गरुडपुराणम्

तदनन्तरमुत्पन्नास्तेभ्यो नीचाः शृणु द्विज । वरुणस्य पत्नी गङ्गा पर्जन्याख्यो विभावसुः ॥ ३,५.

त्यांच्या नंतर जे नीच जन्मले, ते सांगतो, ऐक द्विजा: वरुणाची पत्नी गंगा आहे, विभावसु म्हणजे पर्जन्य म्हणून ओळखला जातो.

यमभार्या श्यामला तु ह्यनिरुद्धप्रिया विराट् । ब्रह्माण्डमानिनी सैव ह्युषानाम्ना सुशब्दिता ॥ ३,५.

यमाची पत्नी श्यामला आहे, अनिरुद्धाची प्रिय विराट; जी ब्रह्मांड घडवणारी म्हणून ओळखली जाते, ती उषा नावाने प्रसिद्ध आहे.

रोहिणी चन्द्रभार्योक्ता सूर्यभार्या तु संज्ञका । एता गङ्गादिषटूसंख्या जज्ञिरे विनतासुत ॥ ३,५.

रोहिणी ही चंद्राची पत्नी आहे, संज्ञा ही सूर्याची पत्नी; गंगा पासून सुरू होणाऱ्या या सहा जन्मल्या, हे विनतापुत्रा.

गङ्गाद्यनन्तरं जज्ञे स्वाहा वै मन्त्रदेवता । स्वाहानामाग्निभार्योक्ता गङ्गादिभ्योधमा श्रुता ॥ ३,५.

गंगेच्या लगेच नंतर, मंत्रदेवता स्वाहा जन्मली; ती अग्नीची पत्नी म्हणून ओळखली जाते आणि गंगा वगैरेपेक्षा कनिष्ठ मानली जाते.

स्वाहानन्तरजो ज्ञेयो ज्ञानात्मा बुधनामकः । बुधस्तु चन्द्रपुत्रो यः स्वाहाया अधमः स्मृतः ॥ ३,५.

स्वाहानंतर जो जन्मला, तो बुध म्हणून ओळखावा, ज्याचे स्वरूप ज्ञान आहे; बुध हा चंद्राचा पुत्र असून स्वाहेपेक्षा कनिष्ठ मानला जातो.

उषा नाम तथा जज्ञे बुधस्यानन्तरं खग । उषानामा भिमानी तु ह्यश्विभार्या प्रकीर्तिता ॥ ३,५.

नंतर, खग, बुधानंतर उषा नावाची जन्मली; उषा म्हणून ओळखली जाणारी ही अश्विनींची पत्नी आहे.

बुधाधमा सा विज्ञेया नात्र कार्या विचारणा । ततः शनैश्चरो जज्ञे पृथिव्यात्मेति विश्रुतः ॥ ३,५.

ती बुधापेक्षा कनिष्ठ समजावी—यात अधिक विचार करण्याची गरज नाही; त्यानंतर शनैश्चर जन्मला, जो पृथ्वीचा पुत्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.

उषाधमस्तु विज्ञेयस्ततो जज्ञेथ पुष्करः । कर्माभिमानी विज्ञेयः शनैश्चर इतीरितः ॥ ३,५.

उषेपेक्षा कनिष्ठ जो आहे, तो पुष्कर म्हणून ओळखावा; तो कर्माशी एकरूप आहे आणि शनैश्चर म्हणून ओळखला जातो.

तत्त्वाभिमानिनो देवानेवं सृष्ट्वा हरिः स्वयम् । प्रविवेश स देवेशस्तत्त्वेषु रमया सहा ॥ ३,५.

अशा प्रकारे तत्त्वांशी एकरूप असलेले देव निर्माण करून, हरि स्वतः, देवांचा स्वामी, त्या तत्त्वांमध्ये रमेसह प्रवेश करतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् ६ श्रीकृष्ण उवाच । तत्रतत्र स्थितास्तत्त्वे तत्तत्तत्त्वाभिमानिनः । स्वेस्वे ह्यायतने स्वाङ्गे तदर्थं च खगेश्वर ॥ ३,६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: प्रत्येक ठिकाणी, त्या त्या तत्त्वाशी एकरूप असलेले, आपल्या आपल्या स्थानात आणि देहात राहिले, हे खगेश्वरा.

हरिं नारायणं सम्यक्स्तोतुं समुपचक्रिरे । चिन्त्याचिन्त्यगुणे विष्णौ विरुद्धाः संति सद्गुणाः ॥ ३,६.

त्यांनी हरि नारायणाचे योग्य रीतीने स्तवन सुरू केले; विष्णूमध्ये, ज्याच्यात विचार करता येणारे आणि न करता येणारे गुण आहेत, तिथे विरोधी गुणही असतात.

एकैकशोह्यनन्तास्ते तद्गुणानां स्तुतौ मम । क्व शक्तिरिति बुद्ध्या सा व्रीडयावनताब्रवीत् ॥ ३,६.

