गरुडपुराणम्

कुर्वन्ति वैराग्यममुत्र लोके ततः परं भक्तिदृढां तथैव । ततः परं चैव हरेः प्रसन्नतां कुर्वन्ति नित्यं तव देवदेव ॥ ३,६.

ती या जगात आणि पुढच्या जन्मात वैराग्य निर्माण करते, मग दृढ भक्ती देते, आणि नंतर, हे देवाधिदेव, तुझी नेहमी कृपा मिळवून देते.

तेनापरोक्षं च भवेच्च तस्य अतो गुणानां स्तवने च मे रतिः । सा तु प्रजाता पुरुषस्य नित्यं संसारदुःखं तु तदाच्छिनत्ति ॥ ३,६.

त्यामुळे त्या व्यक्तीला प्रत्यक्ष अनुभूती मिळते; म्हणून मला तुझ्या गुणांची स्तुती करण्यात प्रेम आहे. हे प्रेम एकदा जन्मले की, ते संसारदुःख नष्ट करते.

विच्छिन्नदुःखस्य तदाधिकारिण आनन्दरूपाख्यफलं ददाति । हरेर्गुणानस्तुवतां च पापं तेषां हि पुण्यं च तथा क्षिणोति ॥ ३,६.

जो दुःखातून मुक्त झाला आहे, त्याला हे आनंदरूप फळ देते. जे हरिच्या गुणांची स्तुती करतात, त्यांचे पाप आणि पुण्य दोन्ही नष्ट करते.

एवं विदित्वा परमो गुरुर्मम वायुर्दयालुर्मम वल्लभश्च । हरेर्गुणान्सर्वगुणप्रसारान्ममैव योग्यान्सुखमुख्यभूतान् ॥ ३,६.

हे जाणून, माझा सर्वोच्च गुरु वायू आहे, जो दयाळू आणि मला प्रिय आहे. सर्व गुणांमध्ये, हरिचे गुणच माझ्यासाठी योग्य आणि सर्वात मोठे सुख देणारे आहेत.

उद्धृत्य पुण्येभ्य इवार्तबन्धुः शिवश्च नो द्रुह्यति पुण्यकीर्तिम् । तव प्रसादाच्च श्रियः प्रसादाद्वायोः प्रसादाच्च ममास्ति नित्यम् ॥ ३,६.

जसा संकटात असलेल्या मित्राला पुण्यांतून बाहेर काढतो, तसा शंकर पुण्याची कीर्ती गाणाऱ्याचा विरोध करत नाही. तुझ्या कृपेने, लक्ष्मीच्या कृपेने आणि वायूच्या कृपेने मला हे नेहमी मिळते.

यद्यत्करोत्येव सदैव वायुस्तत्तत्करोत्येव सदैव नित्यम् । वायोर्विरोधं न करोति देवः स तद्विरोधं च करोति नित्यम् ॥ ३,६.

वायू जे काही करतो, ते देव नेहमीच करतो. देव कधीही वायूच्या विरोधात वागत नाही, तर नेहमी त्याच्या अनुकूलच वागतो.

हरेर्विरोधं न करोति वायुर्वायोर्विरोधं न करोति विष्णुः । वायोः प्रसादान्मम नास्ति किञ्चिदतानभावश्च तव प्रसादात् ॥ ३,६.

वायू कधीही हरिच्या विरोधात वागत नाही, आणि विष्णूही वायूच्या विरोधात वागत नाही. वायूच्या कृपेने मला काहीच कमी नाही, आणि तुझ्या कृपेने मी कधीच वंचित राहत नाही.

यथैव मूलं च तथावतारे दुःखादिकं नास्ति समीरणस्य । वायुस्तथान्ये च उभौ मुकुन्दस्तथावतारेषु न दुःखरूपौ ॥ ३,६.

जसा वारा मूळात आणि त्याच्या प्रवाहात कधीच दुःख वगैरे अनुभवत नाही, तसंच मुकुंद आणि इतर अवतारांमध्येही दुःखाचा काहीही संबंध नसतो.

अशक्तवद्दृश्यते वायुदेवः युगानुसारांल्लोकधर्मांस्तु रक्षन् । नरावतारे तत्र देवे मुरारे ह्यशक्तता नेति विचिंतनीयम् ॥ ३,६.

वायुदेव जगातील नियम जपताना, युगानुसार कधी कधी अशक्त वाटतो, पण मुरारि, मानवावतारात त्या देवात अशक्तपणा आहे असं समजू नये.

