गरुडपुराणम्

हरिं नारायणं सम्यक्स्तोतुं समुपचक्रिरे । चिन्त्याचिन्त्यगुणे विष्णौ विरुद्धाः संति सद्गुणाः ॥ ३,६.

त्यांनी हरि नारायणाचे योग्य रीतीने स्तवन सुरू केले; विष्णूमध्ये, ज्याच्यात विचार करता येणारे आणि न करता येणारे गुण आहेत, तिथे विरोधी गुणही असतात.

एकैकशोह्यनन्तास्ते तद्गुणानां स्तुतौ मम । क्व शक्तिरिति बुद्ध्या सा व्रीडयावनताब्रवीत् ॥ ३,६.

तुझ्या अनंत गुणांपैकी प्रत्येकाचा गौरव करायला माझ्यात शक्ती नाही, असं मनात येऊन ती लाजून, नम्रपणे डोकं खाली घालून बोलली.

श्रीरुवाच । नतास्मि ते नाथ पदारविन्दं न वेद चान्यच्चरणादृते तव । त्वयीश्वरे संति गुणाः श्रुतास्तु तथाश्रुताः संति च देवदेव ॥ ३,६.

श्री म्हणाली: नाथा, मी तुझ्या कमळासारख्या पायांना वंदन करते; तुझे पाय सोडून मला दुसरं काहीच माहीत नाही. देवादिदेव, तुझ्यात ऐकलेले आणि न ऐकलेले असे कितीतरी गुण आहेत.

सम्यक्सृष्टं स्वायतनं च दत्वा गोविन्द दामोदर मां च पाहि । स्तुत्या मदीयश्च सुखकपूर्णः प्रियो जनो नास्ति तथा त्वदन्यः ॥ ३,६.

गोविंदा, दामोदर, तू आपलं स्थान नीट निर्माण केलं आहेस, आता मला वाचव. स्तुती करून मला जितकं समाधान आणि आपुलकी मिळते, तितकी दुसऱ्या कुणाकडूनही मिळत नाही.

ब्रह्मोवाच । लक्ष्मीपते सर्वजगन्निवास त्वं ज्ञानसिंधुः क्व च विश्वमूर्ते । अहं क्व चाज्ञस्तव वै शक्तिरस्ति ह्यज्ञोहं वै ह्यल्पशक्तिर्ममास्ति ॥ ३,६.

ब्रह्मा म्हणाला: लक्ष्मीपती, सर्व जगाचा आधार, तू ज्ञानाचा महासागर आहेस; आणि मी कुठे, माझं अज्ञान कुठे, तुझी अपार शक्ती कुठे! मी खरंच अज्ञानी आहे, माझी शक्ती फारच थोडी आहे.

लक्ष्म्याश्चैव ज्ञानवैराग्यभक्ति ह्यत्यल्पमद्धा मयि सर्वदैव । तव प्रसादादस्ति जगन्निवास तत्र स्वामित्वं नास्ति विष्णो सदैव ॥ ३,६.

लक्ष्मीचं ज्ञान, वैराग्य आणि भक्ती माझ्यात नेहमीच फारच कमी आहे; हे विश्वनिवास, तुझ्या कृपेनेच ते मिळतं—त्यात माझं काहीही मालकी नाही, हे विष्णू.

न देहि त्वं सर्वदा मे मुरारे अहंममत्वं प्राप्यमेतावदेव । गम्यज्ञानं योग्यगुणे रमेश प्रमादो वा नास्तिनास्त्यद्य नित्य ॥ ३,६.

मुरारि, मला कधीच 'मी' आणि 'माझं' असं अहंकार देऊ नकोस; मला एवढंच मिळू दे. रमेश, जे मिळवता येईल त्याचं ज्ञान आणि सद्गुणांची पात्रता—यात कधीच, आज नाही आणि पुढेही नाही, कसलीही दुर्लक्षता होऊ नये.

