गरुडपुराणम्

आकाशस्याभिमानी तु गणपः सुदाहृतः । उभयत्राभि मानीति ज्ञेयं तत्त्वार्थवेदिभिः ॥ ३,५.

आकाशाचा अधिपती गणप आहे, असे समजावे. दोन्ही ठिकाणी तोच अधिपती आहे, हे तत्वज्ञान जाणणाऱ्यांनी ओळखावे.

विष्वक्सेनं विना सर्वे जयाद्या विष्णुपार्षदाः । अभवन्समहीनाश्च विष्वक्सेनादनन्तरम् ॥ ३,५.

विश्वक्सेन वगळता, जयपासून सुरू होणारे सर्व विष्णूचे पार्षद निर्माण झाले, आणि त्याच्याइतकेच सामर्थ्य असणारे विश्वक्सेनानंतर आले.

एतेपि नासिकायाश्च अवान्तरनियामकाः । अतस्ते तत्त्वमानिभ्यो ह्यवरास्ते प्रकीर्तिताः ॥ ३,५.

हे सगळे नाकाचे अंतरंग नियंत्रक आहेत; म्हणून जे मुख्य अधिपतीपेक्षा कनिष्ठ आहेत, तेही सांगितले गेले.

स्पर्शतत्त्वाभिमानी तु अपानश्चेत्युदाहृतः । रूपाभिमानी संजज्ञे व्यानो नाम महान्प्रभो ॥ ३,५.

स्पर्श या तत्त्वाशी एकरूप असलेला अपान म्हणतात; रूपाशी एकरूप असलेला, महाप्रभो, व्यान नावाने उत्पन्न झाला.

रसात्मक उदानश्च समानो गन्धनामकः । अपां नाथाश्च चत्वारो मरुतः परिकीर्तिताः ॥ ३,५.

रसस्वरूप उदान आहे, समाना गंध म्हणून ओळखला जातो; हे चार वायू पाण्याचे अधिपती म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

जयाद्यनन्तरान्वक्ष्ये समुत्पन्नान्खगेश्वर । प्रधानाग्रे प्रथमजः पावकः समुदाहृतः ॥ ३,५.

खगेश्वरा, आता जय वगैरे यांच्या नंतर लगेच उत्पन्न झालेल्यांचे वर्णन करतो: सृष्टीच्या प्रारंभी पहिला जन्मलेला पावक (अग्नी) म्हणून ओळखला जातो.

भृगोर्महर्षेः पुत्रश्च च्यवनः समुदाहृतः । बृहस्पतेश्च पुत्रस्तु उतथ्यः परिकीर्तितः ॥ ३,५.

भृगु या महर्षीचा पुत्र म्हणजे च्यवन, आणि बृहस्पतीचा पुत्र उतथ्य म्हणून प्रसिद्ध आहे.

रैवतश्चाक्षुषश्चैव तथा स्वारोचिषः स्मृतः । उत्तमो ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च ॥ ३,५.

रैवत, चाक्षुष, तसेच स्वारोचिष हे स्मरणात आहेत; उत्तम, ब्रह्मसावर्णी आणि रुद्रसावर्णी हेही आहेत.

देवसावर्णिसावर्णिरिन्द्रसावर्णिरेवच । तथैव दक्षसावर्णिर्धर्मभावर्णिरेव च ॥ ३,५.

देवसावर्णी, सावर्णी, इंद्रसावर्णी, तसेच दक्षसावर्णी आणि धर्मसावर्णी असेही नाव घेतले जातात.

एकादशविधा ह्येवं मनवः परिकीर्तिताः । पितॄणां सप्तकं चैवेत्याद्याः संजज्ञिरे खग ॥ ३,५.

अशा प्रकारे एकूण अकरा प्रकारचे मनू प्रसिद्ध आहेत; आणि पितरांचे सात वर्ग, हे पहिले जन्मले, हे खग.

तदनन्तरमुत्पन्नास्तेभ्यो नीचाः शृणु द्विज । वरुणस्य पत्नी गङ्गा पर्जन्याख्यो विभावसुः ॥ ३,५.

त्यांच्या नंतर जे नीच जन्मले, ते सांगतो, ऐक द्विजा: वरुणाची पत्नी गंगा आहे, विभावसु म्हणजे पर्जन्य म्हणून ओळखला जातो.