अवताररूपे यमदुःखादिकं च न चिन्तनीयं ज्ञानिभिर्देवदेव । अहं कदाचित्सुखनाशप्रदेशे दैत्यांस्तथा मारयितुं गतोस्मि ॥ ३,६.

देवतांचा देव अवतार घेतो तेव्हा ज्ञानी लोकांनी त्याच्याबद्दल दुःख वगैरे विचार करू नये; कारण मीही कधी कधी सुख नसलेल्या ठिकाणी दैत्यांचा नाश करण्यासाठी गेलो आहे.

नैतावता मम वायोश्च नित्यं दुः खातनं नैव संचितनीयम् । एतादृशोहं स्तवनेनु कास्ति शक्तिर्गुणानां मधुसूदन प्रभो । वायोः सकाशाच्च गुणेन हीना संसाररूपे मुक्तरूपे च देव ॥ ३,६.

म्हणून माझ्यासाठी किंवा वायूसाठी कायम दुःख आहे असं मानू नये; मधुसूदन प्रभो, अशा स्तुतीने गुणांची काय शक्ती आहे? वायूपासून गुण नसले की, बंधनात आणि मुक्तीत दोन्ही अवस्थेत माणूस राहतो, हे देवा.

एवं स्तुत्वा भारती तु तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजः शेषः प्राञ्जलिः प्राह केशवम् ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून भारती गप्प बसली, खगेश्वर. त्यानंतर शेषाने हात जोडून केशवाला बोलायला सुरुवात केली.

शेष उवाच । नाहं च जाने तव पादमूलं रुद्रो न वेत्ति गरुडो न वेद । अहं वाण्याः शतगुणांशहीनो दत्त्वा ह्यायतनं पाहि मां वासुदेव ॥ ३,६.

शेष म्हणाला: मी तुझे पायमूळ ओळखत नाही, रुद्रालाही ते माहीत नाही, गरुडालाही नाही; मी वाणीपेक्षा शंभरपट कमी आहे—म्हणून मला एक ठिकाण दे आणि माझं रक्षण कर, वासुदेव.

एवं स्तुत्वा सशेषस्तु तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजो वीशः स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून शेषही शांत झाला, खगेश्वर. त्यानंतर त्याच्या मागे जन्मलेला वीशा स्तुती करायला लागला.

गरुड उवाच । तव पदोः स्तुतिं किं करोम्यहं मम पदांबुजे ह्यर्पितं मनः । कथमहं मुखे पक्षियोनिजः कथमेवङ्गुणानीडितुं क्षमः ॥ ३,६.

गरुड म्हणाला: तुझ्या पायांची मी काय स्तुती करू? माझं मन तुझ्या कमलासारख्या पायांवरच आहे. मी पक्ष्यांमध्ये जन्मलेला, माझ्या तोंडून अशा गुणांची स्तुती कशी करणार?

एवं स्तुत्वा तु गरुडस्तूष्णीमास नयान्वितः । तदनन्तरजो रुद्रस्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून गरुड, ज्याच्यात विवेक आहे, तोही शांत झाला; मग त्याच्या नंतर जन्मलेला रुद्र स्तुती करायला लागला.

रुद्र उवाच । या वै तवेश भगवन्न विदाम भूमन् भक्तिर्ममास्तु शिवपादसरोजमूले । छन्नापि सा ननु सदा न ममास्ति देव तेनाद्रुहं तव विरुद्धमतः करोमि ॥ ३,६.

रुद्र म्हणाला: प्रभो, भगवंत, अनंत, जी भक्ती मला माहीत नाही, ती शिवाच्या कमलासारख्या पायांजवळ असू दे; ती लपलेली असली तरी कधीच माझ्याकडे नाही, देवा, म्हणून मी तुझ्याविरुद्ध वागतो.

सर्वान्न बुद्धिसहितस्य हरे मुरारे का शक्तिरस्ति वचने मम मूढबुद्धेः । वाण्या सदा शतगुणेन विहीनमेनं मां पाहि चेश मम चायतनं च दत्त्वा ॥ ३,६.

मुरारी, माझं मन गोंधळलेलं असताना तुझ्यासमोर माझ्या वाणीची काय शक्ती आहे? मी नेहमीच वाणीपेक्षा शंभरपट कमी आहे, प्रभो, मला वाचव आणि एक ठिकाण दे.

एवं स्तुत्वा स रुद्रस्तु तूष्णीमास द्विजोत्तमः । शेषानन्तरजा देवी वारुणी वाक्यमब्रवीत् ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून रुद्र, श्रेष्ठ ब्राह्मण, तोही शांत झाला; मग शेषानंतर जन्मलेली वारुणी देवी बोलली.

