गरुडपुराणम्

चन्द्रः श्रोत्राभिमानीति तथा ज्ञेयः खगेश्वर । जिह्वेन्द्रियात्मा वरुणः सूर्यस्यानन्तरोभवत् ॥ ३,५.

हे पक्षीराज, चंद्र हा श्रवणेंद्रियाचा अधिष्ठाता आहे; सूर्याच्या नंतर वरुण हा जिव्हेच्या अधिष्ठात्याचा जन्म झाला.

वागिन्द्रियाभिमानिन्यो ह्यभवन्वरुणादनु । दक्षपत्नी प्रसूतिश्च भृगुरग्निस्तर्थव च ॥ ३,५.

वरुणानंतर वाणीच्या अधिष्ठात्या जन्मल्या — दक्षपत्नी प्रसूती, भृगु, अग्नी आणि अथर्व.

तत्र वैते महात्मानो वागिन्द्रियनियामकाः । ये क्रव्यादादयश्चोक्तास्तेनन्तत्त्वनियामकाः ॥ ३,५.

त्यांच्यातील हे महात्मे वाणीच्या शक्तीचे नियंत्रक आहेत; क्रव्याद वगैरे जे म्हणतात, ते त्या तत्त्वाचे नियामक आहेत.

साम्यत्वाच्च तथैवोक्तिर्न तु तत्त्वाभिमानितः । उपस्थमानिनो वीन्द्र बभूवुस्तदनन्तरम् ॥ ३,५.

समानतेमुळे असे म्हटले जाते, पण ते तत्त्वाचे अधिष्ठाता नाहीत; त्यानंतर उपस्थाचे अधिष्ठाते जन्मले.

विश्वामित्रो वसिष्टोत्रिर्मरीचिः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्योङ्गिरसश्चैव तथा वैवस्वतो मनुः ॥ ३,५.

विश्वामित्र, वसिष्ठ, अत्री, मरीचि, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, अंगिरस आणि वैवस्वत मनु.

मन्वादयोनन्तसंख्या उपस्थात्मान ईरिताः । पायोश्च मानिनो वीन्द्र जज्ञिरे तदनन्तरम् ॥ ३,५.

मनू आणि इतर अनंत संख्येने असलेले, जेथे उपस्थितीची जाणीव आहे, असे सर्व सांगितले गेले; आणि त्यानंतर, इंद्रा, दुधाचे अभिमानी जन्मले.

सूर्येषु द्वादशस्वेको मित्रस्तारा गुरोः प्रिया । कोणाधिपो निरृतिश्च प्रवहप्रिया ॥ ३,५.

बारा सूर्यांमध्ये एक मित्र आहे, जो तारांचा आणि गुरूचा आवडता आहे; कोनांचा अधिपती निरृति आहे, जो प्रवाहांना प्रिय आहे.

चत्त्वार एते पक्षीन्द्र वायुतत्त्वाभिमानिनः । घ्राणाभिमानिनः सर्वे जज्ञिरे द्विजसत्तम ॥ ३,५.

हे चार पक्ष्यांचे अधिपती आहेत, जे वायुतत्त्वाशी संबंधित आहेत; आणि हे सर्व घ्राणाशी संबंधित आहेत, हे जाण, श्रेष्ठ द्विजा.

विष्ववसेनो वायुपुत्रौ ह्यश्विनौ गणपस्तथा । वित्तपः सप्त वसव उक्तो ह्याग्निस्तथाष्टमः ॥ ३,५.

विश्ववसु, वायुपुत्र अश्विनी, गणप, वित्तप, सात वसु आणि आठवा अग्नी असे सांगितले गेले आहेत.

सत्यानां शृणु नामानि द्रोणः प्राणो ध्रुवस्तथा । अर्के दोषस्तथा वस्कः सप्तमस्तु विभावसुः ॥ ३,५.

सत्यांच्या नावांची ऐक: द्रोण, प्राण, ध्रुव, अर्क, दोष, वस्क आणि सातवा विभावसु.

दशरुद्रास्तथा ज्ञेया मूलरुद्रो भवः स्मृतः । दश रुद्रस्य नामानि शृणुष्व द्विजसत्तम ॥ ३,५.

दहा रुद्र ओळखावेत; मूळ रुद्राला भव म्हणतात. त्या दहा रुद्रांची नावे ऐक, श्रेष्ठ द्विजा.

रैवन्तेयस्तथा भीमो वामदेवो वृषाकपिः । अजैकपादहिर्वुध्न्यो बहुरूपो महानिति ॥ ३,५.

रैवंतेय, भीम, वामदेव, वृषाकपी, अजैकपाद, अहिबुध्न्य, बहुरूप आणि महान — ही नावे आहेत.

दश रुद्रा इति प्रोक्ताः षडादित्याञ्छृणु द्विज । उरुक्रमस्तथा शक्रो विवस्वान्वरुणस्तथा ॥ ३,५.

हे दहा रुद्र आहेत असे सांगितले गेले. आता सहा आदित्यांची नावे ऐक, द्विजा: उरुक्रम, शक्र, विवस्वान आणि वरुण.

पर्जन्योतिबाहुरेत उक्ताः पूर्वं द्विजोत्तम । पर्जन्यव्यतिरिक्तास्तु पञ्चैवोक्ता न संशयः ॥ ३,५.

पर्जन्य, अतिबाहु आणि एता हे पूर्वी सांगितले गेले, श्रेष्ठ द्विजा. पर्जन्याशिवाय पाच सांगितले गेले आहेत, यात शंका नाही.