यमभार्या श्यामला तु ह्यनिरुद्धप्रिया विराट् । ब्रह्माण्डमानिनी सैव ह्युषानाम्ना सुशब्दिता ॥ ३,५.

यमाची पत्नी श्यामला आहे, अनिरुद्धाची प्रिय विराट; जी ब्रह्मांड घडवणारी म्हणून ओळखली जाते, ती उषा नावाने प्रसिद्ध आहे.

रोहिणी चन्द्रभार्योक्ता सूर्यभार्या तु संज्ञका । एता गङ्गादिषटूसंख्या जज्ञिरे विनतासुत ॥ ३,५.

रोहिणी ही चंद्राची पत्नी आहे, संज्ञा ही सूर्याची पत्नी; गंगा पासून सुरू होणाऱ्या या सहा जन्मल्या, हे विनतापुत्रा.

गङ्गाद्यनन्तरं जज्ञे स्वाहा वै मन्त्रदेवता । स्वाहानामाग्निभार्योक्ता गङ्गादिभ्योधमा श्रुता ॥ ३,५.

गंगेच्या लगेच नंतर, मंत्रदेवता स्वाहा जन्मली; ती अग्नीची पत्नी म्हणून ओळखली जाते आणि गंगा वगैरेपेक्षा कनिष्ठ मानली जाते.

स्वाहानन्तरजो ज्ञेयो ज्ञानात्मा बुधनामकः । बुधस्तु चन्द्रपुत्रो यः स्वाहाया अधमः स्मृतः ॥ ३,५.

स्वाहानंतर जो जन्मला, तो बुध म्हणून ओळखावा, ज्याचे स्वरूप ज्ञान आहे; बुध हा चंद्राचा पुत्र असून स्वाहेपेक्षा कनिष्ठ मानला जातो.

उषा नाम तथा जज्ञे बुधस्यानन्तरं खग । उषानामा भिमानी तु ह्यश्विभार्या प्रकीर्तिता ॥ ३,५.

नंतर, खग, बुधानंतर उषा नावाची जन्मली; उषा म्हणून ओळखली जाणारी ही अश्विनींची पत्नी आहे.

बुधाधमा सा विज्ञेया नात्र कार्या विचारणा । ततः शनैश्चरो जज्ञे पृथिव्यात्मेति विश्रुतः ॥ ३,५.

ती बुधापेक्षा कनिष्ठ समजावी—यात अधिक विचार करण्याची गरज नाही; त्यानंतर शनैश्चर जन्मला, जो पृथ्वीचा पुत्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.

उषाधमस्तु विज्ञेयस्ततो जज्ञेथ पुष्करः । कर्माभिमानी विज्ञेयः शनैश्चर इतीरितः ॥ ३,५.

उषेपेक्षा कनिष्ठ जो आहे, तो पुष्कर म्हणून ओळखावा; तो कर्माशी एकरूप आहे आणि शनैश्चर म्हणून ओळखला जातो.

तत्त्वाभिमानिनो देवानेवं सृष्ट्वा हरिः स्वयम् । प्रविवेश स देवेशस्तत्त्वेषु रमया सहा ॥ ३,५.

अशा प्रकारे तत्त्वांशी एकरूप असलेले देव निर्माण करून, हरि स्वतः, देवांचा स्वामी, त्या तत्त्वांमध्ये रमेसह प्रवेश करतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् ६ श्रीकृष्ण उवाच । तत्रतत्र स्थितास्तत्त्वे तत्तत्तत्त्वाभिमानिनः । स्वेस्वे ह्यायतने स्वाङ्गे तदर्थं च खगेश्वर ॥ ३,६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: प्रत्येक ठिकाणी, त्या त्या तत्त्वाशी एकरूप असलेले, आपल्या आपल्या स्थानात आणि देहात राहिले, हे खगेश्वरा.

हरिं नारायणं सम्यक्स्तोतुं समुपचक्रिरे । चिन्त्याचिन्त्यगुणे विष्णौ विरुद्धाः संति सद्गुणाः ॥ ३,६.

त्यांनी हरि नारायणाचे योग्य रीतीने स्तवन सुरू केले; विष्णूमध्ये, ज्याच्यात विचार करता येणारे आणि न करता येणारे गुण आहेत, तिथे विरोधी गुणही असतात.

एकैकशोह्यनन्तास्ते तद्गुणानां स्तुतौ मम । क्व शक्तिरिति बुद्ध्या सा व्रीडयावनताब्रवीत् ॥ ३,६.