तन्मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे पदारविन्दे तु पतन्तु सर्वदा । लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणेन हीनः स्तोतुं सामर्थ्यं नास्ति मे सुप्रसीद ॥ ३,६.

म्हणून माझी इंद्रिये नेहमी तुझ्या कमळपादांवरच पडू देत, चुकीच्या मार्गावर जाऊ नयेत. मी लक्ष्मीपेक्षा कोटीने कमी आहे; मला तुझी स्तुती करण्याची ताकद नाही—कृपया माझ्यावर प्रसन्न हो.

इति स्तवं विष्णुगुणान्विधाता तार्क्ष्यस्थितः प्राञ्जलिस्तस्य चाग्रे । तदा वायुर्देवदेवो महात्मा दृष्ट्वा विष्णु भक्तिसंवर्धितात्मा ॥ ३,६.

अशा प्रकारे ब्रह्मदेव गरुडावर उभा राहून, हात जोडून, तुझ्या गुणांची स्तुती केली. तेव्हा वायूदेव, देवांचा देव आणि महात्मा, हे पाहून, त्याच्या मनात विष्णूभक्ती आणखी वाढली.

स्नहोत्थरावः स्खलिताक्षरस्तं मुञ्चन्कणान्प्राञ्जलिराबभाषे । वायुरुवाच । एते हि देवास्तव भृत्यभूताः पदारविन्दं परमं सुदुर्लभम् ॥ ३,६.

मायेने गहिवरलेला, शब्द अडखळत, डोळ्यांतून अश्रू वाहत, हात जोडून तो बोलला: वायू म्हणाला: हे देव, हे सर्व देव तुझेच सेवक आहेत, आणि तुझे कमळासारखे पाय अत्यंत दुर्मिळ आहेत.

चतुर्विधान्पुरुषार्थान्रमेश संप्रार्थये तच्च सदापि देव । दृष्ट्वा हरेः सैव मायैव तावत्सुकारणं किञ्चिदन्यन्न चास्ति ॥ ३,६.

रमेश, मी नेहमी तुझ्याकडून चार पुरुषार्थ मागतो; हे देवा, हरीचं दर्शन झाल्यावर, तुझीच माया कारण आहे—त्याशिवाय दुसरं काहीही नाही.

अतो नाहं प्रदयोपि भूमन् भवत्पदांभोजनिषवणोत्सुकः । लोकस्य कृष्णाद्विमुखस्य कर्मणा अपुण्यशीलस्य सुदुः खितस्य ॥ ३,६.

म्हणून, हे अनंत, तू जरी मला देऊ केलेस तरी, जेव्हा लोक कृष्णाकडून दूर आहेत, पापी आहेत आणि दुःखी आहेत, तेव्हा तुझ्या पायांतील अमृताचा आस्वाद घ्यायची मला इच्छा नाही.

अनुग्रहार्थं च तवावतारो नान्यश्च किञ्चित्पुरुषार्थस्तवेश । गोभूसुराणां च महीरुहाणां तथा सुराणां प्रवरावतारैः ॥ ३,६.

तुझा अवतार हा केवळ दयेसाठी असतो; तुझ्या दुसऱ्या कोणत्याही हेतूसाठी नाही, हे ईशा. गायींसाठी, पृथ्वी, दैत्य, झाडे आणि देव यांच्यासाठी, तू श्रेष्ठ अवतार घेतोस.

क्षेमोपकाराणि च वासुदेव क्रीडन्विधत्ते न च किञ्चिदन्यत् । मनो न तृप्यत्यपि शंसतां नः सुकर्ममौलेश्चरितामृतानि ॥ ३,६.

वासुदेव, तू सर्वांच्या कल्याणासाठी आणि उपकारासाठीच लीला करतोस, दुसरं काहीच नाही. तुझ्या पुण्यकर्मांचा अमृतसमान चरित्र ऐकतांना आमचं मन कधीच तृप्त होत नाही, हे शुभकर्मांचा मुकुटधारी.