गङ्गासमस्तु पर्जन्य इति चोक्तः खगेश्वर । सविता ह्यर्यमा धाता पूषा त्वष्टा तथा भगः ॥ ३,५.

गंगासालाही पर्जन्य असे म्हणतात, पक्ष्यांच्या अधिपती. सविता, अर्यमान, धाता, पूषा, त्वष्टा आणि भग यांचीही नावे आहेत.

चत्वारिंशत्तथा सप्त महतः परिकीर्तिताः । द्वावुक्ताविति विज्ञेयो प्रवहोतिवहस्तथा ॥ ३,५.

चाळीस आणि सात असे मोठे सांगितले गेले; त्यातले दोन प्रवह आणि अवह म्हणून ओळखावे.

तथा दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः खगेश्वर । शृणु नामानि तेषां तु पुरूरवार्द्रवसंज्ञकौ ॥ ३,५.

दहा प्रकारचे विश्वेदेव ओळखावेत, पक्ष्यांच्या अधिपती. त्यांची नावे ऐक: पुरूरव आणि अर्द्रवसु.

धूरिलोचनसंज्ञौ द्वौ क्रतुदक्षेतिसंज्ञकौ । द्वौ सत्यवसुसंज्ञौ च कामकालकसंज्ञकौ ॥ ३,५.

धूरिलोचन नावाचे दोन, क्रतु आणि दक्ष नावाचे दोन, सत्यवसु नावाचे दोन आणि काम व काळ नावाचे दोन आहेत.

एवं दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः । तथा ऋभुगणश्चोक्तस्तथा च पितरस्त्रयः ॥ ३,५.

अशा प्रकारे दहा प्रकारचे विश्वेदेव सांगितले गेले; तसेच ऋभूंचा समूह आणि तीन पितरही सांगितले आहेत.

द्यावा पृथिव्यौ विज्ञेयौ एते च षडशीतयः । देवाः प्रजज्ञिरे सर्वे नासिकद्रियमानिनः ॥ ३,५.

द्यावा आणि पृथ्वी ओळखाव्यात, आणि हे छपन्न देव सर्व घ्राणाशी संबंधित जन्मले.

आकाशस्याभिमानी तु गणपः सुदाहृतः । उभयत्राभि मानीति ज्ञेयं तत्त्वार्थवेदिभिः ॥ ३,५.

आकाशाचा अधिपती गणप आहे, असे समजावे. दोन्ही ठिकाणी तोच अधिपती आहे, हे तत्वज्ञान जाणणाऱ्यांनी ओळखावे.

विष्वक्सेनं विना सर्वे जयाद्या विष्णुपार्षदाः । अभवन्समहीनाश्च विष्वक्सेनादनन्तरम् ॥ ३,५.

विश्वक्सेन वगळता, जयपासून सुरू होणारे सर्व विष्णूचे पार्षद निर्माण झाले, आणि त्याच्याइतकेच सामर्थ्य असणारे विश्वक्सेनानंतर आले.

एतेपि नासिकायाश्च अवान्तरनियामकाः । अतस्ते तत्त्वमानिभ्यो ह्यवरास्ते प्रकीर्तिताः ॥ ३,५.

हे सगळे नाकाचे अंतरंग नियंत्रक आहेत; म्हणून जे मुख्य अधिपतीपेक्षा कनिष्ठ आहेत, तेही सांगितले गेले.

स्पर्शतत्त्वाभिमानी तु अपानश्चेत्युदाहृतः । रूपाभिमानी संजज्ञे व्यानो नाम महान्प्रभो ॥ ३,५.

स्पर्श या तत्त्वाशी एकरूप असलेला अपान म्हणतात; रूपाशी एकरूप असलेला, महाप्रभो, व्यान नावाने उत्पन्न झाला.

रसात्मक उदानश्च समानो गन्धनामकः । अपां नाथाश्च चत्वारो मरुतः परिकीर्तिताः ॥ ३,५.

रसस्वरूप उदान आहे, समाना गंध म्हणून ओळखला जातो; हे चार वायू पाण्याचे अधिपती म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

जयाद्यनन्तरान्वक्ष्ये समुत्पन्नान्खगेश्वर । प्रधानाग्रे प्रथमजः पावकः समुदाहृतः ॥ ३,५.

खगेश्वरा, आता जय वगैरे यांच्या नंतर लगेच उत्पन्न झालेल्यांचे वर्णन करतो: सृष्टीच्या प्रारंभी पहिला जन्मलेला पावक (अग्नी) म्हणून ओळखला जातो.

भृगोर्महर्षेः पुत्रश्च च्यवनः समुदाहृतः । बृहस्पतेश्च पुत्रस्तु उतथ्यः परिकीर्तितः ॥ ३,५.

भृगु या महर्षीचा पुत्र म्हणजे च्यवन, आणि बृहस्पतीचा पुत्र उतथ्य म्हणून प्रसिद्ध आहे.

रैवतश्चाक्षुषश्चैव तथा स्वारोचिषः स्मृतः । उत्तमो ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च ॥ ३,५.

रैवत, चाक्षुष, तसेच स्वारोचिष हे स्मरणात आहेत; उत्तम, ब्रह्मसावर्णी आणि रुद्रसावर्णी हेही आहेत.

देवसावर्णिसावर्णिरिन्द्रसावर्णिरेवच । तथैव दक्षसावर्णिर्धर्मभावर्णिरेव च ॥ ३,५.

देवसावर्णी, सावर्णी, इंद्रसावर्णी, तसेच दक्षसावर्णी आणि धर्मसावर्णी असेही नाव घेतले जातात.