गरुडपुराणम्

एतादृशी शक्तिर्ममास्ति देव तव प्रसादाद्बलिनोपि विष्णो । अथापि नाहं स्तवने समर्थः लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणैर्विहीनः ॥ ३,६.

हे विष्णू, तुझ्या कृपेने मला अशी शक्ती मिळाली आहे. तरीसुद्धा मी तुझी योग्य स्तुती करू शकत नाही, कारण लक्ष्मीचे गुण माझ्यात लाखो पट कमी आहेत.

एतत्स्तोत्रं ह्यर्थयेच्चैव या नः तत्र प्रीतिर्ह्यक्षया मे सदा स्यात् । स्तोत्रं ह्येतत्पाठयन्तीह लोके ते वैष्णवास्ते च हरिप्रियाश्च ॥ ३,६.

मी हे स्तोत्र मागतो, जेणेकरून माझी तिथे नेहमी अढळ भक्ती राहो. या जगात जे वैष्णव हे स्तोत्र म्हणतात, ते सर्व हरिप्रिय असतात.

कुर्वन्ति ये पठनं नित्यमेव समर्पयिष्यति सदा हरौ च । तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं हरौ प्रसन्ने किमलभ्यमस्ति ॥ ३,६.

जे हे स्तोत्र रोज म्हणतात आणि नेहमी हरिला अर्पण करतात, त्यांच्यावर केशव प्रसन्न होतो. हरि प्रसन्न झाला की, मग काहीच अशक्य राहत नाही.

एवं स्तुत्वा वलदेवो महात्मा तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतो हरेः । सरस्वत्युवाच । को वा रसज्ञो भगवन्मुरारे हरे गुणस्तवनात्कीर्तनाद्वा ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून महात्मा बलदेव हात जोडून हरिपुढे शांतपणे उभा राहिला. सरस्वती म्हणाली: हे भगवन्, हे मुरारि, तुझ्या गुणांची खरी चव स्तुती किंवा कीर्तनाने कोण जाणू शकतो?

अलंबुद्धिं प्राप्नुयाद्देवदेव ब्रह्मादिभिः सर्वदा स्तूयमान । यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां देहरतिं छिनत्ति ॥ ३,६.

हे देवाधिदेव, ज्याचे ब्रह्मा आणि इतर देव नेहमी स्तवन करतात, तो परमबुद्धी देतो. तुझी स्तुती जेव्हा कोणाच्या कानात शिरते, तेव्हा ती देहाच्या आसक्तीला, जी बंधन देते, छाटून टाकते.

न केवलं देहरतिं छिनत्त्यसद्गृहक्षेत्रभार्यासुतेषु नित्यम् । पश्वादिरूपेषु धनादिकेषु अनर्घ्यरत्नेषु प्रियं छिनत्ति ॥ ३,६.

ती केवळ देहाच्या आसक्तीला नाही, तर नेहमीच खोट्या घर, जमीन, पत्नी, मुलं, जनावरं, धन, अमूल्य रत्ने यांच्यावरील प्रेमही तोडते.

अनंतवेदप्रतिपादितोपि लक्ष्मीर्न वै वेद तव स्वरूपम् । चतुर्मुखो नैव वेद न वायुरसौ न वेत्तीति किमत्र चित्रम् ॥ ३,६.

अनंत वेदांनी वर्णन केलेली लक्ष्मी सुद्धा तुझ्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखू शकत नाही. चतुर्मुख ब्रह्मा किंवा वायूही ओळखत नाहीत, तर इतरांना काय आश्चर्य?

एतादृशस्य स्तवने क्वास्ति शक्तिर्मम प्रभो ब्रह्मवाय्वोः सकाशात् । शतैर्गुणैः सर्वदा न्यूनतास्ति अतो हरे दयया मां च पाहि ॥ ३,६.

हे प्रभो, ब्रह्मा आणि वायूपेक्षा नेहमी शंभरपट कमी असताना, माझ्यात तुझ्यासारख्याची स्तुती करण्याची शक्ती कुठे? म्हणून, हे हरी, तुझ्या दयेमुळे माझे रक्षण कर.

एवं स्तुत्वा हरिं सा तु तूष्णीमास खगेश्वर । भारती तु तदा स्तोतुं हरिं समुपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून ती हरिपुढे शांत झाली, हे पक्षीराज. मग भारतीने हरिची स्तुती सुरू केली.

भारत्युवाच । ब्रह्मेश लक्ष्मीश हरे मुरारे गुणांस्तव श्रद्दधानस्य नित्यम् । तथा स्तुवन्तोस्य विवर्धमानां मतिं च नित्यं विषयेष्वसत्सु ॥ ३,६.