अच्छिन्नभक्तस्य हि मे मुकुन्द सदा भक्तिं देहि पादारविन्दे । सदा तदेवास्तु न किञ्चिदन्यद्यत्र त्वमासीः पुरुषे देवदेव ॥ ३,६.

मुकुंदा, मला तुझ्या कमळपादांवर अखंड भक्ती नेहमीच मिळू दे. जिथे जिथे तू पुरुषरूपाने प्रकट झाला आहेस, तिथे नेहमी तेच असू दे, दुसरं काहीच नको.

अहं च तत्रास्मि तव प्रसादाद्यत्रास्म्यहं तत्र भवान्महाप्रभो । व्यंसिर्ममेयं च शरीरमध्ये चतुर्मुखश्चैव न चैततदन्यैः ॥ ३,६.

हे महाप्रभो, मी जिथे असतो, तिथे तुझ्या कृपेनेच असतो; मी जिथे असतो, तिथे तूही असतोस. माझं असं समजणं आहे, आणि माझ्या शरीरात चतुर्मुख ब्रह्माही आहे; असं इतर कुणाकडे नाही.

मदीयनिद्रा तव वन्दनं प्रभो मदीययामाचरणं प्रदक्षिणम् । मदीयव्याख्याहरणं स्तुतिः स्यादेवं विदित्वा च समर्पयामि ॥ ३,६.

माझी झोप ही तुझी पूजा आहे, प्रभो; माझं जेवण म्हणजे तुझी प्रदक्षिणा; माझं बोलणं आणि समजावणं म्हणजे तुझी स्तुती. हे जाणून मी सर्व काही तुला अर्पण करतो.

मद्वृद्धियोग्यं च पदार्थजातं दृष्ट्वा हरेः प्रतिमा एव तच्च । इत्थं मत्वाहं सर्वदा देवदेव तत्रस्थितान्हरिरूपान् भजिष्ये ॥ ३,६.

माझ्या वाढीसाठी जे काही योग्य आहे, ते सर्व हरीची मूर्ती आहे असं पाहून, मी नेहमी त्या ठिकाणी असलेल्या हरिरूपांची पूजा करतो, हे देवादिदेव.

यच्चन्दनं यत्तु पुष्पं च धूपं वस्त्रं च यद्भक्ष्यभोज्यादिकं च । एतत्सर्वं विष्णुप्रीत्यर्थमेवेत्येतद्व्रतं सर्वदा वै करिष्ये ॥ ३,६.

जे चंदन, फुलं, धूप, वस्त्र, आणि सर्व प्रकारचं खाण्यापिण्याचं आहे—हे सर्व नेहमी विष्णूच्या आनंदासाठी अर्पण करावं, हेच व्रत मी नेहमी पाळीन.

अवैष्णवान्दूषयिष्ये सदाहं सद्वैष्णवान्पा(ल्लां)लयिष्ये मुरारे । विष्णुद्रुहां छेदयिष्ये च जिह्वां तच्छृण्वतां पूरयिष्ये त्रपूल्काः ॥ ३,६.

हे मुरारि, मी नेहमी वैष्णव नसलेल्या लोकांची निंदा करीन आणि खरे वैष्णवांचे नेहमी रक्षण करीन. जे विष्णूचे वैरी आहेत त्यांची जीभ मी छाटीन आणि त्यांच्या बोलण्याचे ऐकणाऱ्यांच्या कानात मी वितळलेले शिसं ओतून भरून टाकीन.

एतादृशी शक्तिर्ममास्ति देव तव प्रसादाद्बलिनोपि विष्णो । अथापि नाहं स्तवने समर्थः लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणैर्विहीनः ॥ ३,६.

हे विष्णू, तुझ्या कृपेने मला अशी शक्ती मिळाली आहे. तरीसुद्धा मी तुझी योग्य स्तुती करू शकत नाही, कारण लक्ष्मीचे गुण माझ्यात लाखो पट कमी आहेत.