वारुण्युवाच । लक्ष्मीपते ब्रह्मपते मनोः पते गिरःपते रुद्रपते नृणां पते । गुणांस्तव स्तोतुमहं समर्था न पार्वती नापि सुपर्णपत्नी ॥ ३,६.

वारुणी म्हणाली: लक्ष्मीपती, ब्रह्मपती, मनुपती, वाणीचे स्वामी, रुद्रपती, माणसांचे स्वामी—पार्वती किंवा सुपर्णाची पत्नीही तुझे गुण स्तुत्य करू शकत नाही, मीही नाही.

शेषादहं दशगुणैर्विहीना मां पाहि नित्यं जगतामधीश ॥ ३,६.

मी शेषापेक्षा दहा पट कमी आहे; जगतांचा स्वामी, नेहमी माझं रक्षण कर.

एवं स्तुत्वा वारुणी तु तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजा ब्राह्मी सौपर्णी ह्युपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून वारुणी गप्प बसली, खगेश्वर; मग शेषानंतर जन्मलेली ब्राह्मी, सौपर्णी बोलायला लागली.

सौपर्ण्युवाच । स्तोतुं गुणांस्तव हरे जगदीशवाचा श्रोतुं हरे तव कथां श्रवणे न शक्तिः । यस्तत्त्वनुं स्मरति देव तव स्वरूपं को वै नु वेद भुवि तं भगवत्पदार्थम् ॥ ३,६.

सौपर्णी म्हणाली: हरे, जगाचा स्वामी, तुझे गुण वाणीने स्तुत्य करणे किंवा तुझे चरित्र ऐकणे—माझ्यात ती शक्ती नाही. जो तुझं खऱ्या स्वरूपाचं स्मरण करतो, तोच या पृथ्वीवर तुझ्या दिव्य पायांचा अर्थ जाणतो.

अतो गुणस्तवने नास्ति शक्तिर्वीन्द्रादहं दशगुणैरवरा च नित्यम् ॥ ३,६.

म्हणून, तुझे गुण स्तुत्य करण्याची माझ्यात शक्ती नाही; मी नेहमी इंद्राणीपेक्षा दहा पट कमी आहे.

एवं स्तुत्वा तु सौपर्णी तूष्णीमास खगेश्वर । रुद्रानन्तरजा स्तोतुं गिरिजा तूपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून सौपर्णी गप्प बसली, खगेश्वर; मग रुद्रानंतर जन्मलेली गिरिजा स्तुती करायला लागली.

पार्वत्युवाच गोविन्द नारायण वासुदेव त्वया हि मे किञ्चिदपि प्रयोजनम् । नास्त्येव स्वामिन्न च नाम वाचा सौभाग्यरूपः सर्वदा एक एव ॥ ३,६.

पार्वती म्हणाली — गोविंदा, नारायण, वासुदेव, मला तुझ्याकडून खरंच काहीच हवं नाही. स्वामी, सुदैव किंवा भाग्याला दुसरं कुठलंही नाव नाही; नेहमी एकच नाव आहे.

नारायणेति तव नाम च एकमेव वैराग्यभक्तिविभवे परमं समर्थाम् । असंख्यब्रह्मादिकहत्यनाशाने गुर्वङ्गनाकोटिविनाशने च ॥ ३,६.

नारायण हे तुझं एकच नाव, वैराग्य आणि भक्ती देण्यात फार सामर्थ्यवान आहे; ब्रह्महत्येसारख्या असंख्य पापांचा नाश करतं आणि गुरूंच्या पत्नींच्या अपमानामुळे होणाऱ्या मोठ्या संकटांचाही नायनाट करतं.

नामाधिकारिणी चाहं गुणानां च महाप्रभो । स्तवने नास्ति मे शक्ती रुद्राद्दशगुणैरहम् ॥ ३,६.

महाप्रभो, मी फक्त तुझ्या नावाचीच अधिकारी आहे, तुझ्या गुणांची नाही. स्तुती करण्याची माझ्यात शक्ती नाही; रुद्राच्या दहापट शक्ती असली तरी मी कमीच आहे.

अवरा च सदास्म्येव नात्र कार्या विचारणा । एवं स्तुत्वा सा गिरिजास्तूष्णीमास खगेश्वर ॥ ३,६.

मी नेहमीच तुझ्यापेक्षा कमीच आहे — याचा विचार करण्याची गरज नाही. असं म्हणून गिरिजा गप्प बसली, हे पक्षीराज.