भारती म्हणाली: हे ब्रह्मेश, लक्ष्मीपती, हरी, मुरारि, तुझ्या गुणांची श्रद्धेने नेहमी स्तुती केली, तर ती मनाची आसक्ती नेहमीच विषयांच्या नालायक गोष्टींमध्ये वाढवते.

कुर्वन्ति वैराग्यममुत्र लोके ततः परं भक्तिदृढां तथैव । ततः परं चैव हरेः प्रसन्नतां कुर्वन्ति नित्यं तव देवदेव ॥ ३,६.

ती या जगात आणि पुढच्या जन्मात वैराग्य निर्माण करते, मग दृढ भक्ती देते, आणि नंतर, हे देवाधिदेव, तुझी नेहमी कृपा मिळवून देते.

तेनापरोक्षं च भवेच्च तस्य अतो गुणानां स्तवने च मे रतिः । सा तु प्रजाता पुरुषस्य नित्यं संसारदुःखं तु तदाच्छिनत्ति ॥ ३,६.

त्यामुळे त्या व्यक्तीला प्रत्यक्ष अनुभूती मिळते; म्हणून मला तुझ्या गुणांची स्तुती करण्यात प्रेम आहे. हे प्रेम एकदा जन्मले की, ते संसारदुःख नष्ट करते.

विच्छिन्नदुःखस्य तदाधिकारिण आनन्दरूपाख्यफलं ददाति । हरेर्गुणानस्तुवतां च पापं तेषां हि पुण्यं च तथा क्षिणोति ॥ ३,६.

जो दुःखातून मुक्त झाला आहे, त्याला हे आनंदरूप फळ देते. जे हरिच्या गुणांची स्तुती करतात, त्यांचे पाप आणि पुण्य दोन्ही नष्ट करते.

एवं विदित्वा परमो गुरुर्मम वायुर्दयालुर्मम वल्लभश्च । हरेर्गुणान्सर्वगुणप्रसारान्ममैव योग्यान्सुखमुख्यभूतान् ॥ ३,६.

हे जाणून, माझा सर्वोच्च गुरु वायू आहे, जो दयाळू आणि मला प्रिय आहे. सर्व गुणांमध्ये, हरिचे गुणच माझ्यासाठी योग्य आणि सर्वात मोठे सुख देणारे आहेत.

उद्धृत्य पुण्येभ्य इवार्तबन्धुः शिवश्च नो द्रुह्यति पुण्यकीर्तिम् । तव प्रसादाच्च श्रियः प्रसादाद्वायोः प्रसादाच्च ममास्ति नित्यम् ॥ ३,६.

जसा संकटात असलेल्या मित्राला पुण्यांतून बाहेर काढतो, तसा शंकर पुण्याची कीर्ती गाणाऱ्याचा विरोध करत नाही. तुझ्या कृपेने, लक्ष्मीच्या कृपेने आणि वायूच्या कृपेने मला हे नेहमी मिळते.

यद्यत्करोत्येव सदैव वायुस्तत्तत्करोत्येव सदैव नित्यम् । वायोर्विरोधं न करोति देवः स तद्विरोधं च करोति नित्यम् ॥ ३,६.

वायू जे काही करतो, ते देव नेहमीच करतो. देव कधीही वायूच्या विरोधात वागत नाही, तर नेहमी त्याच्या अनुकूलच वागतो.

हरेर्विरोधं न करोति वायुर्वायोर्विरोधं न करोति विष्णुः । वायोः प्रसादान्मम नास्ति किञ्चिदतानभावश्च तव प्रसादात् ॥ ३,६.

वायू कधीही हरिच्या विरोधात वागत नाही, आणि विष्णूही वायूच्या विरोधात वागत नाही. वायूच्या कृपेने मला काहीच कमी नाही, आणि तुझ्या कृपेने मी कधीच वंचित राहत नाही.

यथैव मूलं च तथावतारे दुःखादिकं नास्ति समीरणस्य । वायुस्तथान्ये च उभौ मुकुन्दस्तथावतारेषु न दुःखरूपौ ॥ ३,६.

जसा वारा मूळात आणि त्याच्या प्रवाहात कधीच दुःख वगैरे अनुभवत नाही, तसंच मुकुंद आणि इतर अवतारांमध्येही दुःखाचा काहीही संबंध नसतो.

अशक्तवद्दृश्यते वायुदेवः युगानुसारांल्लोकधर्मांस्तु रक्षन् । नरावतारे तत्र देवे मुरारे ह्यशक्तता नेति विचिंतनीयम् ॥ ३,६.

वायुदेव जगातील नियम जपताना, युगानुसार कधी कधी अशक्त वाटतो, पण मुरारि, मानवावतारात त्या देवात अशक्तपणा आहे असं समजू नये.