तुझ्या अनंत गुणांपैकी प्रत्येकाचा गौरव करायला माझ्यात शक्ती नाही, असं मनात येऊन ती लाजून, नम्रपणे डोकं खाली घालून बोलली.

श्रीरुवाच । नतास्मि ते नाथ पदारविन्दं न वेद चान्यच्चरणादृते तव । त्वयीश्वरे संति गुणाः श्रुतास्तु तथाश्रुताः संति च देवदेव ॥ ३,६.

श्री म्हणाली: नाथा, मी तुझ्या कमळासारख्या पायांना वंदन करते; तुझे पाय सोडून मला दुसरं काहीच माहीत नाही. देवादिदेव, तुझ्यात ऐकलेले आणि न ऐकलेले असे कितीतरी गुण आहेत.

सम्यक्सृष्टं स्वायतनं च दत्वा गोविन्द दामोदर मां च पाहि । स्तुत्या मदीयश्च सुखकपूर्णः प्रियो जनो नास्ति तथा त्वदन्यः ॥ ३,६.

गोविंदा, दामोदर, तू आपलं स्थान नीट निर्माण केलं आहेस, आता मला वाचव. स्तुती करून मला जितकं समाधान आणि आपुलकी मिळते, तितकी दुसऱ्या कुणाकडूनही मिळत नाही.

ब्रह्मोवाच । लक्ष्मीपते सर्वजगन्निवास त्वं ज्ञानसिंधुः क्व च विश्वमूर्ते । अहं क्व चाज्ञस्तव वै शक्तिरस्ति ह्यज्ञोहं वै ह्यल्पशक्तिर्ममास्ति ॥ ३,६.

ब्रह्मा म्हणाला: लक्ष्मीपती, सर्व जगाचा आधार, तू ज्ञानाचा महासागर आहेस; आणि मी कुठे, माझं अज्ञान कुठे, तुझी अपार शक्ती कुठे! मी खरंच अज्ञानी आहे, माझी शक्ती फारच थोडी आहे.

लक्ष्म्याश्चैव ज्ञानवैराग्यभक्ति ह्यत्यल्पमद्धा मयि सर्वदैव । तव प्रसादादस्ति जगन्निवास तत्र स्वामित्वं नास्ति विष्णो सदैव ॥ ३,६.

लक्ष्मीचं ज्ञान, वैराग्य आणि भक्ती माझ्यात नेहमीच फारच कमी आहे; हे विश्वनिवास, तुझ्या कृपेनेच ते मिळतं—त्यात माझं काहीही मालकी नाही, हे विष्णू.

न देहि त्वं सर्वदा मे मुरारे अहंममत्वं प्राप्यमेतावदेव । गम्यज्ञानं योग्यगुणे रमेश प्रमादो वा नास्तिनास्त्यद्य नित्य ॥ ३,६.

मुरारि, मला कधीच 'मी' आणि 'माझं' असं अहंकार देऊ नकोस; मला एवढंच मिळू दे. रमेश, जे मिळवता येईल त्याचं ज्ञान आणि सद्गुणांची पात्रता—यात कधीच, आज नाही आणि पुढेही नाही, कसलीही दुर्लक्षता होऊ नये.

तन्मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे पदारविन्दे तु पतन्तु सर्वदा । लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणेन हीनः स्तोतुं सामर्थ्यं नास्ति मे सुप्रसीद ॥ ३,६.

म्हणून माझी इंद्रिये नेहमी तुझ्या कमळपादांवरच पडू देत, चुकीच्या मार्गावर जाऊ नयेत. मी लक्ष्मीपेक्षा कोटीने कमी आहे; मला तुझी स्तुती करण्याची ताकद नाही—कृपया माझ्यावर प्रसन्न हो.

इति स्तवं विष्णुगुणान्विधाता तार्क्ष्यस्थितः प्राञ्जलिस्तस्य चाग्रे । तदा वायुर्देवदेवो महात्मा दृष्ट्वा विष्णु भक्तिसंवर्धितात्मा ॥ ३,६.

अशा प्रकारे ब्रह्मदेव गरुडावर उभा राहून, हात जोडून, तुझ्या गुणांची स्तुती केली. तेव्हा वायूदेव, देवांचा देव आणि महात्मा, हे पाहून, त्याच्या मनात विष्णूभक्ती आणखी वाढली.

स्नहोत्थरावः स्खलिताक्षरस्तं मुञ्चन्कणान्प्राञ्जलिराबभाषे । वायुरुवाच । एते हि देवास्तव भृत्यभूताः पदारविन्दं परमं सुदुर्लभम् ॥ ३,६.

मायेने गहिवरलेला, शब्द अडखळत, डोळ्यांतून अश्रू वाहत, हात जोडून तो बोलला: वायू म्हणाला: हे देव, हे सर्व देव तुझेच सेवक आहेत, आणि तुझे कमळासारखे पाय अत्यंत दुर्मिळ आहेत.

