गरुडपुराणम्

चतुर्विधान्पुरुषार्थान्रमेश संप्रार्थये तच्च सदापि देव । दृष्ट्वा हरेः सैव मायैव तावत्सुकारणं किञ्चिदन्यन्न चास्ति ॥ ३,६.

रमेश, मी नेहमी तुझ्याकडून चार पुरुषार्थ मागतो; हे देवा, हरीचं दर्शन झाल्यावर, तुझीच माया कारण आहे—त्याशिवाय दुसरं काहीही नाही.

अतो नाहं प्रदयोपि भूमन् भवत्पदांभोजनिषवणोत्सुकः । लोकस्य कृष्णाद्विमुखस्य कर्मणा अपुण्यशीलस्य सुदुः खितस्य ॥ ३,६.

म्हणून, हे अनंत, तू जरी मला देऊ केलेस तरी, जेव्हा लोक कृष्णाकडून दूर आहेत, पापी आहेत आणि दुःखी आहेत, तेव्हा तुझ्या पायांतील अमृताचा आस्वाद घ्यायची मला इच्छा नाही.

अनुग्रहार्थं च तवावतारो नान्यश्च किञ्चित्पुरुषार्थस्तवेश । गोभूसुराणां च महीरुहाणां तथा सुराणां प्रवरावतारैः ॥ ३,६.

तुझा अवतार हा केवळ दयेसाठी असतो; तुझ्या दुसऱ्या कोणत्याही हेतूसाठी नाही, हे ईशा. गायींसाठी, पृथ्वी, दैत्य, झाडे आणि देव यांच्यासाठी, तू श्रेष्ठ अवतार घेतोस.

क्षेमोपकाराणि च वासुदेव क्रीडन्विधत्ते न च किञ्चिदन्यत् । मनो न तृप्यत्यपि शंसतां नः सुकर्ममौलेश्चरितामृतानि ॥ ३,६.

वासुदेव, तू सर्वांच्या कल्याणासाठी आणि उपकारासाठीच लीला करतोस, दुसरं काहीच नाही. तुझ्या पुण्यकर्मांचा अमृतसमान चरित्र ऐकतांना आमचं मन कधीच तृप्त होत नाही, हे शुभकर्मांचा मुकुटधारी.

अच्छिन्नभक्तस्य हि मे मुकुन्द सदा भक्तिं देहि पादारविन्दे । सदा तदेवास्तु न किञ्चिदन्यद्यत्र त्वमासीः पुरुषे देवदेव ॥ ३,६.

मुकुंदा, मला तुझ्या कमळपादांवर अखंड भक्ती नेहमीच मिळू दे. जिथे जिथे तू पुरुषरूपाने प्रकट झाला आहेस, तिथे नेहमी तेच असू दे, दुसरं काहीच नको.

अहं च तत्रास्मि तव प्रसादाद्यत्रास्म्यहं तत्र भवान्महाप्रभो । व्यंसिर्ममेयं च शरीरमध्ये चतुर्मुखश्चैव न चैततदन्यैः ॥ ३,६.

हे महाप्रभो, मी जिथे असतो, तिथे तुझ्या कृपेनेच असतो; मी जिथे असतो, तिथे तूही असतोस. माझं असं समजणं आहे, आणि माझ्या शरीरात चतुर्मुख ब्रह्माही आहे; असं इतर कुणाकडे नाही.

मदीयनिद्रा तव वन्दनं प्रभो मदीययामाचरणं प्रदक्षिणम् । मदीयव्याख्याहरणं स्तुतिः स्यादेवं विदित्वा च समर्पयामि ॥ ३,६.

माझी झोप ही तुझी पूजा आहे, प्रभो; माझं जेवण म्हणजे तुझी प्रदक्षिणा; माझं बोलणं आणि समजावणं म्हणजे तुझी स्तुती. हे जाणून मी सर्व काही तुला अर्पण करतो.

मद्वृद्धियोग्यं च पदार्थजातं दृष्ट्वा हरेः प्रतिमा एव तच्च । इत्थं मत्वाहं सर्वदा देवदेव तत्रस्थितान्हरिरूपान् भजिष्ये ॥ ३,६.

माझ्या वाढीसाठी जे काही योग्य आहे, ते सर्व हरीची मूर्ती आहे असं पाहून, मी नेहमी त्या ठिकाणी असलेल्या हरिरूपांची पूजा करतो, हे देवादिदेव.

यच्चन्दनं यत्तु पुष्पं च धूपं वस्त्रं च यद्भक्ष्यभोज्यादिकं च । एतत्सर्वं विष्णुप्रीत्यर्थमेवेत्येतद्व्रतं सर्वदा वै करिष्ये ॥ ३,६.

जे चंदन, फुलं, धूप, वस्त्र, आणि सर्व प्रकारचं खाण्यापिण्याचं आहे—हे सर्व नेहमी विष्णूच्या आनंदासाठी अर्पण करावं, हेच व्रत मी नेहमी पाळीन.

