गरुडपुराणम्

दशरुद्रास्तथा ज्ञेया मूलरुद्रो भवः स्मृतः । दश रुद्रस्य नामानि शृणुष्व द्विजसत्तम ॥ ३,५.

दहा रुद्र ओळखावेत; मूळ रुद्राला भव म्हणतात. त्या दहा रुद्रांची नावे ऐक, श्रेष्ठ द्विजा.

रैवन्तेयस्तथा भीमो वामदेवो वृषाकपिः । अजैकपादहिर्वुध्न्यो बहुरूपो महानिति ॥ ३,५.

रैवंतेय, भीम, वामदेव, वृषाकपी, अजैकपाद, अहिबुध्न्य, बहुरूप आणि महान — ही नावे आहेत.

दश रुद्रा इति प्रोक्ताः षडादित्याञ्छृणु द्विज । उरुक्रमस्तथा शक्रो विवस्वान्वरुणस्तथा ॥ ३,५.

हे दहा रुद्र आहेत असे सांगितले गेले. आता सहा आदित्यांची नावे ऐक, द्विजा: उरुक्रम, शक्र, विवस्वान आणि वरुण.

पर्जन्योतिबाहुरेत उक्ताः पूर्वं द्विजोत्तम । पर्जन्यव्यतिरिक्तास्तु पञ्चैवोक्ता न संशयः ॥ ३,५.

पर्जन्य, अतिबाहु आणि एता हे पूर्वी सांगितले गेले, श्रेष्ठ द्विजा. पर्जन्याशिवाय पाच सांगितले गेले आहेत, यात शंका नाही.

गङ्गासमस्तु पर्जन्य इति चोक्तः खगेश्वर । सविता ह्यर्यमा धाता पूषा त्वष्टा तथा भगः ॥ ३,५.

गंगासालाही पर्जन्य असे म्हणतात, पक्ष्यांच्या अधिपती. सविता, अर्यमान, धाता, पूषा, त्वष्टा आणि भग यांचीही नावे आहेत.

चत्वारिंशत्तथा सप्त महतः परिकीर्तिताः । द्वावुक्ताविति विज्ञेयो प्रवहोतिवहस्तथा ॥ ३,५.

चाळीस आणि सात असे मोठे सांगितले गेले; त्यातले दोन प्रवह आणि अवह म्हणून ओळखावे.

तथा दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः खगेश्वर । शृणु नामानि तेषां तु पुरूरवार्द्रवसंज्ञकौ ॥ ३,५.

दहा प्रकारचे विश्वेदेव ओळखावेत, पक्ष्यांच्या अधिपती. त्यांची नावे ऐक: पुरूरव आणि अर्द्रवसु.

धूरिलोचनसंज्ञौ द्वौ क्रतुदक्षेतिसंज्ञकौ । द्वौ सत्यवसुसंज्ञौ च कामकालकसंज्ञकौ ॥ ३,५.

धूरिलोचन नावाचे दोन, क्रतु आणि दक्ष नावाचे दोन, सत्यवसु नावाचे दोन आणि काम व काळ नावाचे दोन आहेत.

एवं दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः । तथा ऋभुगणश्चोक्तस्तथा च पितरस्त्रयः ॥ ३,५.

अशा प्रकारे दहा प्रकारचे विश्वेदेव सांगितले गेले; तसेच ऋभूंचा समूह आणि तीन पितरही सांगितले आहेत.

द्यावा पृथिव्यौ विज्ञेयौ एते च षडशीतयः । देवाः प्रजज्ञिरे सर्वे नासिकद्रियमानिनः ॥ ३,५.

द्यावा आणि पृथ्वी ओळखाव्यात, आणि हे छपन्न देव सर्व घ्राणाशी संबंधित जन्मले.

आकाशस्याभिमानी तु गणपः सुदाहृतः । उभयत्राभि मानीति ज्ञेयं तत्त्वार्थवेदिभिः ॥ ३,५.

आकाशाचा अधिपती गणप आहे, असे समजावे. दोन्ही ठिकाणी तोच अधिपती आहे, हे तत्वज्ञान जाणणाऱ्यांनी ओळखावे.

विष्वक्सेनं विना सर्वे जयाद्या विष्णुपार्षदाः । अभवन्समहीनाश्च विष्वक्सेनादनन्तरम् ॥ ३,५.

विश्वक्सेन वगळता, जयपासून सुरू होणारे सर्व विष्णूचे पार्षद निर्माण झाले, आणि त्याच्याइतकेच सामर्थ्य असणारे विश्वक्सेनानंतर आले.

एतेपि नासिकायाश्च अवान्तरनियामकाः । अतस्ते तत्त्वमानिभ्यो ह्यवरास्ते प्रकीर्तिताः ॥ ३,५.

हे सगळे नाकाचे अंतरंग नियंत्रक आहेत; म्हणून जे मुख्य अधिपतीपेक्षा कनिष्ठ आहेत, तेही सांगितले गेले.

स्पर्शतत्त्वाभिमानी तु अपानश्चेत्युदाहृतः । रूपाभिमानी संजज्ञे व्यानो नाम महान्प्रभो ॥ ३,५.

स्पर्श या तत्त्वाशी एकरूप असलेला अपान म्हणतात; रूपाशी एकरूप असलेला, महाप्रभो, व्यान नावाने उत्पन्न झाला.

रसात्मक उदानश्च समानो गन्धनामकः । अपां नाथाश्च चत्वारो मरुतः परिकीर्तिताः ॥ ३,५.