तुझ्या अनंत गुणांपैकी प्रत्येकाचा गौरव करायला माझ्यात शक्ती नाही, असं मनात येऊन ती लाजून, नम्रपणे डोकं खाली घालून बोलली.

श्रीरुवाच । नतास्मि ते नाथ पदारविन्दं न वेद चान्यच्चरणादृते तव । त्वयीश्वरे संति गुणाः श्रुतास्तु तथाश्रुताः संति च देवदेव ॥ ३,६.

श्री म्हणाली: नाथा, मी तुझ्या कमळासारख्या पायांना वंदन करते; तुझे पाय सोडून मला दुसरं काहीच माहीत नाही. देवादिदेव, तुझ्यात ऐकलेले आणि न ऐकलेले असे कितीतरी गुण आहेत.

सम्यक्सृष्टं स्वायतनं च दत्वा गोविन्द दामोदर मां च पाहि । स्तुत्या मदीयश्च सुखकपूर्णः प्रियो जनो नास्ति तथा त्वदन्यः ॥ ३,६.

गोविंदा, दामोदर, तू आपलं स्थान नीट निर्माण केलं आहेस, आता मला वाचव. स्तुती करून मला जितकं समाधान आणि आपुलकी मिळते, तितकी दुसऱ्या कुणाकडूनही मिळत नाही.

ब्रह्मोवाच । लक्ष्मीपते सर्वजगन्निवास त्वं ज्ञानसिंधुः क्व च विश्वमूर्ते । अहं क्व चाज्ञस्तव वै शक्तिरस्ति ह्यज्ञोहं वै ह्यल्पशक्तिर्ममास्ति ॥ ३,६.

ब्रह्मा म्हणाला: लक्ष्मीपती, सर्व जगाचा आधार, तू ज्ञानाचा महासागर आहेस; आणि मी कुठे, माझं अज्ञान कुठे, तुझी अपार शक्ती कुठे! मी खरंच अज्ञानी आहे, माझी शक्ती फारच थोडी आहे.

लक्ष्म्याश्चैव ज्ञानवैराग्यभक्ति ह्यत्यल्पमद्धा मयि सर्वदैव । तव प्रसादादस्ति जगन्निवास तत्र स्वामित्वं नास्ति विष्णो सदैव ॥ ३,६.

लक्ष्मीचं ज्ञान, वैराग्य आणि भक्ती माझ्यात नेहमीच फारच कमी आहे; हे विश्वनिवास, तुझ्या कृपेनेच ते मिळतं—त्यात माझं काहीही मालकी नाही, हे विष्णू.

न देहि त्वं सर्वदा मे मुरारे अहंममत्वं प्राप्यमेतावदेव । गम्यज्ञानं योग्यगुणे रमेश प्रमादो वा नास्तिनास्त्यद्य नित्य ॥ ३,६.

मुरारि, मला कधीच 'मी' आणि 'माझं' असं अहंकार देऊ नकोस; मला एवढंच मिळू दे. रमेश, जे मिळवता येईल त्याचं ज्ञान आणि सद्गुणांची पात्रता—यात कधीच, आज नाही आणि पुढेही नाही, कसलीही दुर्लक्षता होऊ नये.

तन्मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे पदारविन्दे तु पतन्तु सर्वदा । लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणेन हीनः स्तोतुं सामर्थ्यं नास्ति मे सुप्रसीद ॥ ३,६.

म्हणून माझी इंद्रिये नेहमी तुझ्या कमळपादांवरच पडू देत, चुकीच्या मार्गावर जाऊ नयेत. मी लक्ष्मीपेक्षा कोटीने कमी आहे; मला तुझी स्तुती करण्याची ताकद नाही—कृपया माझ्यावर प्रसन्न हो.

इति स्तवं विष्णुगुणान्विधाता तार्क्ष्यस्थितः प्राञ्जलिस्तस्य चाग्रे । तदा वायुर्देवदेवो महात्मा दृष्ट्वा विष्णु भक्तिसंवर्धितात्मा ॥ ३,६.

अशा प्रकारे ब्रह्मदेव गरुडावर उभा राहून, हात जोडून, तुझ्या गुणांची स्तुती केली. तेव्हा वायूदेव, देवांचा देव आणि महात्मा, हे पाहून, त्याच्या मनात विष्णूभक्ती आणखी वाढली.