अवैष्णवान्दूषयिष्ये सदाहं सद्वैष्णवान्पा(ल्लां)लयिष्ये मुरारे । विष्णुद्रुहां छेदयिष्ये च जिह्वां तच्छृण्वतां पूरयिष्ये त्रपूल्काः ॥ ३,६.

हे मुरारि, मी नेहमी वैष्णव नसलेल्या लोकांची निंदा करीन आणि खरे वैष्णवांचे नेहमी रक्षण करीन. जे विष्णूचे वैरी आहेत त्यांची जीभ मी छाटीन आणि त्यांच्या बोलण्याचे ऐकणाऱ्यांच्या कानात मी वितळलेले शिसं ओतून भरून टाकीन.

एतादृशी शक्तिर्ममास्ति देव तव प्रसादाद्बलिनोपि विष्णो । अथापि नाहं स्तवने समर्थः लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणैर्विहीनः ॥ ३,६.

हे विष्णू, तुझ्या कृपेने मला अशी शक्ती मिळाली आहे. तरीसुद्धा मी तुझी योग्य स्तुती करू शकत नाही, कारण लक्ष्मीचे गुण माझ्यात लाखो पट कमी आहेत.

एतत्स्तोत्रं ह्यर्थयेच्चैव या नः तत्र प्रीतिर्ह्यक्षया मे सदा स्यात् । स्तोत्रं ह्येतत्पाठयन्तीह लोके ते वैष्णवास्ते च हरिप्रियाश्च ॥ ३,६.

मी हे स्तोत्र मागतो, जेणेकरून माझी तिथे नेहमी अढळ भक्ती राहो. या जगात जे वैष्णव हे स्तोत्र म्हणतात, ते सर्व हरिप्रिय असतात.

कुर्वन्ति ये पठनं नित्यमेव समर्पयिष्यति सदा हरौ च । तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं हरौ प्रसन्ने किमलभ्यमस्ति ॥ ३,६.

जे हे स्तोत्र रोज म्हणतात आणि नेहमी हरिला अर्पण करतात, त्यांच्यावर केशव प्रसन्न होतो. हरि प्रसन्न झाला की, मग काहीच अशक्य राहत नाही.

एवं स्तुत्वा वलदेवो महात्मा तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतो हरेः । सरस्वत्युवाच । को वा रसज्ञो भगवन्मुरारे हरे गुणस्तवनात्कीर्तनाद्वा ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून महात्मा बलदेव हात जोडून हरिपुढे शांतपणे उभा राहिला. सरस्वती म्हणाली: हे भगवन्, हे मुरारि, तुझ्या गुणांची खरी चव स्तुती किंवा कीर्तनाने कोण जाणू शकतो?

अलंबुद्धिं प्राप्नुयाद्देवदेव ब्रह्मादिभिः सर्वदा स्तूयमान । यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां देहरतिं छिनत्ति ॥ ३,६.

हे देवाधिदेव, ज्याचे ब्रह्मा आणि इतर देव नेहमी स्तवन करतात, तो परमबुद्धी देतो. तुझी स्तुती जेव्हा कोणाच्या कानात शिरते, तेव्हा ती देहाच्या आसक्तीला, जी बंधन देते, छाटून टाकते.

न केवलं देहरतिं छिनत्त्यसद्गृहक्षेत्रभार्यासुतेषु नित्यम् । पश्वादिरूपेषु धनादिकेषु अनर्घ्यरत्नेषु प्रियं छिनत्ति ॥ ३,६.

ती केवळ देहाच्या आसक्तीला नाही, तर नेहमीच खोट्या घर, जमीन, पत्नी, मुलं, जनावरं, धन, अमूल्य रत्ने यांच्यावरील प्रेमही तोडते.

अनंतवेदप्रतिपादितोपि लक्ष्मीर्न वै वेद तव स्वरूपम् । चतुर्मुखो नैव वेद न वायुरसौ न वेत्तीति किमत्र चित्रम् ॥ ३,६.

अनंत वेदांनी वर्णन केलेली लक्ष्मी सुद्धा तुझ्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखू शकत नाही. चतुर्मुख ब्रह्मा किंवा वायूही ओळखत नाहीत, तर इतरांना काय आश्चर्य?

एतादृशस्य स्तवने क्वास्ति शक्तिर्मम प्रभो ब्रह्मवाय्वोः सकाशात् । शतैर्गुणैः सर्वदा न्यूनतास्ति अतो हरे दयया मां च पाहि ॥ ३,६.

हे प्रभो, ब्रह्मा आणि वायूपेक्षा नेहमी शंभरपट कमी असताना, माझ्यात तुझ्यासारख्याची स्तुती करण्याची शक्ती कुठे? म्हणून, हे हरी, तुझ्या दयेमुळे माझे रक्षण कर.

एवं स्तुत्वा हरिं सा तु तूष्णीमास खगेश्वर । भारती तु तदा स्तोतुं हरिं समुपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून ती हरिपुढे शांत झाली, हे पक्षीराज. मग भारतीने हरिची स्तुती सुरू केली.