अवताररूपे यमदुःखादिकं च न चिन्तनीयं ज्ञानिभिर्देवदेव । अहं कदाचित्सुखनाशप्रदेशे दैत्यांस्तथा मारयितुं गतोस्मि ॥ ३,६.

देवतांचा देव अवतार घेतो तेव्हा ज्ञानी लोकांनी त्याच्याबद्दल दुःख वगैरे विचार करू नये; कारण मीही कधी कधी सुख नसलेल्या ठिकाणी दैत्यांचा नाश करण्यासाठी गेलो आहे.

नैतावता मम वायोश्च नित्यं दुः खातनं नैव संचितनीयम् । एतादृशोहं स्तवनेनु कास्ति शक्तिर्गुणानां मधुसूदन प्रभो । वायोः सकाशाच्च गुणेन हीना संसाररूपे मुक्तरूपे च देव ॥ ३,६.

म्हणून माझ्यासाठी किंवा वायूसाठी कायम दुःख आहे असं मानू नये; मधुसूदन प्रभो, अशा स्तुतीने गुणांची काय शक्ती आहे? वायूपासून गुण नसले की, बंधनात आणि मुक्तीत दोन्ही अवस्थेत माणूस राहतो, हे देवा.

एवं स्तुत्वा भारती तु तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजः शेषः प्राञ्जलिः प्राह केशवम् ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून भारती गप्प बसली, खगेश्वर. त्यानंतर शेषाने हात जोडून केशवाला बोलायला सुरुवात केली.

शेष उवाच । नाहं च जाने तव पादमूलं रुद्रो न वेत्ति गरुडो न वेद । अहं वाण्याः शतगुणांशहीनो दत्त्वा ह्यायतनं पाहि मां वासुदेव ॥ ३,६.

शेष म्हणाला: मी तुझे पायमूळ ओळखत नाही, रुद्रालाही ते माहीत नाही, गरुडालाही नाही; मी वाणीपेक्षा शंभरपट कमी आहे—म्हणून मला एक ठिकाण दे आणि माझं रक्षण कर, वासुदेव.

एवं स्तुत्वा सशेषस्तु तूष्णीमास खगेश्वर । तदनन्तरजो वीशः स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून शेषही शांत झाला, खगेश्वर. त्यानंतर त्याच्या मागे जन्मलेला वीशा स्तुती करायला लागला.

गरुड उवाच । तव पदोः स्तुतिं किं करोम्यहं मम पदांबुजे ह्यर्पितं मनः । कथमहं मुखे पक्षियोनिजः कथमेवङ्गुणानीडितुं क्षमः ॥ ३,६.

गरुड म्हणाला: तुझ्या पायांची मी काय स्तुती करू? माझं मन तुझ्या कमलासारख्या पायांवरच आहे. मी पक्ष्यांमध्ये जन्मलेला, माझ्या तोंडून अशा गुणांची स्तुती कशी करणार?

एवं स्तुत्वा तु गरुडस्तूष्णीमास नयान्वितः । तदनन्तरजो रुद्रस्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून गरुड, ज्याच्यात विवेक आहे, तोही शांत झाला; मग त्याच्या नंतर जन्मलेला रुद्र स्तुती करायला लागला.

रुद्र उवाच । या वै तवेश भगवन्न विदाम भूमन् भक्तिर्ममास्तु शिवपादसरोजमूले । छन्नापि सा ननु सदा न ममास्ति देव तेनाद्रुहं तव विरुद्धमतः करोमि ॥ ३,६.

रुद्र म्हणाला: प्रभो, भगवंत, अनंत, जी भक्ती मला माहीत नाही, ती शिवाच्या कमलासारख्या पायांजवळ असू दे; ती लपलेली असली तरी कधीच माझ्याकडे नाही, देवा, म्हणून मी तुझ्याविरुद्ध वागतो.

सर्वान्न बुद्धिसहितस्य हरे मुरारे का शक्तिरस्ति वचने मम मूढबुद्धेः । वाण्या सदा शतगुणेन विहीनमेनं मां पाहि चेश मम चायतनं च दत्त्वा ॥ ३,६.

मुरारी, माझं मन गोंधळलेलं असताना तुझ्यासमोर माझ्या वाणीची काय शक्ती आहे? मी नेहमीच वाणीपेक्षा शंभरपट कमी आहे, प्रभो, मला वाचव आणि एक ठिकाण दे.

एवं स्तुत्वा स रुद्रस्तु तूष्णीमास द्विजोत्तमः । शेषानन्तरजा देवी वारुणी वाक्यमब्रवीत् ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून रुद्र, श्रेष्ठ ब्राह्मण, तोही शांत झाला; मग शेषानंतर जन्मलेली वारुणी देवी बोलली.