एतत्स्तोत्रं ह्यर्थयेच्चैव या नः तत्र प्रीतिर्ह्यक्षया मे सदा स्यात् । स्तोत्रं ह्येतत्पाठयन्तीह लोके ते वैष्णवास्ते च हरिप्रियाश्च ॥ ३,६.

मी हे स्तोत्र मागतो, जेणेकरून माझी तिथे नेहमी अढळ भक्ती राहो. या जगात जे वैष्णव हे स्तोत्र म्हणतात, ते सर्व हरिप्रिय असतात.

कुर्वन्ति ये पठनं नित्यमेव समर्पयिष्यति सदा हरौ च । तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं हरौ प्रसन्ने किमलभ्यमस्ति ॥ ३,६.

जे हे स्तोत्र रोज म्हणतात आणि नेहमी हरिला अर्पण करतात, त्यांच्यावर केशव प्रसन्न होतो. हरि प्रसन्न झाला की, मग काहीच अशक्य राहत नाही.

एवं स्तुत्वा वलदेवो महात्मा तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतो हरेः । सरस्वत्युवाच । को वा रसज्ञो भगवन्मुरारे हरे गुणस्तवनात्कीर्तनाद्वा ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून महात्मा बलदेव हात जोडून हरिपुढे शांतपणे उभा राहिला. सरस्वती म्हणाली: हे भगवन्, हे मुरारि, तुझ्या गुणांची खरी चव स्तुती किंवा कीर्तनाने कोण जाणू शकतो?

अलंबुद्धिं प्राप्नुयाद्देवदेव ब्रह्मादिभिः सर्वदा स्तूयमान । यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां देहरतिं छिनत्ति ॥ ३,६.

हे देवाधिदेव, ज्याचे ब्रह्मा आणि इतर देव नेहमी स्तवन करतात, तो परमबुद्धी देतो. तुझी स्तुती जेव्हा कोणाच्या कानात शिरते, तेव्हा ती देहाच्या आसक्तीला, जी बंधन देते, छाटून टाकते.

न केवलं देहरतिं छिनत्त्यसद्गृहक्षेत्रभार्यासुतेषु नित्यम् । पश्वादिरूपेषु धनादिकेषु अनर्घ्यरत्नेषु प्रियं छिनत्ति ॥ ३,६.

ती केवळ देहाच्या आसक्तीला नाही, तर नेहमीच खोट्या घर, जमीन, पत्नी, मुलं, जनावरं, धन, अमूल्य रत्ने यांच्यावरील प्रेमही तोडते.

अनंतवेदप्रतिपादितोपि लक्ष्मीर्न वै वेद तव स्वरूपम् । चतुर्मुखो नैव वेद न वायुरसौ न वेत्तीति किमत्र चित्रम् ॥ ३,६.

अनंत वेदांनी वर्णन केलेली लक्ष्मी सुद्धा तुझ्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखू शकत नाही. चतुर्मुख ब्रह्मा किंवा वायूही ओळखत नाहीत, तर इतरांना काय आश्चर्य?

एतादृशस्य स्तवने क्वास्ति शक्तिर्मम प्रभो ब्रह्मवाय्वोः सकाशात् । शतैर्गुणैः सर्वदा न्यूनतास्ति अतो हरे दयया मां च पाहि ॥ ३,६.

हे प्रभो, ब्रह्मा आणि वायूपेक्षा नेहमी शंभरपट कमी असताना, माझ्यात तुझ्यासारख्याची स्तुती करण्याची शक्ती कुठे? म्हणून, हे हरी, तुझ्या दयेमुळे माझे रक्षण कर.

एवं स्तुत्वा हरिं सा तु तूष्णीमास खगेश्वर । भारती तु तदा स्तोतुं हरिं समुपचक्रमे ॥ ३,६.

अशी स्तुती करून ती हरिपुढे शांत झाली, हे पक्षीराज. मग भारतीने हरिची स्तुती सुरू केली.