चतुर्विधान्पुरुषार्थान्रमेश संप्रार्थये तच्च सदापि देव । दृष्ट्वा हरेः सैव मायैव तावत्सुकारणं किञ्चिदन्यन्न चास्ति ॥ ३,६.

रमेश, मी नेहमी तुझ्याकडून चार पुरुषार्थ मागतो; हे देवा, हरीचं दर्शन झाल्यावर, तुझीच माया कारण आहे—त्याशिवाय दुसरं काहीही नाही.

अतो नाहं प्रदयोपि भूमन् भवत्पदांभोजनिषवणोत्सुकः । लोकस्य कृष्णाद्विमुखस्य कर्मणा अपुण्यशीलस्य सुदुः खितस्य ॥ ३,६.

म्हणून, हे अनंत, तू जरी मला देऊ केलेस तरी, जेव्हा लोक कृष्णाकडून दूर आहेत, पापी आहेत आणि दुःखी आहेत, तेव्हा तुझ्या पायांतील अमृताचा आस्वाद घ्यायची मला इच्छा नाही.

अनुग्रहार्थं च तवावतारो नान्यश्च किञ्चित्पुरुषार्थस्तवेश । गोभूसुराणां च महीरुहाणां तथा सुराणां प्रवरावतारैः ॥ ३,६.

तुझा अवतार हा केवळ दयेसाठी असतो; तुझ्या दुसऱ्या कोणत्याही हेतूसाठी नाही, हे ईशा. गायींसाठी, पृथ्वी, दैत्य, झाडे आणि देव यांच्यासाठी, तू श्रेष्ठ अवतार घेतोस.

क्षेमोपकाराणि च वासुदेव क्रीडन्विधत्ते न च किञ्चिदन्यत् । मनो न तृप्यत्यपि शंसतां नः सुकर्ममौलेश्चरितामृतानि ॥ ३,६.

वासुदेव, तू सर्वांच्या कल्याणासाठी आणि उपकारासाठीच लीला करतोस, दुसरं काहीच नाही. तुझ्या पुण्यकर्मांचा अमृतसमान चरित्र ऐकतांना आमचं मन कधीच तृप्त होत नाही, हे शुभकर्मांचा मुकुटधारी.

अच्छिन्नभक्तस्य हि मे मुकुन्द सदा भक्तिं देहि पादारविन्दे । सदा तदेवास्तु न किञ्चिदन्यद्यत्र त्वमासीः पुरुषे देवदेव ॥ ३,६.

मुकुंदा, मला तुझ्या कमळपादांवर अखंड भक्ती नेहमीच मिळू दे. जिथे जिथे तू पुरुषरूपाने प्रकट झाला आहेस, तिथे नेहमी तेच असू दे, दुसरं काहीच नको.

अहं च तत्रास्मि तव प्रसादाद्यत्रास्म्यहं तत्र भवान्महाप्रभो । व्यंसिर्ममेयं च शरीरमध्ये चतुर्मुखश्चैव न चैततदन्यैः ॥ ३,६.

हे महाप्रभो, मी जिथे असतो, तिथे तुझ्या कृपेनेच असतो; मी जिथे असतो, तिथे तूही असतोस. माझं असं समजणं आहे, आणि माझ्या शरीरात चतुर्मुख ब्रह्माही आहे; असं इतर कुणाकडे नाही.

मदीयनिद्रा तव वन्दनं प्रभो मदीययामाचरणं प्रदक्षिणम् । मदीयव्याख्याहरणं स्तुतिः स्यादेवं विदित्वा च समर्पयामि ॥ ३,६.

माझी झोप ही तुझी पूजा आहे, प्रभो; माझं जेवण म्हणजे तुझी प्रदक्षिणा; माझं बोलणं आणि समजावणं म्हणजे तुझी स्तुती. हे जाणून मी सर्व काही तुला अर्पण करतो.

मद्वृद्धियोग्यं च पदार्थजातं दृष्ट्वा हरेः प्रतिमा एव तच्च । इत्थं मत्वाहं सर्वदा देवदेव तत्रस्थितान्हरिरूपान् भजिष्ये ॥ ३,६.

माझ्या वाढीसाठी जे काही योग्य आहे, ते सर्व हरीची मूर्ती आहे असं पाहून, मी नेहमी त्या ठिकाणी असलेल्या हरिरूपांची पूजा करतो, हे देवादिदेव.

यच्चन्दनं यत्तु पुष्पं च धूपं वस्त्रं च यद्भक्ष्यभोज्यादिकं च । एतत्सर्वं विष्णुप्रीत्यर्थमेवेत्येतद्व्रतं सर्वदा वै करिष्ये ॥ ३,६.

जे चंदन, फुलं, धूप, वस्त्र, आणि सर्व प्रकारचं खाण्यापिण्याचं आहे—हे सर्व नेहमी विष्णूच्या आनंदासाठी अर्पण करावं, हेच व्रत मी नेहमी पाळीन.