचा स्वामी, नेहमी माझं रक्षण कर.

एवं स्तुत्वा वारुणी तु तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजा ब्राह्मी सौपर्णी ह्युपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून वारुणी गप्प बसली, खगेश्वर; मग शेषानंतर जन्मलेली ब्राह्मी, सौपर्णी बोलायला लागली.

सौपर्ण्युवाच । स्तोतुं गुणांस्तव हरे जगदीशवाचा श्रोतुं हरे तव कथां श्रवणे न शक्तिः । यस्तत्त्वनुं स्मरति देव तव स्वरूपं को वै नु वेद भुवि तं भगवत्पदार्थम् ॥ ३,६.

सौपर्णी म्हणाली: हरे, जगाचा स्वामी, तुझे गुण वाणीने स्तुत्य करणे किंवा तुझे चरित्र ऐकणे—माझ्यात ती शक्ती नाही. जो तुझं खऱ्या स्वरूपाचं स्मरण करतो, तोच या पृथ्वीवर तुझ्या दिव्य पायांचा अर्थ जाणतो.

अतो गुणस्तवने नास्ति शक्तिर्वीन्द्रादहं दशगुणैरवरा च नित्यम् ॥ ३,६.

म्हणून, तुझे गुण स्तुत्य करण्याची माझ्यात शक्ती नाही; मी नेहमी इंद्राणीपेक्षा दहा पट कमी आहे.

एवं स्तुत्वा तु सौपर्णी तूष्णीमास खगेश्वर । रुद्रानन्तरजा स्तोतुं गिरिजा तूपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून सौपर्णी गप्प बसली, खगेश्वर; मग रुद्रानंतर जन्मलेली गिरिजा स्तुती करायला लागली.

पार्वत्युवाच गोविन्द नारायण वासुदेव त्वया हि मे किञ्चिदपि प्रयोजनम् । नास्त्येव स्वामिन्न च नाम वाचा सौभाग्यरूपः सर्वदा एक एव ॥ ३,६.

पार्वती म्हणाली — गोविंदा, नारायण, वासुदेव, मला तुझ्याकडून खरंच काहीच हवं नाही. स्वामी, सुदैव किंवा भाग्याला दुसरं कुठलंही नाव नाही; नेहमी एकच नाव आहे.

नारायणेति तव नाम च एकमेव वैराग्यभक्तिविभवे परमं समर्थाम् । असंख्यब्रह्मादिकहत्यनाशाने गुर्वङ्गनाकोटिविनाशने च ॥ ३,६.

नारायण हे तुझं एकच नाव, वैराग्य आणि भक्ती देण्यात फार सामर्थ्यवान आहे; ब्रह्महत्येसारख्या असंख्य पापांचा नाश करतं आणि गुरूंच्या पत्नींच्या अपमानामुळे होणाऱ्या मोठ्या संकटांचाही नायनाट करतं.

नामाधिकारिणी चाहं गुणानां च महाप्रभो । स्तवने नास्ति मे शक्ती रुद्राद्दशगुणैरहम् ॥ ३,६.

महाप्रभो, मी फक्त तुझ्या नावाचीच अधिकारी आहे, तुझ्या गुणांची नाही. स्तुती करण्याची माझ्यात शक्ती नाही; रुद्राच्या दहापट शक्ती असली तरी मी कमीच आहे.

अवरा च सदास्म्येव नात्र कार्या विचारणा । एवं स्तुत्वा सा गिरिजास्तूष्णीमास खगेश्वर ॥ ३,६.

मी नेहमीच तुझ्यापेक्षा कमीच आहे — याचा विचार करण्याची गरज नाही. असं म्हणून गिरिजा गप्प बसली, हे पक्षीराज.

श्रीगरुडमहापुराणम् ७ श्रीकृष्ण उवाच । पार्वत्यानन्तरोत्पन्न इन्द्रो वचनमब्रवीत् । इन्द्र उवाच । तव स्वरूपं हृदि संविजानन् समुत्सुकः स्यात्स्तवने यस्तु मूढः । अजानतः स्तवनं देवदेव तदेवाहुर्हेलनं चक्रपाणे ॥ ३,७.

श्रीकृष्ण म्हणाले — पार्वतीनंतर इंद्राने असे शब्द सांगितले. इंद्र म्हणाला — जो तुझं खरं स्वरूप मनापासून ओळखतो, तरीही अज्ञानाने तुझी स्तुती करतो, हे देवाधिदेव, हे चक्रधारी, अशी स्तुती म्हणजे फक्त दुर्लक्षच आहे असं म्हणतात.