भारत्युवाच । ब्रह्मेश लक्ष्मीश हरे मुरारे गुणांस्तव श्रद्दधानस्य नित्यम् । तथा स्तुवन्तोस्य विवर्धमानां मतिं च नित्यं विषयेष्वसत्सु ॥ ३,६.

भारती म्हणाली: हे ब्रह्मेश, लक्ष्मीपती, हरी, मुरारि, तुझ्या गुणांची श्रद्धेने नेहमी स्तुती केली, तर ती मनाची आसक्ती नेहमीच विषयांच्या नालायक गोष्टींमध्ये वाढवते.

कुर्वन्ति वैराग्यममुत्र लोके ततः परं भक्तिदृढां तथैव । ततः परं चैव हरेः प्रसन्नतां कुर्वन्ति नित्यं तव देवदेव ॥ ३,६.

ती या जगात आणि पुढच्या जन्मात वैराग्य निर्माण करते, मग दृढ भक्ती देते, आणि नंतर, हे देवाधिदेव, तुझी नेहमी कृपा मिळवून देते.

तेनापरोक्षं च भवेच्च तस्य अतो गुणानां स्तवने च मे रतिः । सा तु प्रजाता पुरुषस्य नित्यं संसारदुःखं तु तदाच्छिनत्ति ॥ ३,६.

त्यामुळे त्या व्यक्तीला प्रत्यक्ष अनुभूती मिळते; म्हणून मला तुझ्या गुणांची स्तुती करण्यात प्रेम आहे. हे प्रेम एकदा जन्मले की, ते संसारदुःख नष्ट करते.

विच्छिन्नदुःखस्य तदाधिकारिण आनन्दरूपाख्यफलं ददाति । हरेर्गुणानस्तुवतां च पापं तेषां हि पुण्यं च तथा क्षिणोति ॥ ३,६.

जो दुःखातून मुक्त झाला आहे, त्याला हे आनंदरूप फळ देते. जे हरिच्या गुणांची स्तुती करतात, त्यांचे पाप आणि पुण्य दोन्ही नष्ट करते.

एवं विदित्वा परमो गुरुर्मम वायुर्दयालुर्मम वल्लभश्च । हरेर्गुणान्सर्वगुणप्रसारान्ममैव योग्यान्सुखमुख्यभूतान् ॥ ३,६.

हे जाणून, माझा सर्वोच्च गुरु वायू आहे, जो दयाळू आणि मला प्रिय आहे. सर्व गुणांमध्ये, हरिचे गुणच माझ्यासाठी योग्य आणि सर्वात मोठे सुख देणारे आहेत.

उद्धृत्य पुण्येभ्य इवार्तबन्धुः शिवश्च नो द्रुह्यति पुण्यकीर्तिम् । तव प्रसादाच्च श्रियः प्रसादाद्वायोः प्रसादाच्च ममास्ति नित्यम् ॥ ३,६.

जसा संकटात असलेल्या मित्राला पुण्यांतून बाहेर काढतो, तसा शंकर पुण्याची कीर्ती गाणाऱ्याचा विरोध करत नाही. तुझ्या कृपेने, लक्ष्मीच्या कृपेने आणि वायूच्या कृपेने मला हे नेहमी मिळते.

यद्यत्करोत्येव सदैव वायुस्तत्तत्करोत्येव सदैव नित्यम् । वायोर्विरोधं न करोति देवः स तद्विरोधं च करोति नित्यम् ॥ ३,६.

वायू जे काही करतो, ते देव नेहमीच करतो. देव कधीही वायूच्या विरोधात वागत नाही, तर नेहमी त्याच्या अनुकूलच वागतो.

हरेर्विरोधं न करोति वायुर्वायोर्विरोधं न करोति विष्णुः । वायोः प्रसादान्मम नास्ति किञ्चिदतानभावश्च तव प्रसादात् ॥ ३,६.

वायू कधीही हरिच्या विरोधात वागत नाही, आणि विष्णूही वायूच्या विरोधात वागत नाही. वायूच्या कृपेने मला काहीच कमी नाही, आणि तुझ्या कृपेने मी कधीच वंचित राहत नाही.

यथैव मूलं च तथावतारे दुःखादिकं नास्ति समीरणस्य । वायुस्तथान्ये च उभौ मुकुन्दस्तथावतारेषु न दुःखरूपौ ॥ ३,६.

जसा वारा मूळात आणि त्याच्या प्रवाहात कधीच दुःख वगैरे अनुभवत नाही, तसंच मुकुंद आणि इतर अवतारांमध्येही दुःखाचा काहीही संबंध नसतो.

अशक्तवद्दृश्यते वायुदेवः युगानुसारांल्लोकधर्मांस्तु रक्षन् । नरावतारे तत्र देवे मुरारे ह्यशक्तता नेति विचिंतनीयम् ॥ ३,६.

वायुदेव जगातील नियम जपताना, युगानुसार कधी कधी अशक्त वाटतो, पण मुरारि, मानवावतारात त्या देवात अशक्तपणा आहे असं समजू नये.