रसस्वरूप उदान आहे, समाना गंध म्हणून ओळखला जातो; हे चार वायू पाण्याचे अधिपती म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

जयाद्यनन्तरान्वक्ष्ये समुत्पन्नान्खगेश्वर । प्रधानाग्रे प्रथमजः पावकः समुदाहृतः ॥ ३,५.

खगेश्वरा, आता जय वगैरे यांच्या नंतर लगेच उत्पन्न झालेल्यांचे वर्णन करतो: सृष्टीच्या प्रारंभी पहिला जन्मलेला पावक (अग्नी) म्हणून ओळखला जातो.

भृगोर्महर्षेः पुत्रश्च च्यवनः समुदाहृतः । बृहस्पतेश्च पुत्रस्तु उतथ्यः परिकीर्तितः ॥ ३,५.

भृगु या महर्षीचा पुत्र म्हणजे च्यवन, आणि बृहस्पतीचा पुत्र उतथ्य म्हणून प्रसिद्ध आहे.

रैवतश्चाक्षुषश्चैव तथा स्वारोचिषः स्मृतः । उत्तमो ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च ॥ ३,५.

रैवत, चाक्षुष, तसेच स्वारोचिष हे स्मरणात आहेत; उत्तम, ब्रह्मसावर्णी आणि रुद्रसावर्णी हेही आहेत.

देवसावर्णिसावर्णिरिन्द्रसावर्णिरेवच । तथैव दक्षसावर्णिर्धर्मभावर्णिरेव च ॥ ३,५.

देवसावर्णी, सावर्णी, इंद्रसावर्णी, तसेच दक्षसावर्णी आणि धर्मसावर्णी असेही नाव घेतले जातात.

एकादशविधा ह्येवं मनवः परिकीर्तिताः । पितॄणां सप्तकं चैवेत्याद्याः संजज्ञिरे खग ॥ ३,५.

अशा प्रकारे एकूण अकरा प्रकारचे मनू प्रसिद्ध आहेत; आणि पितरांचे सात वर्ग, हे पहिले जन्मले, हे खग.

तदनन्तरमुत्पन्नास्तेभ्यो नीचाः शृणु द्विज । वरुणस्य पत्नी गङ्गा पर्जन्याख्यो विभावसुः ॥ ३,५.

त्यांच्या नंतर जे नीच जन्मले, ते सांगतो, ऐक द्विजा: वरुणाची पत्नी गंगा आहे, विभावसु म्हणजे पर्जन्य म्हणून ओळखला जातो.

यमभार्या श्यामला तु ह्यनिरुद्धप्रिया विराट् । ब्रह्माण्डमानिनी सैव ह्युषानाम्ना सुशब्दिता ॥ ३,५.

यमाची पत्नी श्यामला आहे, अनिरुद्धाची प्रिय विराट; जी ब्रह्मांड घडवणारी म्हणून ओळखली जाते, ती उषा नावाने प्रसिद्ध आहे.

रोहिणी चन्द्रभार्योक्ता सूर्यभार्या तु संज्ञका । एता गङ्गादिषटूसंख्या जज्ञिरे विनतासुत ॥ ३,५.

रोहिणी ही चंद्राची पत्नी आहे, संज्ञा ही सूर्याची पत्नी; गंगा पासून सुरू होणाऱ्या या सहा जन्मल्या, हे विनतापुत्रा.

गङ्गाद्यनन्तरं जज्ञे स्वाहा वै मन्त्रदेवता । स्वाहानामाग्निभार्योक्ता गङ्गादिभ्योधमा श्रुता ॥ ३,५.

गंगेच्या लगेच नंतर, मंत्रदेवता स्वाहा जन्मली; ती अग्नीची पत्नी म्हणून ओळखली जाते आणि गंगा वगैरेपेक्षा कनिष्ठ मानली जाते.

स्वाहानन्तरजो ज्ञेयो ज्ञानात्मा बुधनामकः । बुधस्तु चन्द्रपुत्रो यः स्वाहाया अधमः स्मृतः ॥ ३,५.

स्वाहानंतर जो जन्मला, तो बुध म्हणून ओळखावा, ज्याचे स्वरूप ज्ञान आहे; बुध हा चंद्राचा पुत्र असून स्वाहेपेक्षा कनिष्ठ मानला जातो.

उषा नाम तथा जज्ञे बुधस्यानन्तरं खग । उषानामा भिमानी तु ह्यश्विभार्या प्रकीर्तिता ॥ ३,५.

नंतर, खग, बुधानंतर उषा नावाची जन्मली; उषा म्हणून ओळखली जाणारी ही अश्विनींची पत्नी आहे.

बुधाधमा सा विज्ञेया नात्र कार्या विचारणा । ततः शनैश्चरो जज्ञे पृथिव्यात्मेति विश्रुतः ॥ ३,५.

ती बुधापेक्षा कनिष्ठ समजावी—यात अधिक विचार करण्याची गरज नाही; त्यानंतर शनैश्चर जन्मला, जो पृथ्वीचा पुत्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.

उषाधमस्तु विज्ञेयस्ततो जज्ञेथ पुष्करः । कर्माभिमानी विज्ञेयः शनैश्चर इतीरितः ॥ ३,५.

उषेपेक्षा कनिष्ठ जो आहे, तो पुष्कर म्हणून ओळखावा; तो कर्माशी एकरूप आहे आणि शनैश्चर म्हणून ओळखला जातो.

तत्त्वाभिमानिनो देवानेवं सृष्ट्वा हरिः स्वयम् । प्रविवेश स देवेशस्तत्त्वेषु रमया सहा ॥ ३,५.

अशा प्रकारे तत्त्वांशी एकरूप असलेले देव निर्माण करून, हरि स्वतः, देवांचा स्वामी, त्या तत्त्वांमध्ये रमेसह प्रवेश करतो.