तथापि तद्वै तव नाम पूर्वं भवेत्तदा पुण्यकरं भवेदिति । रुद्रादिकानां स्तवने नास्ति शक्तिस्तदा वक्तव्यं मम नास्तीति किं वा ॥ ३,७.

तरीही, तुझं नाव आधी घेतलं तर ते पुण्य देणारं असतं. रुद्र वगैरे इतरांची स्तुती करण्याची शक्ती नसेल, तर सरळ सांगावं — 'माझ्यात ती ताकद नाही.'

गुणांशतो दशभी रुद्रतो वै सदा न्यूनो मत्समः कामदेवः । ज्ञाने बले समता सर्वदास्ति तथाः कामः किं च दूतः सदैव ॥ ३,७.

गुणांमध्ये मी रुद्रापेक्षा नेहमीच दहापट कमी आहे; कामदेव माझ्यासारखाच आहे. ज्ञान आणि बळ यात मात्र आम्ही सारखेच आहोत, आणि कामदेव नेहमी माझा दूत असतो.

एवं स्तुत्वा देवदेवो हरिं च तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिर्नम्रभूर्धां । तदनन्तरजो ब्रह्मा अहङ्कारिक ऊचिवान् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे देवाधिदेव हरिची स्तुती करून, तो हात जोडून, डोकं वाकवून शांत उभा राहिला. त्यानंतर त्याच्यापेक्षा नंतर जन्मलेला ब्रह्मा, अहंकाराने बोलू लागला.

अहङ्कारिक उवाच । नमस्ते गणपूर्णाय नमस्ते ज्ञानमूर्तये । नमोऽज्ञानविदूराय ब्रह्मणेनंतमूर्तये ॥ ३,७.

तो अहंकारी म्हणाला — सर्व गणांनी परिपूर्ण असलेल्या तुला नमस्कार, ज्ञानमूर्ती तुला नमस्कार. अज्ञानापासून दूर असलेल्या, अनंत रूप असलेल्या ब्रह्मन् तुला नमस्कार.

इन्द्रादहं दशगुणैः सर्वदा न्यून उक्तो न जनि त्वां सर्वदा ह्यप्रमेय । तथापि मां पाहि जगद्गुरो त्वं दत्त्वा दिव्यं ह्यायतनं च विष्णो ॥ ३,७.

इंद्र म्हणाला की मी त्याच्यापेक्षा नेहमी दहापट कमी आहे, पण तू तर कधीही न मोजता येणारा आणि न जन्मणारा आहेस. तरीही, हे विश्वगुरु, हे विष्णू, मला तुझ्या दिव्य धामात जागा देऊन रक्षण कर.

आहङ्कारिक एवं तु स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह । तदनन्तरजा स्तोतुं शची वचनमब्रवीत् ॥ ३,७.

अशा प्रकारे स्तुती करून तो अहंकारी गप्प बसला. त्यानंतर त्याच्यापेक्षा नंतर जन्मलेली शची स्तुती करायला लागली.

शच्युवाच । संचिन्तयामि अनिशं तव पादपद्मं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् । वागीश्वरैरपि सदा मनसापि धर्तुं नो शक्यमीश तव पादरजः स्मरामि ॥ ३,७.

शची म्हणाली — मी नेहमी तुझ्या कमळासारख्या पायांची आठवण काढते, जे वज्र, अंकुश, ध्वज आणि कमळ यांच्या चिन्हांनी सुशोभित आहेत. वाणीचे स्वामी देखील तुझ्या पायधुळीला नेहमी मनात ठेवू शकत नाहीत, हे प्रभो; मी त्या पायधुळीचं स्मरण करते.

आहङ्कारिकप्राणाच्च गुणैश्च दशभिः सदा । न्यूनभूतां च मां पाहि कृपालो भक्तवत्सल ॥ ३,७.

मी नेहमीच त्या अहंकारीपेक्षा प्राण आणि गुणांनी दहापट कमी आहे, म्हणून, हे दयाळू आणि भक्तांना प्रिय असलेल्या, माझं रक्षण कर.

एवं स्तुत्वा शची देवी तूष्णीं भगवती ह्यभूत् । तदनन्तरजा स्तोतुं रतिः समुपचक्रमे ॥ ३,७.

अशा प्रकारे स्तुती करून देवी शची गप्प बसली. त्यानंतर तिच्यापेक्षा नंतर जन्मलेली रती स्तुती करायला लागली.